Cofnijmy się w czasie
do XIX wieku,
a dokładniej do 24 czerwca 1833 r.,
kiedy na Uniwersytecie w Cambridge
odbyło się trzecie spotkanie Brytyjskiego Stowarzyszenia Popierania Rozwoju Nauki
To dopiero pierwszy z wieczorów,
ale zaraz rozpocznie się konfrontacja,
która na zawsze odmieni naukę.
Starszy, siwowłosy mężczyzna podnosi się.
Członkowie Stowarzyszenia są zaszokowani:
to poeta Samuel Taylor Coleridge,
który od wielu lat nie opuszczał swojego domu.
Jeszcze bardziej zaskakują ich jego słowa:
"Nie możecie już nazywać siebie filozofami przyrody".
Coleridge uważał, że prawdziwy filozof
poznaje Wszechświat siedząc w fotelu,
a nie w pyle wykopalisk
czy eksperymentując z elektrycznością,
jak członkowie Brytyjskiego Stowarzyszenia.
Zebrani zirytowali się i zaczęli głośno się sprzeciwiać.
Młody uczony William Whewell wstał
i uciszył zgromadzonych.
Zgodził się, że nie istnieje
odpowiednia nazwa dla członków Stowarzyszenia.
"Jeśli słowo »filozof« jest zbyt szerokie i wzniosłe,
to stwórzmy nowy termin:
»naukowiec«, od słowa nauka".
Po raz pierwszy to słowo
pojawiło się
zaledwie 179 lat temu.
Dowiedziałam się o tym sporze dopiero na studiach
i nie mogłam tego pojąć.
Jak słowo "naukowiec"
mogło nie istnieć przed 1833 rokiem?
Jak naukowcy nazywali się wcześniej?
Co się stało, że nowe słowo stało się niezbędne
właśnie w tym momencie?
Przed tym spotkaniem badacze przyrody
byli utalentowanymi amatorami.
Wiejscy duchowni czy arystokraci
zbierający owady czy skamieniałości.
Jednym z nich był Karol Darwin,
czy Joseph Priestley.
Był pomocnikiem szlachcica,
Markiza Lansdowne,
gdy odkrył tlen.
Po 1833 roku zostali naukowcami,
profesjonalistami z konkretną metodą naukową,
celami, stowarzyszeniami i sponsorami.
Z tą rewolucją wiążą się postacie czterech mężczyzn,
którzy spotkali się w Cambridge w 1812 r.
Byli to: Charles Babbage, John Herschel, Richard Jones i William Whewell.
Genialni, pełni pasji ludzie,
którzy dokonali wielkich rzeczy.
Charles Babbage, zapewne znany widowni TED-a,
skonstruował pierwszy kalkulator
i prototyp komputera.
John Herschel stworzył mapę nieba półkuli południowej,
a w wolnym czasie uczestniczył w powstaniu fotografii.
My pewnie też bylibyśmy tak kreatywni,
gdyby nie Facebook i Twitter.
Richard Jones był znanym ekonomistą,
który wywarł wpływ na Karola Marksa,
Whewell natomiast stworzył termin "naukowiec",
a także "anoda, "katoda" i "jony".
Przede wszystkim jednak
zapoczątkował badania morskich pływów.
Na przełomie 1812 i 1813 r.,
ta czwórka spotkała się na "śniadaniu filozofów".
Rozmawiali o nauce
i potrzebie naukowej rewolucji.
Czuli, że nauka jest w fazie stagnacji
od czasu poprzedniej rewolucji
w XVII wieku.
Nadszedł czas na następną
i przysięgli ją zapoczątkować.
To było w nich najbardziej niesamowite:
nie tylko mieli te
wybujałe studenckie marzenia,
ale też realizowali je
na skalę o wiele większą niż mogło im się śnić.
A ja wam dziś opowiem
o czterech głównych zmianach, które wprowadzili.
[Metoda indukcyjna] Około 200 lat wcześniej
Francis Bacon, a później Isaac Newton
zapoczątkowali stosowanie w nauce metody indukcyjnej.
To metoda, która opiera się
na obserwacji i eksperymencie
i prowadzi do uogólnień nazywanych prawami przyrody,
które zawsze mogą zostać zrewidowane i zmienione,
jeśli pojawią się nowe dowody.
Ale w 1809 r. David Ricardo namieszał
argumentując, że nauki ekonomiczne
powinny stosować metodę dedukcyjną.
Problem w tym, że wpływowa grupa w Oksfordzie
zaczęła przekonywać, że skoro sprawdza się w ekonomii,
to należy ją też zastosować
w naukach przyrodniczych.
Bywalcy "filozoficznych śniadań" nie zgadzali się.
Pisali książki i artykuły broniące indukcji
i jej zastosowania,
Były czytane przez filozofów przyrody,
studentów i szerokie grono czytelników.
Lektura jednej z książek Herschela
była tak przełomowym momentem dla Darwina,
że powiedział później: "W moim życiu
nic nie wywarło na mnie większego wrażenia.
Sprawiło, że zapragnąłem dodać coś
do zbioru ludzkiej wiedzy o świecie".
Ukształtowało również metodę naukową
Darwina i jemu współczesnych.
[Nauka dla ogólnego dobra]
Wcześniej wierzono, że wiedza naukowa
powinna służyć władcom
lub zyskowi jednostki.
Np. kapitanowi statku
potrzebna była wiedza na temat pływów, by bezpiecznie dobijać do portów.
Zarządcy portów gromadzili tę wiedzę
i sprzedawali ją marynarzom.
Klub śniadaniowy zmienił to,
pracowali razem.
Studia Whewella nad pływami
zostały opublikowane w formie tabel i map,
dzięki czemu wiedza dostępna zarządcom portów
swobodnie docierała do kapitanów statków.
