Demokracia.
Në Perëndim,
bëjmë një gabim kolosal, kur e marrim për të mirëqenë.
Demokracinë e shohim
jo si lulen më të brishtë, siç është në fakt,
por e shohim si pjesë të mobilimit të shoqërisë tonë.
Priremi ta shohim si një të dhënë të pandryshueshme.
Gabimisht besojmë se kapitalizmi sjell pashmangshmërisht demokraci.
Ja që nuk sjell.
Lee Kuan Yew i Singaporit dhe imituesit e tij të famshëm në Pekin
e kanë dëshmuar tej dyshimeve të arsyeshme
se është fare e mundur të kihet një kapitalizëm i lulëzuar,
rritje spektakolare, teksa
politika të mbetet pa hiç demokraci.
Në fakt, në mëhallën tonë, këtu në Europë,
demokracia po bën prapa.
Në fillimet e këtij viti, teksa përfaqësoja Greqinë --
qeverinë e sapozgjedhur greke -
si ministër i saj i financave në Eurogrup,
më thanë në terma jo të paqartë se procesi demokratik i kombit tonë -
zgjedhjet tona -
s’do të lejohej të ndërhynte
në politikat ekonomike që po zbatoheshin në Greqi.
Në atë çast,
m’u duk se s’kish mbrojtje më të mirë të Lee Kuan Yew-it,
ose Partisë Komuniste Kineze,
apo të disa miqve të mi të pabindur që vijonin të më thoshin se
se demokracia duhet dëbuar nëse zë e kërcënon për ndryshime.
Sot, këtu, dua t’ju parashtroj
një çështje ekonomike për një demokraci të mirëfilltë.
Dua t’ju kërkoj t’i bashkoheni besimit tim
se Lee Kuan Yew-i,
Partia Komuniste Kineze
dhe edhe Eurogrupi
e kanë gabim tek besojnë se mund të bëjmë pa demokracinë -
se na duhet një demokraci e mirëfilltë, energjike.
Dhe se pa demokraci,
shoqëritë tona do të bëhen më të këqija,
e ardhmja jonë e zymtë
dhe teknologjitë tonë të reja, të shkëlqyera, do të venë dëm.
Me që jemi te vajtja dëm,
më lejoni të tërheq vëmendjen në një paradoks interesant
që po kërcënon ekonomitë tona mu tani.
Unë e quaj paradoksi i majave binjake.
Njërën majë e kuptoni -
e njihni, e dalloni -
është mali i borxheve që nxin prej kohësh
mbi Shtetet e Bashkuara, Europën, krejt botën.
Malin e borxheve e shohim të gjithë.
Por pak vetë dallojnë vëllanë binjak.
Një mal me para të paqarkulluara
pronë e llogarish të pasurish dhe korporatash,
tepër të tmerruar nga investimi i tyre
në aktivitete produktive që mund të prodhojnë të ardhurat
me të cilat mund të eliminoni malin e borxheve
dhe që mund të prodhojnë gjithë ato gjëra për të cilat njerëzimi ka kaq nevojë,
bie fjala, energji të gjelbër.
Më lejoni t’ju sjell dy shifra.
Gjatë tre muajve të fundit,
në Shtetet e Bashkuara, Britani dhe në Eurozonë,
kemi investuar, bashkërisht, 3.4 trilionë dollarë
në krejt të mirat që prodhojnë pasuri -
të tilla si objekte industriale, makineri,
ansamble zyrash, shkolla,
rrugë, hekurudha, makina, etj, etj.
3.4 trilionë duket si goxha para,
deri sa ta krahasoni me 5.1 trilionë
që kanë rrjedhur në të njëjtat vende,
nëpër institucionet tona financiare,
pa bërë absolutisht asgjë, gjatë së njëjtës periudhë,
veç fryrjes së çmimeve të aksioneve të sikuracioneve të shtëpive.
Pra një mal me borxhe dhe një mal me para të papërdorura
formojnë majat binjake, që s’arrijnë të asgjësojnë njëra-tjetrën
përmes funksionimit normal të tregjeve.
Rezultati është rroga që s’rriten,
më shumë se çereku i 25 - 54 vjeçarëve në Amerikë, Japoni dhe Europë
të papunë.
