Bir arkeolog olarak
sık sık en büyük buluşumun ne olduğu sorulur.
Cevap ortada:
Kocam, Greg.
(Kahkaha)
Mısır'da ilk kazımda tanıştık.
Beklenmedik, muhteşem şeyler bulmaya yönelik ilk dersimdi.
Bu da inanılmaz bir arkeolojik ortaklık başlattı aramızda.
Yıllar sonra, en sevdiğimiz heykel çifti önünde ona evlenme teklif ettim:
Prens Rahotep ve Prenses Nofret,
Kahire Müzesi'nde sergileniyor
ve tarihi 4.600 yıl öncesine dayanıyor.
Greg'ten hayatının geri kalanı boyunca benimle olmasını isteyeceksem
sonsuza dek birlikte olmaya söz vermiş
iki kişi önünde teklif etmeliyim diye düşündüm.
Bu semboller hala var çünkü onlara baktığımızda
kendimizi görüyoruz.
Ortak insanlık anlayışımızın değişmediğini
bize hatırlatan güçlü unsurlar bunlar.
Arkeolojik keşfin heyecanı aşk kadar güçlü
çünkü antik çağlar hayal edebileceğiniz en baştan çıkarıcı sevgilidir.
Pek çok arkeolog
yakıcı güneş altında
arktik rüzgarlarda
ve yağmur ormanlarında
hayatını geçmişin gizemine adar.
Çoğu arar.
Bazıları keşfeder.
Bir keşfin tarihi değiştirebileceği ihtimaline
herkes adeta tapıyor.
Mısır'daki ilk günümde
Mendes adında Kuzeydoğu Mısır Deltasında
4.200 yıl öncesinden kalma bir mezarlıkta çalıştım.
Bu benim resmim
Neşe içindeyim.
Zümrüt yeşili pirinç tarlalarının arasında kazı yaparken
sapasağlam bir kap buldum.
Kabı ters çevirince
onu yapan kişinin parmak izini gördüm.
Bir an zaman durdu sanki.
Nerede olduğumu unuttum.
Çünkü o an anladım ki
kazı yaparken
insanı bulmak için çalışıyoruz,
eşyaları değil.
Şu anda ne kadar varsak muhteşem geçmişte de o kadar vardık.
Giza piramidlerinin önünde kaç defa durdum
ve nutkum tutuldu size anlatamam.
Kendimi dünyanın en şanslı insanı gibi hissediyorum.
O piramitler insan zekâsının ve her şeyin mümkün olduğunun anıtı.
Pek çok kişi bunu insan zekâsı olarak kabullenemiyor --
uzaylıların inşa ettiğine inanıyor.
Ama bu çok saçma.
Yapmanız gereken tek şey ayağa kalkıp yaklaşmak
ve yapımda kullanılan araçların bıraktığı
izlerde gizlenmiş insan elini görmek.
Büyük Giza Piramidi her defasında bir taş eklenerek
inanılmaz bir bürokratik başarıyla
2,3 milyon taş kullanılarak inşa edildi.
Zamana karşı koyan piramitler değil,
insanın ustalığı.
Bu bizim ortak insani zekâmız.
Tarih tekerrür ediyor olabilir
ama biz tekiz.
İşimi çok seviyorum,
Çünkü hiç değişmediğimizi görüyorum.
Mezopotamya'dan 3.500 yıl öncesine dayanan
kayınvalide fıkraları okuyorum.
(Kahkahalar)
Mısır'da 4.600 yıl öncesinden
birbirine küfreden komşuları duyuyorum.
Ama en çok sevdiğim, 3.300 yıl önce Luksor'dan:
Dersi asıp içmeye giden öğrencileri anlatan bir yazı.
(Kahkahalar)
Sanki şimdiki çocuklar.
(Kahkaka)
En harika mimariye tanık oluyorum,
göz kamaştıran heykellere --
Yani bu resmen taş üzerinde bir selfi
ve hep mücevher tutkunu olduğumuzu görüyorum.
Ayrıca duvarlara her zaman yazı yazıp
kedilere aşırı ilgi duyuyormuşuz.
(Kahkaha)
binlerce yıldır.
