2,300 yıl önce
İskenderiye yöneticileri insanlığın
en cesur amaçlarından biriyle yola çıktılar;
dünyadaki bütün bilgileri bir çatı altında toplamak.
En parlak zamanında
İskenderiye kütüphanesi eşi benzeri olmayan parşömenlere sahipti
ve Yunan aleminin en başarılılarının ilgisini çekti.
Fakat, M.Ö. 5. yüzyıl sonunda bu büyük kütüphane yok oldu.
Çoğu insan kütüphanenin yıkıcı bir yangında yok olduğuna inandı.
Kütüphanenin yükselişi ve düşüşünün arkasındaki gerçekler daha karmaşık.
Böyle bir kütüphane fikri Büyük İskender'den çıkmıştır.
"Fatih" olarak nam saldıktan sonra,
Aristo'nun eski öğrencisi, ismini verdiği şehirde
bilgi imparatorluğu kurmak için bütün ilgisini İskenderiye'ye verdi.
İnşaası başlamadan önce öldü
ama varisi I. Ptolemaios
Büyük İskender'in müze ve kütüphane için planlarını gerçekleştirdi.
Şehrin kraliyet bölgesinde olan
İskenderiye Kütüphanesi,
büyük Helenistik sütunlarla, yerel Mısır etkileriyle
ya da ikisinin eşsiz birleşimiyle inşa edilmiş olabilir
ancak mimarisinden günümüze kalan hiçbir kanıt yoktur.
Amfilerin, sınıfların ve tabii ki rafların olduğunu biliyoruz.
Bina tamamlanır tamamlanmaz I. Ptolemaios binayı
öncelikli olarak Yunan ve Mısır parşömenleriyle doldurmaya başladı.
Masrafları karşılayıp alimleri, yaşamaları ve çalışmaları için İskenderiye'ye
çağırdı ve onların el yazmalarıyla beraber kütüphane büyümeye başladı ancak
İskenderiye yöneticileri hâlâ dünyadaki her kitabın bir kopyasını istiyorlardı.
Neyse ki, İskenderiye Akdeniz'den geçen gemiler için bir merkez konumundaydı.
III. Ptolemy İskenderiye'de demirlemiş her geminin kopyalaması için kitaplarını
teslim etmesini gerektiren bir yasa çıkardı.
Kütüphanenin katipleri metinleri kopyaladıktan sonra
orijinal metinleri alarak kopyaları gemilere geri gönderdiler.
Parayla tutulan kitap avcıları yeni metinler bulmak için
tüm Akdeniz'i taradılar
ve İskenderiye yöneticileri parşömen yapımında kullanılan Mısır papirüsünün
ihracatını sonlandırarak rakiplerini bastırmaya çalıştılar.
Bu çabalar İskenderiye'ye yüz binlerce kitabın gelmesine neden oldu.
Kütüphane büyüdükçe,
birçok konu hakkında bilgi bulmak öncekinden daha kolay hâle geldi
fakat aynı zamanda herhangi bir konu hakkında bilgi bulmak daha da zorlaştı.
Neyse ki, Kireneli Callimachus,
türünün ilk örneği olan ve kütüphanenin içeriğini gösteren
120 ciltlik panolar hazırlayarak
bir çözüm üzerinde çalışmaya başladı.
İnsanlar, panoları kullanarak
kütüphanenin kalabalık koleksiyonu arasında dolaşabiliyorlardı.
Bazı şaşırtıcı keşifler yaptılar.
Kristof Kolomb yelken açmadan 1600 yıl önce
Eratosthenes dünyanın yuvarlak olduğunu fark etmekle kalmadı
ayrıca gerçek boyutunun birkaç mil içinde kalarak
dünyanın çevresini ve çapını hesapladı.
İskenderiyeli Heron,
Sanayi Devrimi sırasında yeniden icat edilmesinden bin yıl önce
dünyanın ilk buharlı makinesini icat etti.
M.Ö. 283 yılında kuruluşundan yaklaşık 300 yıl sonra kütüphane zenginleşti.
Fakat sonra, M.Ö. 48 yılında Jül Sezar İskenderiye'yi kuşattı
ve limandaki gemileri ateşe verdi.
Akademisyenler yıllarca, yangın şehre yayıldığı için kütüphanenin de yandığına
inandılar ve genişleyen koleksiyonun yangında kül olmuş olması mümkün
ama eski yazılardan biliyoruz ki, akademisyenler
kuşatmadan yüzyıllar sonra bile kütüphaneyi ziyaret etmeye devam ettiler.
Nihayetinde, şehir
Yunanlardan, Romalılara,
Hristiyanlara ve sonunda Müslümanların eline geçince
kütüphane yavaşça yok oldu.
Başa geçen her yeni yönetici kütüphanenin içeriğinden gururlanmak yerine
onu bir tehdit olarak gördüler.
M.Ö. 415'de
Hristiyan yöneticiler, Antik Yunan metinlerinin çalışılmasını
dine aykırı gördükleri için
Hypatia isminde bir matematikçiyi öldürdüler.
İskenderiye Kütüphanesi ve sayısız metinleri çoktan yok olsa bile,
bilgimizi toplamanın,
ona ulaşmanın,
ve korumanın en iyi yolunu bulmak için hâlâ çabalıyoruz.
Bugün ulaşılabilir bilgi daha fazla
ve onu korumak için daha gelişmiş teknolojilerimiz var
fakat dijital arşivlerimizin tahribata karşı
İskenderiye'nin mürekkep ve kağıtlardan oluşan parşömenlerinden
daha dayanıklı olacağını kesin olarak bilemeyiz.
Bilgi haznelerimiz fiziksel olarak güvende olsa bile,
bir kütüphaneyi bölen
bilgi korkusu ve geçmişin geçmiş olduğuna inanan kibirli inanç gibi
sinsi güçlere karşı
daha dayanıklı olmak zorunda kalacaklar.
Bu sefer fark şu ki, ne için hazırlanacağımızı biliyoruz.