Những hình ảnh sau đây, được chụp tại trại tập trung Auschwitz,
đã hằn sâu vào trong tâm thức của chúng ta trong suốt thế kỷ hai mươi
và đã cung cấp cho ta một góc nhìn mới về bản thân ta,
về nơi ta bắt đầu, và về thời đại mà ta đang sống.
Vào thế kỷ hai mươi, ta đã được chứng kiến những hành động tàn ác
của Stalin, Hitler, Mao, Pol Pot, Rwanda và các tội ác diệt chủng khác,
và dù rằng thế kỷ hai mươi mốt mới ở năm tuổi thứ bảy,
ta cũng đã chứng kiến tội ác diệt chủng đang diễn ra ở Darfur
và cả những nỗi kinh hoàng đang được gieo rắc mỗi ngày ở I-rắc.
Điều này đã dẫn đến sự hiểu biết chung về tình cảnh của chúng ta,
ấy là tính hiện đại đã mang lại cho ta tình trạng bạo lực khủng khiếp, và có lẽ
ta đã rời bỏ trạng thái hòa hợp mà người bản địa đã từng sống trong đó
để tự đi đến tình cảnh nguy hiểm hiện nay.
Đây là một ví dụ được trích dẫn từ
một ý kiến công luận trên tờ Boston Globe phát hành vào lễ Tạ ơn vài năm về trước.
Tại đây, tác giả viết "Người Ấn Độ sống một cuộc sống khó khăn,
nhưng ở đây không có các vấn đề lao động, tính gắn kết cộng đồng mạnh,
không biết đến lạm dụng chất gây nghiện, tội phạm gần như không xuất hiện,
xung đột giữa các bộ lạc phần lớn là liên quan tới nghi lễ và hiếm khi dẫn đến
thảm sát bừa bãi hay hàng loạt."
Giờ đây, các bạn đã quá quen với những lời đường mật này.
Ta dạy những điều này cho con cái ta. Ta đọc được chúng từ TV, qua sách vở.
Tên gốc của buổi nói chuyện hôm nay là "Mọi Điều Bạn Biết Đều Không Chuẩn Xác".
và bây giờ tôi sẽ đưa ra các chứng cứ
để chứng minh ta chưa thực sự hiểu rõ về vấn đề này,
và rằng, trên thực tế, tổ tiên ta còn tàn bạo hơn ta rất nhiều lần,
và rằng trong một khoảng thời gian dài, tình trạng bạo lực đã có sự sụt giảm,
và ta đang sống ở thời kỳ yên bình nhất kể từ khi tổ tiên ta đặt chân lên mặt đất.
Khi ta đang ở trong thập niên của thảm họa ở Darfur và I-rắc,
lời phát biểu như trên có vẻ không thực và khó nghe.
Nhưng tôi sẽ chứng minh cho bạn thấy rằng đây chính là bức tranh thực tế, chính xác.
Sự sụt giảm của tình trạng bạo lực là một hiện tượng kiểu mẫu lặp lại.
Bạn có thể thấy được nó qua hàng thiên niên kỷ,
qua nhiều thế kỷ, qua các thập kỷ và qua nhiều năm,
dù rằng dường như có một điểm bùng phát
xuất hiện vào đầu Thời đại Lý tính ở thế kỷ mười sáu.
Điều này có thể được nhìn thấy từ khắp mọi nơi, tuy không cùng một lúc.
Điều này cũng hiển hiện rõ ràng ở vùng phía Đông,
bắt đầu với nước Anh và Hà Lan tại Thời kỳ Khai sáng.
Hãy để tôi đưa bạn đi du hành ngược dòng thời gian theo cấp mũ 10 --
từ thước tỷ lệ tính theo thiên niên kỷ tới thước tỷ lệ theo năm --
để thuyết phục bạn tin điều này.
Cho tới 10.000 năm trước, nhân loại sống chủ yếu nhờ săn bắt và hái lượm,
sống nay đây mai đó, không có chính quyền lãnh đạo.
Và tình trạng này thường được nhìn nhận như một sự hòa hợp thời nguyên thủy.
Nhưng khi nhà khảo cổ học Lawrence Keeley
xem xét các tỷ lệ thương vong giữa những người săn bắt, hái lượm đương thời,
nguồn chứng cứ tuyệt nhất của chúng ta về phương thức sống này,
thì lại cho thấy kết quả hoàn toàn khác.