(Kahkahalar)
(Alkış)
Arkeologlar, bizden önce gelen
milyarlarca insan ve kültürün
kültürel anı koruyucuları
ve sözcüleridir.
Bilim, hayal gücü ve inanmak
ölüyü diriltmek için kullandığımız süper üçlü.
Geçtiğimiz yıl
arkeologlar, inanılmaz keşifler gerçekleştirdi:
Güney Afrika'da yeni keşfettiğimiz atalarımız;
Kenya'da 3,3 milyon yıl öncesine ait araçlar,
ki bunlar bugüne dek
keşfedilmiş en eski aletler.
Bu ise 1718'den, Karasakal'ın gemisinde bulunmuş
bir dizi tıbbi araç ve gereçten bir parça.
Baktığınız bu şey frengi hastalığı tedavisinde kullanılıyordu.
Of!
(Kahkaha)
Bunların her birinin ardında
meslektaşlarım tarafından gerçekleştirilmiş daha binlerce
inanılmaz önemli keşif var
ama çok ses getirmemiş.
Arkeolog olarak yaptığımız en önemli şey,
geçmişte yaşamış insanların
öğrenmeye değer olduğunu göstermek.
Sizce tüm insan topluluklarını bu şekilde tanımış ve kabul etmiş olsaydık
dünya bugün nasıl bir yer olurdu hayal edebiliyor musunuz?
Kazıda zor bir görevimiz var:
Saha genelde böyle görünüyor.
Hiçbir şey göremezsiniz.
Peki kazıya nereden başlayacağız?
Bu, Kahire'nin güneyinden bir saha.
Uzaydan nasıl göründüğüne bakalım.
Yine pek bir şey göremezsiniz.
Baktığınız şey bir WorldView-3 uydu görüntüsü,
0,3 metre çözünürlüğe sahip.
Yani 24 cm.
Bu da demektir ki uzaydan yaklaşık 650 km zum yapabilir
ve tabletlerinizi görebilirsiniz.
Bunu nereden mi biliyorum?
Çünkü ben bir uzay arkeoloğuyum.
Tekrar edeyim.
Ben bir uzay arkeoloğuyum.
Yani ben --
(Alkış)
Teşekkür ederim.
Yani ben uydu görüntüleri alıp algoritma kullanarak işlemden geçiriyoum
ve ışık spektrumunda küçük farklılıkları inceliyorum,
bu bana yer altında gömülü şeyleri gösteriyor,
ben de gidip kazıp inceleme yapıyorum.
Bu arada,
NASA'nın bir Uzay Arkeolojisi programı var,
gerçek bir iş yani.
(Kahkaha)
Tekrar bir bakalım.
Kahire'nin güneyindeki sahadayız yine.
Hiçbir şey görünmüyor.
Kırmızı dörtgene dikkat edin.
Algoritma kullanarak bu görüntüyü incelediğimiz zaman
uzay bazlı bilgisayar tomografisi gibi varsayın,
gördüğünüz şey bu.
Bu çizgi daha önce keşfedilmemiş
ve kazılmamış bir mezar taşı
ve siz binlerce yıl boyunca bunu gören ilk insanlarsınız.
(Alkışlar)
Keşfedilecek ne kaldığı konusunda
yalnızca bir başlangıç yaptığımız kanısındayım.
Sadece Mısır Deltası'nda
Mısır kazı sahalarının yüzde birinin
binde birinden daha azını kazdık.
Buna benim ve ekibimin bulduğu
diğer binlerce sahayı eklediğinizde
Bildiğimizi sandığımız şeyler keşfedilmeyi bekleyen şeylere oranla
solda sıfır kalıyor.
Meslektaşlarımın tüm dünyada yaptığı
yaptıkları harika işlere
ve keşfettiklerine baktığınızda
milyonlarca keşfedilmemiş arkeolojik saha olduğuna inanıyorum,
keşfedilmeyi bekliyor.
Bunların bulunması, varoluşumuzun bütün gücünü
açığa çıkaracaktır.
Fakat önümüzde bir zorluk var.
Geçen yıl içerisinde,
arkeolojik sahaların yok edildiğine
ve IŞİD gibi grupların toplu yağmalama yaptığına dair
korkunç haberlere tanık olduk,
IŞİD Palmira'da tapınakları yok etti.
