Voor we dieper op de Cubaanse rakettencrisis ingaan, is het belangrijk om de wereldgebeurtenissen,
die tot oktober 1962 leiden, te begrijpen.
In 1959 is er onder leiding van Fidel Castro een revolutie in Cuba.
Hij leidt daar de Communistische Partij.
Cuba is nu dus een communistische natie vlak bij de kust van de Verenigde Staten.
We zitten middenin de Koude Oorlog. De VS geloven in een indammingsstrategie, en vinden deze gebeurtenissen maar niets.
Dus in 1961 proberen de Verenigde Staten, de CIA en de Kennedy Administration
om Cubaanse ballingen te steunen
om Cuba in de Varkensbaai binnen te vallen.
Die hele onderneming was echter niet goed voorbereid.
De steun aan de Cubaanse ballingen, de contra-revolutionairen,
die Castro wilden omver werpen, leidde tot een aarzelende onderneming.
Het was een grote mislukking.
De invasie van de Varkensbaai in 1961 was dus een mislukking.
En het deed John F. Kennedy zwak lijken. Het deed de CIA zwak lijken.
De mislukking deed eigenlijk niemand aan Amerikaanse zijde bekwaam lijken.
We zitten bovendien middenin de Koude Oorlog.
Op hetzelfde ogenblik begon de VS raketten rond de Sovjet-Unie te plaatsen.
Dat begon op het einde van de jaren vijftig, tot in 1961 en 1962.
De VS plaatste ballistische middellangeafstandsraketten in Turkije en Italië.
Die raketten werden hier geplaatst.
Het belang daarvan is dat die raketten de grote bevolkingscentra van de Sovjet-Unie
konden treffen in een tijdspanne van tien tot twintig minuten, denk ik.
De meeste bleven zestien minuten in de lucht.
En in een situatie waarin beide kampen nucleaire wapens hebben, was er het idee
dat als je het andere kamp sneller kon raken, zij niet in staat zouden zijn om te reageren.
En dus kon je misschien een wederzijdse vernietiging vermijden.
Vandaar het idee dat je je raketten zo dicht mogelijk bij de vijand wil plaatsen
zodat ze zo vlug mogelijk de bevolkingscentra konden treffen,
zeg maar de strategische centra van de vijand.
Je kunt op internet de werkelijke raketbases vinden,
waar ze geïnstalleerd werden, en wanneer ze in gebruik werden genomen.
Dit is ongeveer waar ze in Italië werden geplaatst, bij de hiel van Italië.
Je hebt dus na de invasie van de Varkensbaai een klimaat
waarin de Verenigde Staten wat zwak lijken.
Het leek alsof ze Castro wilden verdrijven, maar er niet toe in staat waren.
Ze waren er niet toe in staat omdat ze wat onbesuisd waren.
Je kunt begrijpen dat de Sovjet-Unie toen niet al te best kon waarderen dat de Verenigde Staten
die raketten zo dicht bij haar bevolkingscentra plaatste.
Die raketten konden haar bevolkingscentra heel gemakkelijk treffen.
Nu spoelen we door naar oktober 1962. De hele Cubaanse rakettencrisis speelt zich
gedurende dertien tot veertien dagen in oktober 1962 af.
Op 14 oktober sturen we U2-spionagevliegtuigen over Cuba.
Dit is een U2-spionagevliegtuig.
Dat vliegtuig neemt foto's zoals deze. De volgende dag, 15 oktober, zeggen de CIA-analysten:
"Wow, dat lijken daar net ballistische raketten ...
... die op Cuba worden geïnstalleerd."
Het lijkt er dus plots op alsof de Sovjet-Unie Cuba gebruikt om hetzelfde te doen waarvoor de Verenigde Staten
Turkije en Italië gebruikten, met name ballistische raketten installeren vlak bij de Amerikaanse kust
die nu om het even welk strategisch bevolkingscentrum van de VS kon treffen,
in het bijzonder aan de oostkust of in de midwest.
De 16de oktober, twee dagen nadat de foto's waren genomen...
Eerst hadden ze de foto's geanalyseerd, en brachten ze het Ministerie van Buitenlandse Zaken op de hoogte.
Op 16 oktober brachten ze Kennedy op de hoogte tijdens een vergadering van het "Executive Committee".
Het werd nog niet "ExComm" genoemd.
