Ik zal het hebben over bewustzijn.
Wat is bewustzijn?
Vreemd genoeg is het een verwaarloosd onderwerp,
zowel in de wetenschap als in de filosofie.
Waarom is dat vreemd?
Het is het belangrijkste aspect van ons leven
om een eenvoudige, logische reden:
het is een noodzakelijke voorwaarde
voor alles wat belangrijk is in ons leven.
Je houdt van wetenschap, filosofie, muziek, kunst, noem maar op --
het is niet goed om een zombie te zijn, of in coma te liggen, niet?
Bewustzijn is dus primair.
De tweede reden is dat wanneer mensen
terecht geïnteresseerd raken in bewustzijn,
ze erg domme dingen zeggen.
Zelfs wanneer ze geen domme dingen zeggen
en proberen serieus onderzoek te doen,
gaat de vooruitgang traag.
Toen ik voor het eerst geïnteresseerd raakte in dit onderwerp,
dacht ik dat het alleen maar een biologisch probleem was.
Laat die hersensnijders even doorwerken en achterhalen
hoe de hersenen werken.
Ik ging bij UCSF met alle
serieuze neurobiologen praten.
Ze werden wat kregelig,
wat wetenschappers wel eens vaker doen als je ze vervelende vragen stelt.
Een beroemde neurobioloog drukte het nogal wanhopig uit:
“Kijk eens,
in mijn discipline mag je je wel interesseren voor bewustzijn,
maar zorg er eerst voor dat je een vaste aanstelling hebt."
Ik ben er lang mee bezig geweest.
Ik denk zelfs dat je nu een vaste aanstelling kan krijgen
door te werken aan bewustzijn.
Zo ja, dan is dat een echte stap vooruit.
Vanwaar die eigenaardige terughoudendheid
en vijandigheid voor bewustzijn?
Ik denk dat het een combinatie is van twee kenmerken
van onze intellectuele cultuur
die graag denken dat ze tegenover elkaar staan,
maar in feite een gemeenschappelijke verzameling aannames delen.
Eén kenmerk is de traditie van religieus dualisme:
Bewustzijn maakt geen deel uit van de fysieke wereld.
Het hoort thuis in de spirituele wereld.
Het behoort tot de ziel,
en de ziel is geen deel van de fysieke wereld.
Dat is de traditie van God, de ziel en onsterfelijkheid.
Er is een andere traditie die denkt dat ze hiertegen gekant is,
maar de ergste aanname accepteert.
Die traditie denkt dat we keihard wetenschappelijke materialisten zijn:
bewustzijn is geen deel van de fysieke wereld.
Ofwel het bestaat niet, ofwel het is iets anders,
een computerprogramma of zoiets,
maar het is in ieder geval geen deel van de wetenschap.
Ik kwam in een discussie terecht die me echt buikpijn bezorgde.
Die ging als volgt.
Wetenschap is objectief, bewustzijn is subjectief,
daarom kan er geen wetenschap van bewustzijn bestaan.
Die twee tradities verlammen ons.
Het is zeer moeilijk om eruit te komen.
Ik heb slechts één echte boodschap in deze lezing,
en dat is dat bewustzijn een biologisch verschijnsel is
zoals fotosynthese, spijsvertering, mitose,
allemaal biologische fenomenen. Als je dat eenmaal accepteert,
verdwijnen de meeste, maar niet alle, moeilijke problemen over bewustzijn.
Ik ga nu enkele van die problemen doorlopen.
Oké, ik beloofde jullie het te hebben over enkele
van die schandalige dingen gezegd over bewustzijn.
Één: bewustzijn bestaat niet.
Het is een illusie, zoals zonsondergangen.
Het is bewezen dat zonsondergangen en regenbogen illusies zijn.
Bewustzijn is dus een illusie.
Twee: goed, misschien bestaat het, maar is het eigenlijk iets anders.
Het is een soort computerprogramma dat in de hersenen loopt.
Drie: nee, het enige ding dat echt bestaat is gedrag.
Het is beschamend hoe invloedrijk behaviorisme was,
maar ik kom er nog op terug.
Vier: misschien bestaat bewustzijn,
maar heeft het geen effect op de wereld.
Hoe kan spiritualiteit iets in beweging brengen?