Bir tapınağı kim havaya uçurur ki?
Hz. Yunus'un türbesini yok ettiler.
Sahalarda o kadar ciddi yağmalamalar gördüm ki
ayın kraterlerine benziyordu.
IŞİD'in modern insan hayatlarını yok etme niyetlerini düşününce
kültürel kimliği de yok etmek onlar için doğal bir uzantı.
Sayısız işgalci kuvvet de tarih boyunca aynısını yaptı.
IŞİD'in sahaları yağmalayarak kar sağladığını biliyoruz
ama işin boyutunu bilmiyoruz.
Bugün Orta Doğu'da
pazardan alacağınız her mal
teröre finansal destek veriyor olabilir.
Bir sahanın yağmalanması,
Parçalarının yüzde 90'ı kaybolmuş bir yapbozun
kalan parçalarının da tanınmayacak hale gelmesi gibi.
Bu apaçık tarihi kimlik hırsızlığı.
İki tür yağmalama olduğunu biliyoruz:
IŞİD gibi suç örgütleri tarafından yapılan
ve para için çaresiz kalmış yerli halk tarafından yapılan yağmalama.
Hepimiz ailemizin karnını doyurmak için aynısı yapardık;
yerli yağmacıları suçlamıyorum.
Aracıları, ahlak dışı tacirleri
ve belirsiz veya gerçekte hiç olmayan yasaları istismar eden
uluslararası sanat pazarını suçluyorum.
Yağmalanın küresel boyutta olduğu ve artış gösterdiğini biliyoruz
fakat an itibariyle durduracak hiçbir imkânımız yok.
Bu durum değişmeye başlıyor.
Ekibim ve ben Mısır'da yağmalayı konu alan bir çalışma tamamladık.
Herkese açık kaynakları inceledik
ve 2002 ile 2013 yılları arasındaki
Mısır'daki tüm yağmalamaların haritasını çıkardık.
267 sahanın yağmalanma ve yıkımına ilişkin kanıt bulduk
ve haritada 200.000'i aşkın alanda gösterdik.
Hayret verici.
Bu verileri bir araya koyunca
yağma noktalarını burada görebilirsiniz.
Bir sahada 2009, 2011 ve 2012 yıllarında yüzlerce ve yüzlerce nokta
yağmalama aşırı artmış.
Tüm verileri bir araya gelince
sanılanın aksine bulduğumuz şey
yağma 2011'de Mısır'da Arap Baharı sonrası değil
2009'da küresel kriz sonrası artmış.
Yani biz yağmanın aslen ekonomik bir sorun olduğunu gösteren
büyük çapta veri sunduk.
Bunu durdurmak için hiçbir şey yapmazsak
2040'a kadar Mısır'daki tüm sahalar yağmalanmış olacak.
Bu yüzden bir dönüm noktasındayız.
Yağmayı durdurmak için tüm ekipman ve teknolojiye
sahip bir nesiliz
ama yeterince hızlı çalışmıyoruz.
Bazen arkeolojik bir alan sizi dayanıklılığıyla şaşırtabilir.
Sahadan yeni döndüm.
Lisht adında bir sahada Mısır'ın eski yapıtlarına ilişkin
ortak bir görevde çalışıyordum.
Bu saha M.Ö. 1750 ve 2000 yılları arası Orta Mısır Krallığı'na ait.
Bu Krallık, Eski Mısır'ın Rönesans zamanıydı.
Yoğun bir iç mücadele ve çevresel zorlukların ardından,
Mısır yeniden ayağa kalktı,
sanat, mimari ve edebiyatta olağanüstü bir canlanma gösterdi.
Bu Mısır'da araştırma yapılacak en güzel zaman dilimi
çünkü bize felaketlerin ardından
nasıl hayatta kalacağımızı öğretiyor.
İşte bu alanda, sayısız yağma noktası işaretlemiştik.
Lisht soyluların sahasıdır;
orada, Firavun'un sarayında yaşamış ve çalışmış
binlerce insan gömülü olmalıydı.
Öncesi ve sonrasını görebilirsiniz, düzinelerce yağma kazısı.