Đây là biểu đồ mà ông ấy đã tổng hợp lại,
biểu thị tỷ lệ phần trăm tử vong ở nam giới do các cuộc xung đột
diễn ra ở các cộng đồng tìm kiếm, hoặc săn bắt và hái lượm.
Các thanh đỏ phản ánh khả năng tử vong của một người nam dưới tay một người nam khác,
so với tử vong vì các nguyên do tự nhiên, trong các cộng đồng hái lượm
ở cao nguyên New Guinea và rừng rậm nhiệt đới Amazon.
Và tỷ lệ một nam nhân tử vong dưới tay một nam nhân khác lên xuống
từ 60 phần trăm đến 15 phần trăm, đối với trường hợp người Gebusi.
Thanh nhỏ màu xanh ở góc dưới bên tay phải đánh dấu số liệu tương ứng
từ Hoa Kỳ và Châu Âu trong thế kỷ hai mươi,
bao gồm cả số người tử vong trong hai cuộc Thế chiến.
Nếu xung đột bộ tộc còn thịnh hành ở thế kỷ hai mươi,
thì con số tử vong sẽ lên đến hai tỷ, thay vì dừng ở 100 triệu người,
Đồng thời, ở thước đo thiên niên kỷ, ta có thể xem xét phương thức sống
của các nền văn minh sơ khai, qua sự miêu tả trong Kinh thánh.
Và trong chính nguồn tư liệu về các giá trị đạo đức này của chúng ta,
ta có thể đọc được những miêu tả về những điều sẽ xảy ra ở cuộc xung đột,
như trích đoạn chương 31 của Dân-Số Ký sau đây:
"Và họ giao chiến với người Midianites như Chúa đã phán dặn Moses,
và họ tàn sát tất cả nam giới. Và Moses nói với họ
"Các ngươi giữ lại mạng cho tất cả những người phụ nữ ư?
Vậy giờ hãy giết hết các bé trai và những người nữ đã thành đôi với một người nam,
chỉ giữ lại bên các ngươi những người nữ chưa thành đôi với người nam nào."
Nghĩa là, giết tất cả đàn ông và trẻ trai, giữ trinh nữ sống để có thể cưỡng bức họ.
Bạn có thể tìm được bốn hoặc năm đoạn văn tương tự như thế này trong Kinh thánh.
Cũng từ Kinh thánh, tử hình là hình phạt được công nhận cho các tội phạm như
đồng tính, ngoại tình, nói lời báng bổ, thờ lạy hình tượng, cãi lời mẹ cha, --
(Cười) -- và tội lượm củi trong ngày lễ Sabbath.
Nào, hãy cùng chỉnh góc nhìn xuống một mức, và xem xét thước đo thế kỷ.
Dù không có số liệu thống kê các cuộc chiến tranh, xung đột
diễn ra từ suốt thời kỳ Trung cổ cho đến thời hiện đại,
ta hiểu được ngay từ lịch sử thường -- rằng chứng cứ chứng minh sự sụt giảm
về các hình thức bạo lực được xã hội ủng hộ, chấp nhận
đã xuất hiện rành rành ngay trước mắt ta.
Ví dụ, bất kỳ lịch sử xã hội nào cũng sẽ cho thấy việc cắt xẻo bộ phận cơ thể người
và tra tấn từng là các hình thức trừng phạt tội phạm thông thường.
Nếu như ngày nay, vi phạm luật pháp chỉ bị bắt đóng phạt thì ở thời xưa,
bạn sẽ bị cắt lưỡi, cắt tai, làm mù mắt, chặt tay, v..v..
Đã từng có rất nhiều các hình phạt tử hình mới lạ mà tàn bạo:
thiêu sống, mổ bụng moi nội tạng, bánh xe hành hình, tứ mã phanh thây,v..v..
Án tử hình đã từng là hình phạt cho một loạt các tội phạm phi bạo lực
như phê phán nhà vua, trộm một ổ bánh mì.
Chiếm hữu nô lệ hẳn nhiên là phương kế tiết kiệm nhân công được ưa chuộng,
và các hành vi bạo lực, tàn ác là thú vui tiêu khiển phổ biến thời xưa.
Có lẽ ví dụ minh họa sống động nhất là việc thiêu sống mèo.
Một con mèo sẽ được treo lên và hạ dây dần xuống biển lửa,
còn người xem thì hả hê cười lớn khi nhìn con mèo kêu gào trong đau đớn tới chết.