Het was eigenlijk een bijeenkomst van speciale adviseurs, een onderdeel van de "National Security Council"
en andere adviseurs, die het brein werd dat moest uitmaken
hoe op deze ontluikende crisis moest worden gereageerd. Want plots heb je vlak voor de kust een staat
die je niet vertrouwt --een communistische staat-- die bij de Sovjet-Unie aanleunt.
En plots heeft die staat nucleaire raketten. Het lijkt erop dat het aanvalswapens zijn,
die voor een "first-strike" zijn ontworpen.
Wanneer ze vanuit Cuba worden gelanceerd, kunnen ze misschien de VS aanvallen of vernietigen
nog voor de VS de kans heeft gehad om te reageren.
De Kennedy Administration was dus als door een wesp gestoken.
Ze beginnen dus te denken wat ze eraan kunnen doen,
en al vlug...
Wel, je kunt uiteraard de Sovjets bellen en zeggen:
"Hey, we hebben dat niet graag. Waarom doe je die raketten niet gewoon weg?"
Maar ze gingen ervan uit dat dat geen grote indruk op de Sovjets zou laten.
In het bijzonder omdat ze er waarschijnlijk van uit gingen dat Kennedy op dat vlak zwak was.
De leider van de Sovjets op dat ogenblik
was Chroesjtsjov. (Dit hier is Chroesjtsjov.)
Hij had al opmerkingen gemaakt dat Kennedy jong was,
misschien wat naïef, en allicht te intellectueel om een goed spel van de angsthaas te spelen.
De VS vond dus dat ze sterk moest overkomen. De enige echte opties op de tafel waren dus:
ofwel een economische blokkade van Cuba. Maar dat is eigenlijk een oorlogsdaad,
want je hongert een ander land op die wijze eigenlijk uit.
De andere optie voor de Verenigde Staten was om luchtaanvallen op de raketsilo's uit te voeren,
want het werd als onaanvaardbaar beschouwd dat die raketten daar waren
en vanuit Cuba konden worden afgeschoten.
De meest verregaande actie was ten slotte om Cuba daadwerkelijk binnen te vallen.
Dat spoorde duidelijk het algemene Amerikaanse belang
om geen communistisch regime
zo dicht bij haar grenzen te hebben.
Daar worstelden Kennedy en zijn team dus mee.
En heel vroeg in die eerste dagen adviseerde het grootste deel van zijn team
dat Kennedy een grootschalige invasie van Cuba zou bevelen.
Ze dachten dat dat het enige was dat de Sovjets ernstig zouden nemen.
Het zou tonen dat de VS er zwaar aan tilde.
En ze dachten eveneens dat de Sovjet-Unie in Cuba, zo ver van haar eigen grenzen,
niet echt het gevecht zou aangaan.
Maar Kennedy dacht allicht vrij rationeel
en besefte: "Wel, ze zullen misschien in Cuba niets doen, ...
... en ze zullen ons misschien Castro laten verdrijven en er een nieuw regime laten installeren.
Maar ze zullen allicht ook wraak nemen, waarschijnlijk in Europa, en in het bijzonder in Berlijn,
en zelfs in heel Duitsland. Dus gewoon om die dingen uit Cuba te krijgen
zouden we heel wat in Europa moeten opofferen. En zelfs meer, want om het even welk conflict
tussen de VS en de Sovjet-Unië kan gemakkelijk tot een nucleaire oorlog leiden."
Dus al die opties lagen op tafel. De VS gaan in opperste staat van paraatheid.
Ze bereiden alle situaties voor, want ze weten echt niet wat er zal gebeuren.
De landmacht, de luchtmacht en de zeemacht mobiliseren. Dus binnen een tijdspanne van enkele uren
kan elk van deze opties werkelijkheid worden.
Tegen 22 oktober is er het "Executive Committee", dat net is geformaliseerd tot een officiële groep
die de president adviseert.
Op 22 oktober geeft Kennedy eindelijk meer duidelijkheid over het Amerikaanse standpunt
betreffende de hele situatie.
Daarvoor, om duidelijk te zijn, op 18 oktober, had hij een ontmoeting met
de Sovjetminister van Buitenlandse Zaken,
Andrei Gromyko,
--ik spreek het zeker verkeerd uit--
en dat is de eerste keer dat Kennedy zegt: "Hey, jullie hebben die aanvalswapens..."
En Gromyko houdt vol: "Neen, het zijn maar verdedigingswapens."
Voor de meeste mensen betekenen verdedigingswapens zaken als grond-naar-lucht-raketten.