Kuzey Lisht.
Burası Güney Lisht, öncesi ve sonrası
Sahaya ilk gittiğimizde
yağmalanmış olan yüksek rütbeli pek çok görevlinin
mezar taşını görebiliyorduk.
Anlamanıza yardımcı olayım,
Tabut, mücevher ve muhteşem heykellerle dolu
2x2 metre bir alan düşünün.
Şimdi bunu binle çarpın.
İşte bizden alınan bu.
İşe başladığımda
Mısırlı müdürüm Mohamed Yousef bana yaklaşarak şöyle dedi:
''Özellikle bu mezar üzerinde çalışmalıyız.
Yağmacılar saldırdı.
Bir şey yapmazsak, geri gelirler.''
Tabii ki hak verdim, ama bir şey bulacağımızı sanmıyordum.
Yağmacıların her şeyi çaldığını sanıyordum.
Bulmaya başladığımız şeyler çok rahatlıcı oldu.
Bu tabloya bir bakın. Göz kamaştırıcı.
Kazılmış yazıtlar bulmaya başladık.
Mezar taşının sahibinin bile
şöyle ünvanları vardı: ''Ordu Müfettişi''
''Hazine Müfettişi''
Umutlanmaya başladım.
Belki de ismini bulacaktık.
Antik Mısırlılar için
amaç, isimlerinin sonsuza dek anılmasıydı.
Sonra bir gün,
bu açığa çıktı.
Mezarın sahibinin ismi: Intef.
Hiyeroglif yazı ile yazılmış
Mısırlı takımımla birlikte çalışarak
3.900 yıl önce yaşamış birinin ismini ortaya çıkardık.
(Alkışlar)
Mısırlı meslektaşlarımla birlikte
bu keşfimizi kutladık.
Yaptığımız şey doğruydu.
Sonra hiç zarar görmemiş bu sahte kapıyı bulduk.
Üzerinde Intef'in yazıtları vardı.
İşte onu burada otururken görüyorsunuz.
Şunun farkına vardım, yağmalanmış sahalarla ilgili tüm düşüncelerim
yanlış çıkmıştı.
Her gün 70 Mısırlı ile çalışıyorduk,
meslektaş ve arkadaşlar.
Orta Doğu'ya karşı bu kadar
nefret ve cehalet varken
sahadaki her anımız bir barış gösterisi gibiydi.
Size benzemeyen, sizin gibi düşünmeyen
veya sizin gibi konuşmayan kişilerle çalışırken
paylaştığınız arkeolojik keşif misyonu
tüm bu yüzeysel farkları yok ediyor.
Bu sezon şunu öğrendim
arkeoloji ne bulduğunuzla değil
neyin mümkün kıldığınızla ilgili.
Bazen seyahat ederken kayıp bir aile ferdine rastlıyorsunuz,
genlerinizi paylaştığınız değil,
hayat kitabında aynı satırı paylaştığınız.
Bu kardeşim Omer Farrouk.
Omer, Luksor'un kuzeyinde Guft kasabasında yaşayan bir Guftlu.
Guftlular Mısır Bilimindeki ünlü bir geleneğin parçası.
Kazıya ve takım çalışmasına yardım ediyorlar.
Omer benim Operasyon ve Mali İşler Müdürüm.
Onsuz çalışamam.
Yıllar önce bir gün, üniversite öğrencisiyken
Omer İngilizce bilmeyen genç bir Guftulu iken
tamamen tesadüf sonucu öğrendik ki
aynı yıl
aynı ay
ve aynı gün altı saat arayla doğmuşuz
İkiziz.
(Laughter)
Bir okyanusla ayrılmış ama sonsuza dek bağlı
çünkü annemiz Antik Mısır.
O gün hep birlikte çalışacağımızı anlamıştım.
Bunu aklımla değil,
her şeyin açıklanamayacağını bilen ruhumla anlamıştım.
(Arapça) Omer kardeşim,
seni hep seveceğim.
(İngilizce) Omer kardeşim, seni hep seveceğim.
Mısır'daki ilk kazımın öncesinde,
hocam ünlü Mısır Bilimcisi Profesör William Kelley Simpson,
beni odasına çağırdı.