Telkens iemand me dat zegt, antwoord ik:
“Wil je spiritualiteit iets zien verplaatsen?”
Kijk. Ik besluit bewust mijn arm op te steken
en het ding gaat omhoog. (Gelach)
Merk ook dit op:
we zeggen niet: "Nou, het is een beetje zoals het weer in Genève.
Soms gaat hij omhoog en soms niet."
Nee. Hij gaat omhoog wanneer ik het verdikke wil.
Ik ga jullie vertellen hoe dat kan.
Ik heb jullie nog geen definitie gegeven.
Zonder definitie lukt het niet.
Mensen zeggen altijd dat bewustzijn zeer moeilijk is te definiëren.
Ik denk dat het vrij gemakkelijk te definiëren is
als je maar niet probeert een wetenschappelijke definitie te geven.
Wij zijn niet klaar voor een wetenschappelijke definitie,
maar hier is de gezond-verstand-definitie.
Bewustzijn bestaat uit alle toestanden van gevoel,
waarneming of besef.
Het begint als je wakker wordt uit een droomloze slaap,
en het gaat de hele dag door tot je weer slaapt,
sterft of het bewustzijn verliest.
In deze definitie zijn dromen een vorm van bewustzijn.
Dat is de gezond-verstand-definitie. Daar willen we naartoe.
Als je niet daarover praat, heb je het niet over bewustzijn.
Maar ze denken: "Goed, als het dat is, is het een verschrikkelijk probleem.
Hoe kan zoiets bestaan als onderdeel van de echte wereld?"
Als je ooit een cursus filosofie hebt gehad,
is dat het beroemde lichaam-geestprobleem.
Dat heeft ook een eenvoudige oplossing volgens mij. Die zal ik je geven.
Hier komt het: zonder uitzondering worden al onze bewustzijnstoestanden
veroorzaakt door onderliggende neurobiologische processen in de hersenen,
en ze worden in de hersenen gerealiseerd
als hoger niveau of systeem-kenmerken.
Het is ongeveer even mysterieus als de vloeibaarheid van water.
Ja? Vloeibaarheid is geen extra sapje
dat de H2O-moleculen aanmaken.
Het is een eigenschap van het systeem.
Net als een pot water van vloeibaar naar vast kan gaan
afhankelijk van het gedrag van de moleculen,
zo kunnen je hersenen vanuit een staat van bewustzijn
overgaan naar een staat van onbewust zijn,
afhankelijk van het gedrag van de moleculen.
Zo eenvoudig is het beroemde lichaam-geestprobleem.
Maar nu komen er wat moeilijkere vragen.
Laten we de exacte kenmerken van bewustzijn specificeren
zodat we vervolgens de vier bezwaren
die ik heb gemaakt, kunnen beantwoorden.
Het eerste kenmerk is dat het reëel en onherleidbaar is.
Je kan je er niet van ontdoen.
Het onderscheid tussen illusie en realiteit
is het verschil tussen hoe we dingen
ervaren en hoe ze werkelijk zijn.
Bewust lijkt het alsof er --
ik hou van het Franse "arc-en-ciel" --
alsof er een boog aan de hemel staat,
of het lijkt alsof de zon achter de bergen ondergaat.
Ons bewustzijn ervaart het zo, maar het gebeurt niet in werkelijkheid.
Maar dat onderscheid tussen
hoe dingen bewust lijken en hoe ze werkelijk zijn,
bewijst het bestaan van bewustzijn niet.
Wat het bestaan van bewustzijn betreft:
als je je ervan bewust bent dat je bewust bent,
ben je bewust.
Stel dat een hoop deskundigen tegen mij zouden zeggen:
"Wij zijn topneurobiologen en we hebben gevonden
dat u, meneer Searle, niet bewust bent,
meer een knap in elkaar gestoken robot."
Ik denk dan niet: "Nou, misschien hebben deze jongens wel gelijk."
Voor geen moment.
Descartes mag dan een boel fouten hebben gemaakt, maar hierover had hij gelijk.
Je kan niet twijfelen aan het bestaan van je eigen bewustzijn.
Dat is dus het eerste kenmerk van bewustzijn.
Het is reëel en onherleidbaar.
Je kan je er niet vanaf maken door aan te tonen dat het een illusie is
zoals met andere standaard illusies.