Dhe për pasojë, kërkesë e ulët,
e cila, në një cikël të pafund,
riforcon pesimizmin e investitorëve,
që, duke iu trembur kërkesës së ulët, e riprodhojnë duke mos investuar --
pikërisht si i ati i Edipit,
që, i tmerruar nga profecia e orakullit
se i biri do të rritej për ta vrarë,
afroi pa mend ditën
kur u bë e mundur që Edipi, i biri, ta vriste.
Kjo është mosmarrëveshja ime me kapitalizmin.
Natyra e tij e shpërdoruese,
gjithë ajo para e papërdorur,
do të duhej vënë në punë për përmirësim jetësh,
për zhvillimin e talenteve njerëzore,
dhe për të financuar krejt këto teknologji,
teknologji të gjelbra,
që janë absolutisht thelbësore për shpëtimin e planetit Tokë.
A e kam mirë kur besoj se demokracia mund të jetë përgjigja?
Besoj se po,
por para se të ecim më tej,
ç’kuptojmë me demokraci?
Aristoteli e përkufizonte demokracinë
si gjendjen në të cilën i liri dhe i varfri,
meqë këta ishin shumica, kontrollojnë qeverisjen.
Tani, sigurisht që demokracia athinase linte shumë jashtë.
Gra, emigrantë dhe, sigurisht, skllevërit.
Por do të ishte gabim
të hidhet tej rëndësia e demokracia e Athinës së lashtë
mbi bazën se kë përjashtonte.
Çka kish më shumë rëndësi,
dhe vazhdon të jetë kështu për demokracinë e Athinës së lashtë,
qe përfshirja e punëtorëve fukarenj,
që jo vetëm fituan të drejtën e fjalës së lirë,
por edhe më me rëndësi, tejet me rëndësi,
fituan të drejtën për gjykime politike
të cilave u jepej e njëjta peshë
në vendimmarrje lidhur me punët e shtetit.
Sigurisht që demokracia athinase nuk zgjati shumë.
Si qiriu që shkëlqen shumë, u shua shpejt.
Dhe vërtet,
demokracitë tona liberale të sotme nuk i kanë rrënjët në Athinën e Lashtë.
I kanë rrënjët te Magna Carta,
në Revolucionin e Dytë Anglez të 1688-s,
në fakt në kushtetutën amerikane.
Ndërsa demokracia athinase përqendrohej te shtetasit pa zotër
dhe në fuqizimin e punëtorëve fukarenj,
demokracitë tona liberale janë themeluar në traditën e Magna Carta-s,
e cila qe, tek e fundit, kartë kushtetuese për padronët.
Dhe në fakt, demokracia liberale u shpërfaq vetëm kur qe e mundur
të ndahej plotësisht sfera politike nga sfera ekonomike,
që procesi demokratik të kufizohej plotësisht në sferën politike,
duke e lënë sferën ekonomike -
botën e korporatave, nëse e doni kështu -
si një zonë pa demokraci.
Tani, në demokracitë tona sot,
kjo ndarje e sferës ekonomike nga ajo politike,
në çastin që filloi të ndodhë,
solli shfaqjen e një ndeshjeje epike, të pandalshme, mes të dyjave,
me sferën ekonomike që kolonizon sferën politike,
duke e gllabëruar në pushtetin e vet.
A e keni pyetur veten pse politikanët s’janë më ata si dikur?
Jo se u ka degjeneruar ADN-ja.
(Të qeshura)
Kjo vjen sepse dikush sot mund të jetë në qeveri, por pa pushtet,
sepse pushteti ka migruar nga sfera politike në atë ekonomike,
që është veçmas të parës.
Vërtet,
fola për mosmarrëveshjet e mia me kapitalizmin.
Po ta mendoni,
ngjan pakëz me një kope grabitqarësh,
që janë kaq të suksesshëm në asgjësimin e presë me të cilën ushqehen,
saqë në fund vdesin nga uria, sepse mbeten pa të tilla.
Në mënyrë të ngjashme,
sfera ekonomike ka kolonizuar dhe kanibalizuar sferën politike
aq shumë sa po gërryen vetveten,
duke shkaktuar krizë ekonomike.
Pushteti i korporatave po shtohet,
vlerat politike po zhvleftësohen,
pabarazia po ngrihet,
kërkesa po ulet
dhe CEO-të e korporatave i tremben shumë investimit të parave të korporatave të tyre.