Bana 2.000 dolarlık bir çek verdi.
''Bu senin masrafların için.
Bu yaz harika zaman geçir.
Bir gün sen de başkası için aynını yapacaksın.'' dedi.
O yüzden TED Ödülü dileğim kısmen geri ödeme artı faiz için,
(Kahkaha)
harika bir insanın cömertliği ve nezaketi için.
Dileğim şu,
tüm dünyada milyonlarca bilinmeyen arkeolojik sahayı
keşfetmemizi diliyorum.
Bir 21. yüzyıl küresel keşif ordusu yaratarak
insan ırkının dayanıklılık ve yaratıcılığına dair
ipuçları içeren dünyanın saklı mirasını bulacağız
ve koruyacağız.
(Alkış)
Teşekkür ederim.
(Alkış)
Peki bunu nasıl yapacağız?
TED Ödülünün parası ile online, kitle kaynaklı
bir vatandaş bilim platformu oluşturarak
dünyada herkesin arkeolojik saha keşfine
katılabilmesini sağlayacağız.
Dünyada yalnızca 200 uzay arkeoloğu var.
Dünyanın saha bulma ve korumasında
yardım edebilmesini sağlamak benim hayalim.
Tek yapmanız gereken giriş yapmak, kullanıcı adı belirlemek --
istediğiniz o kullanıcı adı zaten alınmış.
(Kahkaha)
Kısa bir eğitimden geçip işe koyulabileceksiniz.
Başlangıçta şunu belirteyim,
sahalara dair GPS veya harita verisi paylaşılmayacak.
Biz bu alanlara bir hasta gibi davranmak
ve konumlarını gizli tutmak istiyoruz.
Sonrasında size bir kart verilecek 20x20 veya 30x30 metre boyutlarında
ve özellikleri aramaya başlayacaksınız.
Sizin bir şeyler bulmanız adına
ekibimle bir yığın uydu görüntüsünü algoritma ile
toplu halde işlemden geçireceğiz,
yani ciddi ciddi bilimle uğraşacaksınız.
Sonra bakmaya başlayacaksınız.
Ne görüyorsunuz? Bir tapınak mı?
Bir mezar mı? Yoksa piramit mi?
Muhtemel bir yıkım veya yağmalama görüyor musunuz?
Sonra ne olduğunu işaretlemeye başlayacaksınız.
Ve yan tarafta her zaman gördüğünüzle alakalı
size yardımcı olacak örnekler olacak.
Toplamamızı sağladığınız tüm veriler yetkili makamlarla paylaşılacak
ve sahaları korumamızı sağlayacak global bir alarm sistemi
yaratmış olacağız.
Ama bununla da bitmeyecek.
Bulgularınızı paylaştığımız her arkeolog,
Periscope, Google Plus ve sosyal medya aracılığıyla
kazıya başladıklarında sizi de birlikte götürmüş olacaklar.
100 yıl önce arkeoloji zenginler içindi.
Elli yıl önce,
erkekler içindi.
Şimdi yalnızca akademisyenler için.
Amacımız arkeolojik bulguyu demokratik bir hale getirmek
ve herkesin katılımını sağlamak.
Doksan dört yıl önce
Howard Carter, Kral Tut'un mezarını buldu.
Yeni Howard Carter kim olacak?
Siz olabilirsiniz.
Bu platformu yaratarak
bizden önce gelmiş milyarca insanın konakladığı
milyonlarca yer bulacağız.
Kim olduğumuz ve nereden geldiğimizle alakalı soruları
yanıtlamak istiyorsak
bu yanıtlar piramit veya saraylarda değil
bizden önceki nesillerin kent ve kasabalarında gizli.
Geçmiş hakkında bilgi edinmek istiyorsak
piramitleri ters yüz etmemizin zamanı geldi.
Geçmişin korunmaya değer olduğunu kabul etmek
sandığımızdan daha önemli.
Bizim de korunmaya değer olduğumuz anlamına geliyor.
Anlatılacak en büyük hikaye
biz insanların ortak yolculuğu.
Ama bunu yazabilmemizin tek yolu
birlikte yola çıkmamız.
Benimle gelin.
Teşekkür ederim.
(Alkışlar)