Herschel wniósł swój wkład poprzez obserwacje pływów
na wybrzeżu Południowej Afryki
i, jak poskarżył się Whewellowi,
raz nawet wysoka fala zepchnęła go do wody.
Ta czwórka pomagała sobie we wszystkim.
Wywierali również naciski na brytyjski rząd,
by zdobyć fundusze na budowę maszyny Babbage'a,
wierzyli bowiem, że to wynalazek,
który może wywrzeć ogromny wpływ na życie ludzi.
W epoce, gdy nie było jeszcze kieszonkowych kalkulatorów,
liczby potrzebne większości profesjonalistów:
bankierom, agentom ubezpieczeniowym, kapitanom statków, inżynierom -
umieszczane były w takich księgach,
zbiorach tabel.
Tabele te tworzone były
zgodnie z określoną procedurą
przez ludzi nazywanych - to niesamowite - komputerami.
To były trudne wyliczenia.
Np. ten morski almanach
zawierał pozycje Księżyca na każdy miesiąc roku.
Każdy miesiąc to 1365 obliczeń,
tabele były więc pełne błędów.
Maszyna różnicowa Babbage'a to pierwszy kalkulator,
jego celem było dokładne wyliczanie wartości do tabel.
Dwie takie maszyny zostały zbudowane w ostatnich 20 latach
przez pracowników Muzeum Nauki w Londynie
według pierwszych projektów.
Ten znajduje się w Computer History Museum w Kalifornii.
Jego obliczenia są poprawne, naprawdę działa.
Późniejsza maszyna analityczna Babbage'a
była pierwszym komputerem w dzisiejszym rozumieniu tego słowa.
Miała pamięć i procesor,
była zdolna do iteracji, tworzenia warunkowych rozgałęzień
i przetwarzania równoległego.
Programowana była kartami perforowanymi,
to pomysł zapożyczony od maszyny żakardowej.
Niestety maszyna Babbage'a nie została wtedy skonstruowana.
Uważano powszechnie,
że mechaniczne komputery
będą nieprzydatne.
[Nowe instytucje nauki]
Londyńskie Towarzystwo Królewskie, założone w czasach Bacona,
było najważniejszym naukowym stowarzyszeniem w Anglii,
a nawet na całym świecie.
W XIX wieku było bardziej
klubem dla dżentelmenów,
tworzonym przez antykwariuszy, literatów i arystokratów.
Członkowie śniadaniowego klubu filozofów
pomogli powołać nowe towarzystwa naukowe,
włącznie z Brytyjskim Stowarzyszenie.
Od członków wymagano,
by prowadzili badania i publikowali ich wyniki.
Przywrócono zwyczaj zadawania pytań autorom
po odczytywaniu ich prac,
który Towarzystwo Królewskie odrzuciło
jako niedżentelmeński.
Po raz pierwszy dopuścili też kobiety.
Członków zachęcano do przychodzenia na spotkania,
z żonami, córkami, siostrami.
Początkowo miały bywać
na publicznych odczytach i spotkaniach towarzyskich,
zaczęły jednak zjawiać się też na posiedzeniach naukowych.
Brytyjskie Stowarzyszenie stało się później
pierwszą naukową organizacją na świecie,
która przyjmowała kobiety jako pełnoprawnych członków.
[Finansowanie nauki]
W XIX wieku
filozofowie przyrody sami musieli
płacić za wyposażenie swoich laboratoriów.
Czasami dostawali nagrody,
np. John Harrison w XVIII wieku
został nagrodzony za rozwiązanie tzw. problemu długości geograficznej,
ale nagrody takie przyznawano post factum,
a i to rzadko.
Zgodnie z radą członków klubu śniadaniowego,
Brytyjskie Stowarzyszenie zdecydowało się przekazywać rezerwy finansowe
jako granty
dla uczonych zajmujących się astronomią, pływami, skamieniałościami,
szkutnictwem i wieloma innymi.
Umożliwiły one nie tylko
prowadzenie badań mniej zamożnym uczonym,
ale również zachęcały do kreatywnego myślenia,
a nie tylko szukania rozwiązań konkretnych problemów.
W końcu Towarzystwo Królewskie,
a za nim naukowe stowarzyszenia w innych krajach podążyły tą samą drogą,
i, szczęśliwie, stało się to
ważnym elementem życia naukowego dziś.
Filozoficzny klub śniadaniowy
pomógł ukształtować nowoczesnego naukowca.
To ta jasna strona ich historii.
Była też druga.
Nie przewidzieli co najmniej jednej
konsekwencji swojej rewolucji.
Byliby bardzo rozczarowani
dzisiejszym rozdzieleniem nauki i całej reszty kultury.
To szokujące,
że tylko 28% współczesnych Amerykanów
ma podstawową wiedzę naukową.
Badano ich zadając pytania takie jak:
"Czy ludzie i dinozaury żyli na Ziemi w tym samym czasie?"
czy "Jaką część Ziemi pokrywa woda?"
Gdy naukowcy stali się grupą profesjonalistów,
stopniowo oddzielali się od reszty społeczeństwa.
To niezamierzony skutek rewolucji,
którą zapoczątkowało czterech przyjaciół z Cambridge.
Karol Darwin powiedział:
"Myślę czasem, że popularne opracowania naukowe
są niemal tak samo ważne,
jak nowe odkrycia".
"O pochodzeniu gatunków" było napisane
dla szerokiego grona odbiorców.
Było powszechnie czytane, gdy tylko się ukazało.
Darwin wiedział to, o czym dziś nie pamiętamy:
że nauka jest nie tylko dla naukowców.
Dziękuję.
(Brawa)