Pra, sa më shumë që arrin kapitalizmi të nxjerrë jashtë nga demokracia demosin,
aq më të larta bëhen majat binjake
dhe aq më i madh shpërdorimi i burimeve njerëzore
dhe i pasurisë së njerëzimit.
Qartë pra, nëse ky arsyetim vlen,
duhet të ribashkojmë sferat politike dhe ekonomike
dhe më mirë të bëhet duke e patur kontrollin demosi,
si në Athinën e lashtë, vetëm se pa skllevër
apo pa përjashtim grash dhe emigrantësh.
Tani, kjo ide s’është origjinale.
E majta marksiste e kish këtë ide 100 vjet më parë
dhe s’eci dhe aq mirë, apo jo?
Mësimi që nxorëm nga shkatërrimi i Bashkimit Sovjetik
është se punëtorët fukarenj, mund të rifuqizohen vetëm nga ndonjë mrekulli,
ashtu si qenë në Athinën e Lashtë,
pa krijuar forma të reja të brutalitetit dhe shpërdorimit.
Por ka një zgjidhje:
eliminimi i të varfërve.
Kapitalizmi po e bën
duke zëvendësuar punëtorët e rrogave të ulëta me automatë, androidë, robotë.
Puna është se
për sa kohë që sferat ekonomike dhe politike janë të ndara,
automatizimi i bën më të larta majat binjake,
shpërdorimin edhe më të madh
dhe përplasjet shoqërore më të thella,
përfshi --
së shpejti, besoj --
në vende si Kina.
Pra na duhet të riformësojmë,
na duhet të ribashkojmë sferën ekonomike me atë politike,
por më mirë ta bëjmë duke demokratizuar sferën e ribashkuar,
që të mos përfundojmë në ndonjë hiperautokraci të marrosur pas përgjimeve
që e bën Matriksin, filmin, të duket si dokumentar.
(Të qeshura)
Pra pyetja nuk është nëse do t’ia dalë apo jo kapitalizmi t’u mbijetojë
risive teknologjike që po sjell.
Pyetja më me interes
është nëse kapitalizmit do t’ia zërë vendin diçka e ngjashme me një distopi alla Matrix
ose diçka shumë më afër një shoqërie alla Star Trek,
ku makinat u shërbejnë qenieve njerëzore
dhe qeniet njerëzore i shpenzojnë energjitë për eksplorimin e gjithësisë
dhe duke u marrë me debate të gjata rreth kuptimit të jetës,
në një agora high tech, të ngjashme me atë të Athinës së lashtë.
Mendoj se i kemi mundësitë të jemi optimistë.
Por çfarë do të duhej,
si do të dukej
pasja e një utopie alla Star Trek, në vend se të një distopie alla Matrix?
Në terma praktikë,
lejomëni t’ju sjell fare shkurt,
nja dy shembuj.
Në nivel sipërmarrjesh,
përfytyroni një treg kapitalesh,
ku fitoni kapitale teksa punoni,
dhe ku kapitali juaj ju ndjek nga një vend pune në tjetrin,
nga një kompani në një tjetër,
dhe kompania -
cilado qoftë ajo ku punoni në një kohë të dhënë -
është pronë vetëm e atyre që punojnë në të në atë kohë të caktuar.
Atëherë krejt të ardhurat vijnë nga kapitali, nga fitimet
dhe vetë koncepti i punës së paguar bëhet i vjetruar.
S’ka më hendek mes atyre që e zotërojnë kompaninë, por s’punojnë në të
dhe atyre që punojnë në të pa qenë zotër të kompanisë;
s’ka më betejë me kapitalit dhe punës;
s’ka më hendek të madh mes investimeve dhe kursimeve;
pra, s’ka më maja binjake hijerënda.
Në nivelin e ekonomisë politike globale,
përfytyroni për një çast
që monedhat tona kombëtare kanë kurs këmbimi të lirë,
kundrejt një monedhe dixhitale universale, globale,
një të emetuar nga Fondi Monetar Ndërkombëtar,
G-20-ta,
në emër të krejt njerëzimit.
Përfytyroni më tej
që krejt tregtia ndërkombëtare të bazohej në këtë monedhë -
le ta quajmë "kozmosi,"
në njësi kozmosi -
me çdo qeveri dakord të paguajë në një fond të përbashkët
një shumë kozmosish në përpjesëtim me deficitin tregtar të vendit
apo të suficitit tregtar të një vendi.