Het tweede kenmerk gaf ons
een hoop problemen.
Al onze bewustzijnstoestanden
hebben een kwalitatief karakter.
Bier drinken, je belastingen invullen of luisteren naar muziek
zijn kwalitatief heel andere ervaringen
en dit kwalitatieve gevoel
genereert automatisch een derde kenmerk,
namelijk dat bewustzijnstoestanden per definitie subjectief zijn
in de zin dat ze alleen bestaan als ervaren
door het menselijk of dierlijk subject
dat ze ervaart.
Misschien zullen we ooit een bewuste machine bouwen.
Omdat we niet weten hoe onze hersenen werken,
kunnen we dat nog niet.
Nog een ander kenmerk van bewustzijn
is dat het komt in geünificeerde bewustzijnsvelden.
Ik zie de mensen voor me, hoor het geluid van mijn stem
en voel het gewicht van mijn schoenen tegen de grond.
Die waarnemingen doen zich aan mij voor
als onderdeel van één enkel groot bewustzijnsveld
dat zich rond mij uitstrekt.
Dat is de sleutel tot het begrip
van de enorme kracht van bewustzijn.
We zijn er niet in geslaagd om dat te doen in een robot.
De teleurstelling in de robotica komt door het feit
dat we niet weten hoe een bewuste robot te maken.
We hebben dus nog geen machine die dit soort dingen aankan.
Het volgende kenmerk van bewustzijn, naast dit prachtige geünificeerde bewustzijnsveld,
is dat het causaal op ons gedrag inwerkt.
Ik gaf je een wetenschappelijke demonstratie door mijn hand op te steken,
maar hoe is dat mogelijk?
Hoe is het mogelijk dat deze gedachte in mijn hersenen
materiële voorwerpen kan verplaatsen?
Ik zal jullie het antwoord vertellen.
We kennen het gedetailleerde antwoord niet,
maar wel de basis ervan:
je hebt een opeenvolging van zenuwimpulsen
die ophouden waar het acetylcholine
wordt uitgescheiden in de axon-einden van de motorische neuronen.
Vergeef me de filosofische terminologie hier,
maar wanneer dat gebeurt,
gebeuren er een heleboel prachtige dingen in de ionenkanalen
en gaat die sukkel van een arm omhoog.
Denk aan wat ik je vertelde.
Één en dezelfde gebeurtenis,
mijn bewuste besluit om mijn arm op te steken
heeft een beschrijvingsniveau met allemaal
gevoelsmatige spirituele kwaliteiten.
Het is een gedachte in mijn hersenen, maar op hetzelfde moment,
wordt er acetylcholine afgescheiden
en gebeuren er allerlei andere dingen
als het zijn weg zoekt van de motorische cortex
naar de zenuwvezels in de arm.
Dat maakt dat ons traditionele vocabulaire
voor het bespreken van zijn deze kwesties volstrekt achterhaald is.
Één en dezelfde gebeurtenis heeft een niveau van beschrijving
waar ze neurobiologisch is, en een ander niveau van beschrijving
waar ze mentaal is, en toch is het één enkele gebeurtenis.
Zo hoe werkt de natuur. Dat maakt het mogelijk
dat bewustzijn causaal functioneert.
Laten we met dat in gedachten,
door deze verschillende kenmerken van het bewustzijn te doorlopen,
antwoorden op een aantal van die vroegere bezwaren.
Het eerste was dat bewustzijn niet bestaat,
het is een illusie. Dat heb ik al beantwoord.
Daar hoeven we ons geen zorgen over te maken.
Maar het tweede met een ongelooflijke impact,
en wellicht nog steeds, is:
"Als bewustzijn bestaat, is het eigenlijk iets anders.
Het is een computerprogramma dat draait in je hersenen.
Het enige wat we moeten doen om bewustzijn te maken,
is het juiste programma zien te krijgen.
Vergeet de hardware maar. Elke hardware is goed
op voorwaarde dat ze rijk en stabiel genoeg is om het programma te draaien."
Nu weten we dat dat niet zo is.
Iedereen die over computers heeft nagedacht,
kan zien dat dat verkeerd is, omdat berekening
gedefinieerd wordt als symboolmanipulatie,
meestal met nullen en enen, maar willekeurige symbolen zijn ook goed.