Dat zijn raketten die vliegtuigen verhinderen te bombarderen.
Maar het zijn geen grond-naar-grond-raketten, die een land kunnen aanvallen.
We zullen in latere brieven van Chroesjtsjov lezen dat ze die raketten misschien echt
als iets verdedigend zagen.
Dat was 18 oktober. Kennedy en de VS raakten gefrustreerd met de Russen,
want het leek alsof de Amerikanen zeiden:
"Kijk, we weten dat jullie daar raketten hebben.", maar dat Gromyko zei: "Neen, dat zijn enkel
verdedigingswapens, niets om je zorgen over te maken. Waarom neem je dat zo serieus?"
De VS gaat op 19 oktober in opperste staat van paraatheid.
Alle opties worden overwogen.
Op 22 oktober is het "Committee" formeel opgericht. Maar meer belangrijk,
Kennedy licht in een toespraak het Amerikaanse standpunt toe.
En je leest het hier:
"Om deze aanvallende installatie een halt toe te roepen, wordt alle militaire aanvalsmateriaal op weg naar Cuba
in strikte quarantaine geplaatst. Alle schepen die richting Cuba varen en aanvalswapen vervoeren,
vanuit om het even welk land of haven, worden teruggestuurd.
Die quarantainemaatregel wordt zo nodig uitgebreid naar alle andere goederen of vervoersmiddelen.
We viseren nu echter niet de levensnoodzakelijkheden
zoals de Sovjets in 1948 wel hebben proberen doen met hun blokkade van Berlijn."
De Kennedyregering werd dus iet of wat meer genuanceerd.
Ze zegt: "We kunnen geen volledige blokkade opleggen. 1) Dat is een oorlogsdaad;
2) Dat is in het bijzonder onmenselijk. Waarom zouden we de Cubaanse bevolking uithongeren?
We zullen wel de vrachten met bestemming Cuba filteren.
We zullen enkel die zaken inspecteren waarvan we vermoeden dat ze bewapening bevatten,
en we zullen enkel die schepen terugsturen die werkelijk bewapening verschepen."
Maar op 24 oktober is er een bericht van Chroesjtsjov:
"Als je koelbloedig de situatie beoordeelt, en je je niet door passie laat leiden,
zul je begrijpen dat de Sovjet-Unie zich niet aan de willekeurige eisen
van de Verenigde Staten kan onderwerpen. De Sovjet-Unie beschouwt de blokkade
als een daad van agressie, en zal haar schepen opdracht geven ze te negeren."
Het spel van de angsthaas is dus begonnen.
De Verenigde Staten zegt: "Kijk, dit is onaanvaardbaar.
We gaan jullie wapenleveringen aan Cuba stoppen."
Croesjtsjov zegt op 24 oktober: "Wie zijn jullie om ons te zeggen wat te doen?"
En de onderliggende boodschap is in de zin van: "Wacht eens, jullie hebben al gerief geïnstalleerd
in Italië en Turkije, niet zo ver van ons. Hoe durf je..." (en dan is er het woordspel
of het een blokkade of een quarantaine betreft).
"Dit is een daad van agressie, en we zullen die negeren."
Beide kampen zeggen eigenlijk:
"Het kan ons niet schelen wat je doet. Wij doen wat we denken te moeten doen."
Beide kampen worden dus gespannen.
De hele wereld kiest als het ware kamp door verklaringen over wat goed en fout is af te leggen.
We komen dus aan de rand van een hele grote confrontatie
tussen de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten.
Je kunt het boek "13 Days - Robert Kennedy" lezen.
Er is ook de film "13 Days", dat niet op het boek is gebaseerd.
Ze vertellen allebei wat er in die periode is gebeurd.
Maar dan ga je naar 25 oktober, wanneer Kennedy in essentie antwoordt:
"Kijk, dat zijn aanvalswapens, en ze leiden tot de reacties die ik heb aangekondigd.
Ik hoop dat uw regering de noodzakelijke acties zal nemen om de eerdere situatie te herstellen."
Hij zegt dus: "Kijk, we moeten dit doen. Dat zijn aanvalswapens.
We kunnen dergelijke wapens niet zo dicht bij de VS-grens tolereren."
De quarantaine treedt op 25 oktober in werking.
Ze wordt op de proef gesteld.
De VS beginnen enkele schepen te inspecteren. Ze proberen een schip te inspecteren dat even ontsnapte.