Përfytyroni tani që ky fond të përdoret për investime në teknologji të gjelbra,
veçanërisht në ato pjesë të botës ku financimet mezi duken.
Kjo s’është ide e re.
Është ajo çka, në thelb, propozoi John Maynard Keynes
më 1944-n në Konferencën e Bretton Woods-it.
Problemi është se
atëherë, s’e kishin teknologjinë për ta vënë në punë idenë.
Sot e kemi,
veçanërisht në kontekstin e sferës së ribashkuar politiko-ekonomike.
Bota që po ju përshkruaj
është njëherësh libertariste,
meqë u jep përparësi individëve të fuqizuar,
marksiste,
ngaqë do t’i duhet të hedhë në koshin e plehrave të historisë
hendekun mes kapitalit dhe punës,
dhe kejnesiane,
kejnesiane globale.
Por mbi të gjitha,
një botë ku të mundemi të përfytyrojmë një demokraci të mirëfilltë.
A do të agojë një botë e tillë?
Apo do të biem në një distopi alla Matriks?
Përgjigja qëndron te zgjedhja politike që do të bëjmë bashkërisht.
Është zgjedhje e jona,
dhe më mirë ta bëjmë demokratikisht.
Faleminderit.
(Duartrokitje)
Bruno Giussani: Yanis ...
Vetë ju në biografitë tuaja e keni përshkruar veten si marksist libertarist.
Si lidhet analiza e Marksit sot?
Yanis Varoufakis: Nëse ka ndonjë lidhje në çka sapo thashë,
atëherë Marksi ka lidhje.
Sepse lidhet krejt ideja e ribashkimit të politikes dhe ekonomikes -
nëse s’e kryejmë,
atëherë risitë teknologjike do të krijojnë
një rënie kaq masive të kërkesës,
atë së cilës Larry Summers i referohet si stanjacion shekullar.
Me këtë krizë migrimi nga një anë e botës,
siç e kemi sot,
do të destabilizojë jo vetëm demokracitë tona,
por edhe botën në zhvillim, që s’e ka dhe aq për zemër demokracinë liberale.
Ndaj nëse kjo analizë qëndron, atëherë Marksi ka absolutisht lidhje.
Por po njësoj edhe Hajeku,
ndaj jam marksist libertarist,
dhe po kështu është Kejnesi,
dhe ndaj jam tërësisht i hutuar.
(Të qeshura)
BG: Vërtet, dhe mundet që kështu jemi edhe ne, tani.
(Të qeshura)
(Duartrokitje)
YV: Nëse s’hutoheni, i bie që s’mendoni, OK?
BG: Kjo është vërtet si prej filozofi grek -
YV: E ka thënë Ainshtajni në fakt -
BG: Në fjalën tuaj përmendët Singaporin dhe Kinën,
dhe mbrëmë në darkën e folësve,
shprehët një opinion goxha të fortë mbi se si e sheh Perëndimi Kinën.
Do të donit ta ndanit me ne?
JV: Po ja, ka një shkallë të madhe hipokrizie.
Në demokracitë tona liberale, kemi njëfarë vegimi demokracie.
Kjo vjen ngaqë jemi të kufizuar, siç e thashë në fjalën time,
demokraci në sferën politike,
teksa lihet njëra sferë, atje ku ndodh gjithë veprimi -
sfera ekonomike --
një zonë plotësisht pa demokraci.
Në një farë kuptimi,
nëse më lejohet të jem provokativ,
Kina sot ngjan më shumë me Britaninë e shekullit XIX.
Ngaqë, rikujtoni,
priremi ta përshoqërojmë liberalizmin me demokracinë --
kjo është një gabim, historikisht.
Liberalizmi, liberalja, është si John Stuart Mill-i.
John Stuart Mill-i qe veçanërisht skeptik ndaj procesit demokratik.
Pra ajo çka shihni sot në Kinë është një proces shumë i ngjashëm
me atë që patëm në Britani gjatë Revolucionit Industrial,
veçanërisht tranzicioni nga i pari te i dyti.
Dhe të fshikullohet Kina
pse bën atë çka bëri Perëndimi në shekullin e XIX,
vjen era hipokrizi.