Je hebt een algoritme dat je kunt programmeren
in binaire code. Dat is de definiërende eigenschap
van het computerprogramma.
Maar we weten dat dat puur syntactisch is. Het is symbolisch.
We weten dat echt menselijk bewustzijn iets meer heeft dan dat.
Het heeft naast de syntaxis een inhoud.
Het heeft een semantiek.
Ik zei dat al 30 --
mijn God, ik wil er niet aan denken --
meer dan 30 jaar geleden,
maar er is een dieper argument impliciet in wat ik jullie heb verteld.
Ik leg het kort uit.
Bewustzijn creëert een waarnemer-onafhankelijke realiteit.
Het creëert een werkelijkheid van geld, eigendom, regering,
huwelijk, CERN-conferenties,
cocktailparty's en zomervakanties.
Dat zijn creaties van het bewustzijn.
Hun bestaan is waarnemergebonden.
Alleen relatief aan bewuste actoren is een stuk papier geld
of een hoop gebouwen een universiteit.
Stel jezelf die vraag over berekening.
Is dat absoluut, zoals kracht, massa en gravitationele aantrekking?
Of is het waarnemergebonden?
Sommige berekeningen zijn intrinsiek.
Twee plus twee is vier.
Dat gaat op, onafhankelijk van wat iedereen denkt.
Maar wanneer ik mijn rekenmachientje gebruik
en het uitreken, is het enige intrinsieke fenomeen
het elektronische circuit en zijn gedrag.
Dat is het enige absolute verschijnsel.
Al het andere wordt door ons geïnterpreteerd.
Berekening bestaat alleen ten opzichte van bewustzijn.
Ofwel maakt een bewuste actor de berekening,
of hij gebruikt een machine die rekenkundig geïnterpreteerd moet worden.
Dat betekent niet dat de berekening willekeurig is.
Ik gaf een heleboel geld uit aan deze hardware.
Maar we blijven objectiviteit en subjectiviteit
als kenmerken van de werkelijkheid verwarren met
objectiviteit en subjectiviteit als kenmerken van beweringen.
Het besluit van dit deel van mijn talk is dit:
je kunt een volledig objectieve wetenschap hebben,
een wetenschap met objectief ware beweringen,
over een domein waarvan het bestaan subjectief is,
waarvan het bestaan in de menselijke hersenen ligt
bestaande uit subjectieve bewustzijnstoestanden,
gevoelens of besef.
Dus het bezwaar dat je geen objectieve wetenschap van bewustzijn kunt hebben,
omdat het subjectief is en wetenschap objectief, is een spel met woorden.
Het is een slechte woordspeling over objectiviteit en subjectiviteit.
Je kunt objectieve beweringen maken
over een domein dat subjectief is in zijn bestaanswijze,
en dat is wat neurologen inderdaad doen.
Patiënten lijden daadwerkelijk pijn
en je probeert daar objectieve wetenschap rond te maken.
Ik beloofde om al deze jongens te weerleggen,
en ik heb niet veel tijd meer,
maar laat me er nog een paar aanpakken.
Ik zei dat behaviorisme een van de meest beschamende zaken
uit onze intellectuele cultuur zou moeten zijn,
omdat het weerlegd wordt zodra je erover nadenkt.
Zijn je mentale toestanden identiek met je gedrag?
Nou, denk eens over het onderscheid tussen pijn voelen
en bezig zijn met pijngedrag.
Ik zal pijngedrag niet demonstreren, maar ik kan je wel vertellen
dat ik nu geen pijn heb.
Het is dus een voor de hand liggende fout. Waarom maken ze die fout?
De fout was -- en je kunt er
de literatuur op nalezen, je komt het steeds weer tegen --
dat ze denken dat als je het onherleidbare bestaan
van het bewustzijn accepteert, je de wetenschap opgeeft.
Je geeft 300 jaar vooruitgang van de mensheid op,
menselijke hoop en al de rest.
De boodschap die ik wil brengen is deze:
bewustzijn moet worden aanvaard
als een echt biologisch fenomeen,
evenzeer onderwerp van wetenschappelijke analyse
als elk ander verschijnsel in de biologie,
of in de rest van de wetenschap.
Hartelijk dank.
(Applaus)