Vậy còn tội phạm giết người thì sao?
Có nhiều số liệu thống kê đáng tin về điều này,
bởi có nhiều chính phủ tự trị đã ghi chép lại được nguyên nhân tử vong.
Nhà tội phạm học Manuel Eisner đã lùng khắp Châu Âu các ghi chép lịch sử về
tỷ lệ giết người ở bất kỳ làng, thôn xóm, thị trấn, tỉnh nào mà ông có thể tìm được,
và còn bổ sung thêm các dữ liệu quốc gia từ số liệu thống kê lưu trữ của các nước.
Ông đã vẽ biểu đồ trên thước đo logarit,
bắt đầu từ tỷ lệ cứ 100.000 người thì có 100 vụ tử vong mỗi năm,
tỷ lệ này xấp xỉ với tỷ lệ giết người ở thời kỳ Trung cổ.
Và ở bảy hoặc tám nước Châu Âu, con số này còn giảm mạnh xuống thấp hơn mức
cứ 100.000 người thì có một vụ giết người mỗi năm.
Sau đó đã có một sự tăng nhẹ vào thập niên 1960.
Những người cho rằng nhạc rock n' roll sẽ dẫn đến sự suy giảm các giá trị đạo đức
thực ra lại có phần đúng.
Nhưng từ thời kỳ Trung cổ đến nay, tỷ lệ giết người đã có sự sụt giảm mạnh,
và trên biểu đồ xuất hiện đường uốn khúc vào đầu thế kỷ mười sáu.
Giờ hãy cùng chuyển sang thước đo thời gian theo thập kỷ.
Theo số liệu thống kê được lưu trữ bởi các tổ chức phi chính phủ,
kể từ năm 1945, ở Châu Âu và Châu Mỹ, đã có sự giảm mạnh về số lượng
các cuộc chiến tranh liên tiểu bang, các cuộc bạo loạn và tàn sát sắc tộc,
và các cuộc đảo chính quân sự, ngay cả ở vùng Nam Mỹ.
Số lượng người tử vong trên thế giới do chiến tranh liên tiểu bang cũng giảm mạnh.
Các thanh vàng phản ánh số người chết mỗi năm trong các cuộc chiến
diễn ra từ năm 1950 đến thời điểm hiện tại.
Và như bạn thấy, tỷ lệ tử vong mỗi năm trong mỗi vụ xung đột
giảm từ 65.000 người trong thập niên 1950, xuống dưới 2000 người trong thập kỷ này.
Sự sụt giảm khủng khiếp.
Ngay ở thước đo năm, ta cũng có thể thấy sự sụt giảm của tình trạng bạo lực.
Sau thời kỳ Chiến tranh Lạnh, các cuộc nội chiến
và các vụ diệt chủng ngày càng ít xảy ra --
thật vậy, nó đã giảm 90 phần trăm kể từ hậu Thế chiến thứ hai --
và các vụ giết người và tội phạm bạo lực cũng có sự giảm nhẹ.
Đây là số liệu thống kê của FBI Uniform Crime Statistics.
Bạn có thể thấy tỷ lệ bạo lực ở thập niên 50 và 60 là khá thấp,
sau đó tăng mạnh trong vài thập kỷ, và rồi bắt đầu tụt dốc từ thập niên 1990,
rồi lại trở lại mức đã đạt được vào năm 1960.
Nếu Tổng thống Clinton có mặt ở đây, thì cho tôi được gửi lời cảm ơn tới ngài.
(Cười)
Câu hỏi là: Tại sao một điều quan trọng như vậy lại không có mấy người hiểu đúng?
Tôi nghĩ là vì một số lý do sau.
Một trong số đó là vì ta giỏi tường thuật hơn.
Liên đoàn Báo chí giỏi ghi chép lại các cuộc chiến tranh xảy ra trên thế giới
hơn bất cứ vị thầy tu nào sống ở thế kỷ mười sáu.
Có một sự ảo tưởng về nhận thức.
Chúng tôi, các nhà tâm lý học nhận thức, hiểu rằng
bạn càng dễ liên tưởng cụ thể về một điều gì đó bao nhiêu,
thì bạn càng tin vào sự chân thực của sự việc đó bấy nhiêu.