BG: Jam i sigurt se mjaft vetë këtu vrasin mendjen për përvojën tuaj
si ministër i financave i Greqisë në fillimet e këtij viti.
YV: E dija që do vinte fjala te kjo.
BG: Po.
BG: Gjashtë muaj më pas,
si e shihni gjysmën e parë të vitit?
YV: Tejet ngazëlluese, nga pikëpamja personale,
dhe shumë zhgënjyese,
pasi kishim një mundësi të rinisnim Eurozonën.
Jo thjesht Greqinë, Eurozonën.
Që t’i hiqemi vetëkënaqësisë
dhe mohimit konstant se kish thyerje masive --
dhe ka një thyerje masive tektonike
përmes Eurozonës,
që kërcënon, masivisht, krejt procesin e Bashkimit Europian.
Patëm një mundësi bazuar në programin grek -
i cili, meqë ra fjala,
qe i pari program që e nxori në pah atë mohim --
t’i vinim gjërat në vend.
Dhe, mjerisht,
pushtetet në Eurozonë,
te Eurogrupi,
zgjodhën të rrinë me mohimin.
Por e dini se ç’ndodh.
Kemi rastin e Bashkimit Sovjetik.
Kur përpiqeni të mbani gjallë
një sistem ekonomik që nga pikëpamja arkitekturore s’mund të mbijetojë,
përmes vullnetit politik dhe përmes autoritarizmit,
mund t’ia dilni t’i zgjatni jetën,
por kur ndryshimi ndodh
ndodh shumë papritur dhe katastrofikisht.
BG: Ç’lloj ndryshimi parashikoni?
YV: Nuk ka dyshim se
nëse nuk e ndryshojmë arkitekturën e Eurozonës,
Eurozona s’ka të ardhme.
BG: A bëtë ndonjë gabim sa kohë qetë ministër i financave?
YV: Përditë.
BG: Për shembull? YV: Cilido që hedh vështrimin pas --
(Duartrokitje)
Jo, seriozisht.
Nëse ka ndonjë ministër financash, apo çfarëdo tjetër të këtij lloji,
që ju thotë se pas gjashtë muajsh në detyrë,
veçanërisht në situatë kaq stresuese,
se nuk ka bërë gabime, ai është person i rrezikshëm.
Sigurisht që bëra gabime.
Gabimi më i madh qe nënshkrimi i aplikimit
për zgjatjen e marrëveshjes së një borxhi
në fund të Shkurtit.
Mendoja
se kish interesim të pastër nga ana e kreditorëve
për të gjetur pika të përbashkëta.
Por nuk pati.
U interesonte thjesht të rrënonin qeverinë tonë,
thjesht sepse s’donin
të merreshin me krisjet tektonike
që përshkojnë Eurozonën mes për mes.
Dhe ngaqë s’donin të pranonin
se për pesë vjet me radhë po sendërtonin në Greqi një program katastrofik.
Humbëm një të tretën e PPB-së tonë nominale.
Kjo vlerë është më keq se Depresioni i Madh.
Dhe askush nga trojka e huadhënësve,
që ka imponuar këtë politikë, nuk e qëroi muhabetin
dhe të thoshte "Ky qe një gabim kolosal".
BG: Pavarësisht gjithë kësaj,
dhe pavarësisht nga agresiviteti i diskutimit,
duket se mbeteni goxha pro-Europian.
YV: Absolutisht.
Dëgjoni, kriticizmi im për Bashkimin Europian dhe Eurozonën
vjen nga dikush që rron dhe merr frymë në Europë.
Frika ime më e madhe është se Eurozona s’do të mbijetojë.
Sepse po s’mbijetoi,
forcat qendërikëse që do të dalin duarsh
do të jenë demoniake,
dhe do të shkatërrojnë Bashkimin Europian.
Dhe kjo do të jetë katastrofike jo thjesht për Europën
por për krejt ekonominë globale.
Jemi ndoshta ekonomia më e madhe në botë.
Dhe nëse e lëmë veten
të rrokullisemi në një shteg postmodern alla 1930,
që më duket se këtë po bëjmë,
atëherë kjo do të jetë shkatërruese
për të ardhmen e europianëve dhe të joeuropianëve.
BG: Shpresojmë vërtet që ta keni gabim në këtë pikë.
Yanis, ju faleminderit që erdhët në TED.
YV: Faleminderit.
(Duartrokitje)