Hoewel ze over het spel van de angsthaas spreken,
binden de Sovjets in. Ze laten veertien schepen terugkeren. De beste gok is dat die veertien schepen
waarschijnlijk effectief bewapening vervoerden.
Hoewel iedereen in het openbaar groot spel speelt,
lijkt er achter de schermen sprake van een zekere verzachting.
Op 26 oktober zendt Chroesjtsjov zijn eerste voorstel.
Het is interessant, want volgens Chroesjtsjov... (Het is een fascinerende brief.
Het is een vrije lange brief, dus ik zal ze niet volledig behandelen. Je kunt ze op deze website vinden.
Het is een fascinerende brief. Misschien maak ik een video volledig aan die brief gewijd.)
He beschrijft de nuance van wat volgens hem een verdedigings- of een aanvalswapen is.
Hij geeft impliciet toe dat de raketten er zijn.
Dat het geen goedaardige wapens zijn.
Maar in zijn brief stelt hij dat hij ze als verdedigingswapens zou gebruiken.
Hij zegt: "Kijk, jullie hebben Castro al proberen verdrijven.
Wij zien Castro als een bondgenoot. We denken dat door die wapens daar te plaatsen, jullie minder
in staat zullen zijn om Castro te verdrijven, want jullie zullen bang zijn van die wapens."
Dus Croesjtsjov zegt eigenlijk: "We hebben niet de intentie om die wapens zonder reden tegen jullie te gebruiken.
We plaatsen die wapens daar om een bondgenoot te verdedigen."
Hij zegt dat dat de reden is.
Dat is de oorspronkelijke reden waarom ze de wapens daar plaatsten.
Hij zegt als het ware: "Kijk, jullie deden de Varkensbaai. Jullie losten het eerste schot.
Wij verdedigen ons nu."
Dat zou de redenering geweest kunnen zijn.
Een andere verantwoording is --en waarschijnlijk de meer strategische reden--
dat er in Turkije en Italië al raketten op de Sovjet-Unie waren gericht.
En de Sovjet-Unie wilde enkel gelijkheid van wapens bekomen.
Ze wilden dus wapens dicht bij de VS plaatsen, in een bevriend land,
vanuit het perspectief van de Sovjet-Unie.
Het voorstel van Chroesjtsjov op 26 oktober stelt:
"Als de president en de regering van de Verenigde Staten verzekeren dat
de VS niet zou deelnemen..." -- dus "garanties"...
(Ik onderstreep dat in een andere kleur.)
... "garanties dat de VS niet aan een aanval op Cuba zouden deelnemen,
en het anderen zou intomen om dat te doen" --waarschijnlijk Cubaanse ballingen--
"... het terugtrekken van jullie vloot zou alles onmiddellijk doen veranderen.
Ik spreek niet voor Fidel Castro, maar ik denk dat hij en de Cubaanse regering
dan de demobilisatie zouden uitroepen en de bevolking zouden oproepen
om vredevol het werk te hervatten. ..."
(Je weet, de communisten spreken graag over "werken".)
"De kwestie van bewapening zou eveneens verdwijnen, want als er geen bedreiging is,
is bewapening een bedreiging voor alle mensen."
Dus in zijn eerste voorstel stelt hij in essentie:
"Kijk, als jullie beloven om Cuba niet aan te vallen, als jullie garanderen dat jullie Cuba niet zullen aanvallen,
dan maken wij alles ongedaan.
Dan willigen we jullie wensen in."
Op die wijze lijkt het er echt op dat
hun grootste belang om die raketten te installeren, het beschermen van Cuba is
zodat de VS er de communisten niet zouden verdrijven.
Maar de volgende dag geeft Croesjtsjov een publieke verklaring
waarin het zijn toon als het ware wat verandert.
Hij zegt nu dat ze de situatie in Cuba maar ongedaan zullen maken als de Verenigde Staten
de raketten in Italië en Turkije verwijdert.
Hij stuurt dus kleine, gemengde, boodschappen.
Zijn eerste boodschap was zachter:
"Kijk, jullie moeten enkel beloven Cuba niet binnen te vallen en wij zullen ons uit Cuba terugtrekken."
De tweede boodschap stelt: "Neen. Wij halen onze raketten maar uit Cuba weg
als jullie jullie raketten uit Italië en Turkije weghalen."
Diezelfde dag wordt een U2-spionagevliegtuig boven Cuba neergeschoten.
Dat is het moment wanneer beide legers klaar staan om te schieten.