Những câu chữ đi kèm hình ảnh bạo lực, đẫm máu
mà ta thường đọc trên sách báo dễ hằn sâu vào trong tâm trí ta
hơn là những báo cáo về số lượng lớn các ca tử vong do tuổi cao sức yếu.
Động lực trong thị trường tư vấn và vận động chính sách cho rằng:
sẽ không thể nào thu hút được những người quan tâm, ủng hộ và quyên góp
chỉ bằng câu nói rằng mọi chuyện sẽ trở nên ngày một tốt đẹp hơn.
(Cười)
Có mặc cảm tội lỗi về cách ta đối xử với dân bản địa ở đời sống tri thức hiện đại,
và sự không thừa nhận những điều tốt đẹp trong văn hóa phương Tây.
Dĩ nhiên, sự thay đổi chuẩn mực có thể tiến triển nhanh hơn sự thay đổi hành vi.
Một lý do khác cho sự sụt giảm bạo lực là mọi người đã quá chán ghét
các cuộc tàn sát và sự tàn bạo diễn ra ở thời đại của họ.
Quá trình này có lẽ sẽ còn tiếp diễn,
nhưng nếu quá trình đó bỏ xa các hành vi theo chuẩn mực đương thời,
mọi thứ sẽ trông man rợ hơn so với cách nhìn nhận theo các chuẩn mực cũ.
Vậy nên hôm nay, ta sẽ luyện tập -- đúng vậy --
ví dụ có một số ít kẻ sát nhân bị xử tử bằng phương pháp tiêm thuốc độc
tại Texas, sau khi trải qua quá trình kháng cáo dài 15 năm.
Ta sẽ không xem xét xem nếu là vài trăm năm về trước,
họ có thể bị đem lên giàn hỏa thiêu vì tội phê phán nhà vua
sau phiên tòa dài 10 phút, và quả thật, điều này sẽ diễn ra lặp đi lặp lại.
Giờ đây, ta nhìn nhận án tử hình như một bằng cớ cho thấy việc ta làm tệ đến đâu,
hơn là làm bằng cớ chứng minh chuẩn mực của ta đã được nâng cao ra sao.
Vậy tại sao tình trạng bạo lực giảm? Không ai thực sự biết câu trả lời,
nhưng tôi đã đọc bốn bài phân tích, mà theo tôi, bài nào cũng có phần đúng.
Ở bài phân tích đầu tiên, có lẽ lý giải của Thomas Hobbes là đúng.
Ông là người cho rằng cuộc sống trong trạng thái tự nhiên, vô chính phủ
là một cuộc sống "cô độc, nghèo nàn, bẩn thỉu, tàn bạo và ngắn ngủi".
Ông chỉ rõ nguyên nhân không phải do con người có sự khát máu thời nguyên thủy,
hay bản năng hung hăng, hay nhu cầu khẳng định và bảo vệ chủ quyền lãnh thổ,
mà là vì triết lý về sự vô chính phủ. Trong tình trạng vô chính phủ,
các quốc gia vì lo sợ mối nguy bị xâm lăng mà chọn cách tấn công phủ đầu lẫn nhau.
Gần đây, Thomas Schelling có kể một câu chuyện tương tự
về một người đàn ông nghe thấy tiếng động lạ ở tầng hầm nhà mình.
Là công dân Mỹ, anh ta có một khẩu súng lục ở tủ đầu giường.
Người chủ nhà rút súng rồi đi xuống cầu thang.
Nhưng anh ta thấy tên trộm cũng mang theo súng.
Lúc này, cả hai đều nghĩ rằng:
"Mình không có ý định giết hắn, nhưng hắn sẽ giết mình.
Có lẽ nếu mình nổ súng bắn hắn trước, nhất là vào lúc này,
kể cả nếu hắn không định bóp cò, hắn hẳn đang lo sợ mình sẽ hạ hắn trước.", v..v..
Những người săn bắt - hái lượm thường xem xét luồng suy nghĩ này cẩn thận,
và thường sẽ tấn công người kia trước do quá lo sợ việc bị tấn công trước.
Một trong những cách giải quyết vấn đề này là sử dụng biện pháp răn đe.
Bạn sẽ không tấn công trước, nhưng bạn phải công khai tuyên bố
rằng bạn sẽ chống trả quyết liệt nếu bạn bị tấn công.
Vấn đề là những lời này thường dễ bị bóc mẽ là những lời lừa bịp,
nên cách này chỉ có hiệu quả khi người kia tin vào chúng.
Để chúng trở nên đáng tin cậy, bạn phải tiến hành trả đũa lại
các lời nói và hành vi xúc phạm bạn, dẫn đến hận thù nối tiếp hận thù.
Mỗi ngày trôi qua sẽ như một tập phim "Gia Đình Sopranos".
Phương án "Quái vật Leviathan" của Hobbes cho rằng
nếu trao quyền lực sử dụng bạo lực hợp pháp
cho một cơ quan dân chủ đơn lẻ -- ẩn dụ bởi hình ảnh Quái vật Leviathan --
thì đất nước ấy sẽ giảm thiểu được nguy cơ bị tấn công,
vì xâm lược dưới hình thức nào cũng sẽ chịu sự trừng phạt,
dẫn đến việc triệt tiêu mọi khả năng xảy ra của các cuộc tấn công.
Điều này giúp loại bỏ hoàn toàn nỗi lo sợ phải tấn công phủ đầu
để ngăn chặn các cuộc tấn công sắp sửa xảy ra của địch.
Nhu cầu lắp hệ thống đáp trả nhạy bén để đảm bảo sự tin cậy của biện pháp răn đe
cũng trở nên không còn cần thiết nữa. Và vì thế dẫn đến trạng thái hòa bình.
Eisner -- tác giả biểu đồ tỷ lệ giết người bạn không xem được ở slide trước --
chỉ ra rằng sự sụt giảm của tỷ lệ giết người ở Châu Âu
diễn ra trùng với sự xuất hiện nhiều hơn các nhà nước tập quyền.
Lập luận này là sự ủng hộ cho thuyết Leviathan.
Có một thực tế ngày nay cũng ủng hộ cho thuyết này.
Tình trạng bạo lực bùng nổ ở các khu vực vô chính phủ,
các quốc gia thất bại, các đế chế sụp đổ, các vùng biên giới,
các băng đảng xã hội đen, các băng đảng đường phố, v..v..
Bài thứ hai dẫn giải rằng quan điểm cuộc sống là một điều rẻ rúng
là quan điểm phổ biến ở nhiều nơi, trong nhiều thời đại.
Vào thời xưa, khi mà nỗi đau khổ và chết sớm là những điều thường gặp
trong đời người, người ta thường ít có cảm giác ăn năn khi tra tấn người khác.
Chỉ khi công nghệ và hiệu suất kinh tế
giúp kéo dài tuổi thọ và làm cuộc sống dễ chịu hơn,
người ta mới coi trọng hơn giá trị của cuộc sống.
Đây là nội dung bài tranh luận của nhà khoa học chính trị James Payne.
Bài giải thích thứ ba viện dẫn lại ý tưởng chủ đạo của
trò chơi tổng khác không (các bên cùng có lợi/bị thiệt)
và được trích từ cuốn "Nonzero" do nhà báo Robert Wright chắp bút viết.
Ông ấy chỉ ra rằng trong các tình huống nhất định,
sự hợp tác hay sự phi bạo lực có thể đem lại lợi ích cho cả hai bên
khi tiến hành một cuộc giao dịch, chẳng hạn như lợi ích trong thương mại
khi hai bên trao đổi thặng dư và cùng thu được lợi nhuận,
hay khi hai bên ngừng chiến và tách lợi tức hòa bình có được nhờ ngừng chiến,
Ông Wright cho rằng công nghệ làm gia tăng số lượng
trò chơi có tổng lợi ích dương (các bên cùng có lợi)
mà con người thường có xu hướng bị lôi kéo vào tham gia,
bằng việc cho phép buôn bán hàng hóa, dịch vụ và ý tưởng
ở khoảng cách xa và trong các nhóm có quy mô lớn hơn.
Sự sống của mỗi người vì thế mà trở nên có giá trị hơn,
và tình trạng bạo lực sụt giảm vì các lý do ích kỷ.
Như Wright nói thì: "Một trong những lý do tôi cho rằng ta không nên đánh bom Nhật
là vì họ đã lắp ráp nên chiếc mini-van của tôi"
(Cười)
Lời giải thích thứ tư được ghi ngay trên tựa cuốn "The Expanding Circle"
của nhà triết học Peter Singer.
Ông cho rằng sự tiến hóa đã truyền lại cho con người sự thấu cảm,
tức khả năng quan tâm, chia sẻ với mối bận tâm của người khác.
như thể đó là mối bận tâm của chính ta.