Het is een angstaanjagende situatie. Het was een plaatselijke beslissing van een Sovjetcommandant.
(En Chroesjtsjov wilde eigenlijk niet dat het gebeurde.)
Gelukkig voor de wereld, allicht, gebruikten de VS dit niet als enige reden om de oorlog te verklaren.
De VS zei: "Misschien is het een ongeluk. Als het nog eens gebeurt,
zullen we dit als voorwendsel voor oorlog gebruiken."
Met een beetje geluk veroorzaakte dit geen onmiddellijke oorlog met de Sovjets.
Maar de Kennedy Administration had nog een vraag: "Wat was het meest ernstige?
Welk verzoek hadden de Sovjets echt?
Dit is een betekenisvol verzoek.
Vragen ze allebei?"
Uiteindelijk werd op 27 oktober beslist dat:
"Laat ons doen alsof wij, alsof de Amerikanen, niet op de hoogte zijn van
het tweede verzoek dat verder ging dan het eerste. Laten we enkel op het eerste verzoek reageren."
Kennedy gaat is in essentie akkoord met Chroesjtsjov en zegt:
"Ok, we willigen je eerste verzoek in. We gaan akkoord om Cuba niet binnen te vallen als je jouw raketten weghaalt."
Wat dan gebeurt... En dat plaatst Chroesjtsjov in een vreemde situatie.
(Omdat het iets is dat hij aanbeveelt. Maar ze negeerden dat.)
Achter de schermen zeiden wij: "Wel, we zullen hiermee officieel akkoord gaan."
Maar achter de schermen stelt de Kennedy Administration:
"We kunnen ook overeenkomen
over de raketten in Italië en Turkije."
"Kijk, dit is geen onderdeel van de oplossing, maar we begrijpen wat jullie zeggen,
en we zullen die raketten waarschijnlijk weghalen."
Wat de Sovjets toen ook niet wisten, was dat de Amerikanen...
... dat die raketten toen eigenlijk al verouderd waren.
We hadden toen al Polarisraketten die vanop onderzeeërs konden worden afgevuurd.
En onderzeeërs kunnen raketten dichter bij de actie brengen, en ze zijn moeilijker te traceren.
Je kunt er geen toezicht op houden, enzovoort.
Dus de Verenigde Staten gingen in het geheim akkoord.
Beide kanten wilden eigenlijk niet de indruk wekken van toe te geven.
Beide kampen wilden niet zwak lijken.
Op 28 oktober was er eindelijk een akkoord.
Zowel Croesjtsjov als de Verenigde Staten gingen akkoord met het eerste voorstel van Chroesjtsjov.
Chroesjtsjov ging akkoord om geen nieuwe wapens te sturen
en om de wapens die er al waren te ontmantelen.
De Amerikanen stemden ermee in om Cuba niet binnen te vallen.
Je kunt je de grote winnaar al voorstellen.
De grote winnaar is waarschijnlijk Fidel Castro, want hij is voortdurend argwanend dat
de VS een nieuwe aanval op hem plannen. En de Amerikanen verklaren nu publiek
dat ze hem niet kunnen aanvallen. Als ze dat toch deden, leek het alsof ze op hun woord terug kwamen.
Achter de schermen aanvaardden de Amerikanen
om hun raketten uit Turkije en Italië weg te halen.
Ze wilden dat niet in het openbaar doen, want dan zouden ze zwak lijken.
Het zou er dan op lijken alsof de Sovjets in hun agressieve daad slaagden,
en de Verenigde Staten ertoe te brengen iets te doen.
Dat is nochtans de realiteit. Ze zijn erin geslaagd
om de raketten uit Turkije en Italië te laten weghalen.
Maar de Verenigde Staten wilden sterk lijken.
Kennedy heeft... Wel, er is altijd een komende verkiezing. In het bijzonder na de Varkensbaai
had hij de behoefte om als een sterke leider over te komen.
In zekere mate moet je Chroesjtsjov daarvoor krediet geven. Hij slikte het als het ware zijn trots in
en hij liet toe dat het in het openbaar leek alsof hij de onderhandelingen had verloren.
Hij liet in het openbaar uitschijnen dat hij niets had teruggekregen om terug te krabbelen.
Maar in realiteit had hij wel iets gekregen. Hij kreeg er alleen niet noodzakelijk het krediet voor.
Maar het was een groot akkoord. De Sovjet-Unie en de VS hebben tijdens de Koude Oorlog
nooit dichter bij oorlog gestaan.