Không may là, ta thường chỉ áp dụng khả năng ấy với số ít bạn bè và người nhà.
Những người khác sẽ không được đối xử như một con người đúng nghĩa,
và ta có thể bóc lột, lợi dụng họ mà không bị trừng phạt.
Nhưng, trải qua các giai đoạn lịch sử, vòng tròn tình bạn ngày một mở rộng.
Qua các ghi chép lịch sử, vòng tròn ấy mở rộng từ phạm vi làng
tới thị tộc, rồi bộ lạc, tới quốc gia, giữa các chủng tộc, giữa các giới tính,
và theo như lập luận của Singer thì nên mở rộng tới cả các loài động vật nhạy cảm.
Câu hỏi là, nếu điều đó thực sự xảy ra thì điều gì đã hỗ trợ sự mở rộng ấy?
Có một số khả năng, ví như sự gia tăng của các mối quan hệ tương hỗ
theo như lập luận của Robert Wright.
Tính logic của nguyên tắc vàng -- bạn càng nghĩ và tương tác nhiều với người khác,
bạn càng nhận ra bạn không thể nâng quan điểm của mình lên trên người khác,
it nhất là nếu bạn còn muốn họ lắng nghe bạn.
Bạn không thể nói rằng các mối quan tâm của bạn đặc biệt hơn của người khác,
nó cũng như việc bạn nói nơi bạn đang đứng là độc nhất trong vũ trụ
vì nhờ có bạn đứng ngay tại chỗ đó vào thời điểm đó vậy.
Điều này có thể được ủng hộ bởi chủ nghĩa thế giới, bởi lịch sử,
ngành báo chí, các cuốn tự truyện, tác phẩm hiện thực, du lịch, học vấn,
những điều cho phép bạn hiểu rõ hơn cuộc sống của người bạn từng ít coi trọng,
và giúp bạn hiểu rõ tình huống ngẫu nhiên bất ngờ xảy ra trong mỗi chặng cuộc đời,
cái cảm giác "Nếu không nhờ có sự may mắn, cuộc đời tôi có lẽ đã rẽ sang hướng khác".
Dù nguyên do là gì, tôi nghĩ, sự sụt giảm bạo lực có những hàm ý sâu xa.
Điều đó buộc ta không chỉ dừng ở việc hỏi "Tại sao lại có chiến tranh?",
mà còn phải hỏi thêm "Tại sao lại có hòa bình?".
Không chỉ "Ta đang làm gì sai?" mà còn cả "Ta đã làm được điều gì đúng?".
Bởi đã có một điều mà ta làm đúng,
và tìm ra được điều đó là một việc đáng để làm.
Cảm ơn các bạn.
(Vỗ tay)
Chris Anderson: Tôi yêu bài phát biểu đó. Tôi nghĩ rất nhiều người ở đây sẽ nói rằng
sự mở rộng của vòng tròn -- điều mà bạn và Peter Singer nhắc đến --
còn nhận được sự hỗ trợ từ công nghệ, tầm nhìn được mở rộng,
cảm giác thế giới cũng vì thế mà nhỏ lại. Liệu điều này có đúng chút nào không?
Steven Pinker: Có chứ. Điều này cũng đúng với lý thuyết của Wright,
rằng nó giúp ta tận hưởng các lợi ích của sự hợp tác các vòng tròn rộng lớn hơn,
Nhưng tôi nghĩ điều đó cũng giúp ta đặt mình vào vị trí của người khác.
Tôi nghĩ khi đọc về các cách thức tra tấn dã man hay được sử dụng ở thời Trung Cổ,
bạn sẽ nghĩ làm sao mà họ lại có thể làm điều đó,
làm sao mà họ lại có thể vô cảm đến vậy trước người mà họ đang cắt xẻo cơ thể?
Nhưng rõ ràng đối với họ, người kia chỉ là kẻ xa lạ không cùng chung cảm xúc với họ.
Tôi nghĩ, bất kỳ điều gì giúp ta dễ đặt mình vào vị trí của người khác hơn
đều sẽ làm tăng sự cân nhắc của bạn trên phương diện đạo đức
khi đối xử với người khác.
CA: Steve, tôi hy vọng các cơ quan chủ quản các phương tiện truyền thông
sẽ lắng nghe bài nói chuyện này. Tôi nghĩ điều này rất quan trọng.
Cảm ơn anh. SP: Hân hạnh.