Əvvəlki videolarda Çindəki qədim
sülalələrdən bəhs etmişdik: Şan sülaləsi,
Çjou sülaləsi və s. Çjou sülaləsinin süqutundan sonra
Çində ən çətin dövrlərdən biri hesab edilən
Döyüşən dövlətlər dövrü başladı.
Həmin dövrün ən yaxşı hadisələrindən biri
"Yüz Düşüncə Məktəbi"-nin formalaşmağıdır.
Həmin dövrdə Konfutsiçilik, Daosizm, Leqizm və digər
düşüncə məktəbləri və fəlsəfələri
yaranmağa başladı.
Bu videoda əsasən
Çindəki Sin sülaləsinin hakimiyyəti haqqında məlumat verəcəm.
Çin sözü həmin sülalənin adından götürülmüşdür.
Eradan əvvəl 3-cü əsrdə,
sülalənin ilk imperatoru Sin Şi Xuandi idi,
həmin sülalənin hakimiyyət dövrü
qısa olsa da, onlar Çini vahid şəkildə birləşdirən
ilk sülalə idi.
Buna görə də Çin adının həmin Sin sülaləsindən
gəldiyinə inanırlar.
Həmin sülalə qanunçuluq təməli üzərində qurulmuş,
sərt, mərkəzləşdirilmiş idarəetmə sistemi ilə məşhurlaşmışdı.
Həmin dövrün qalıqlarına əsasən
Sin Şi Xuandinin məzarından Terrakota ordusu,
yəni yeraltı heykəllər ordusu tapılmışdı.
Sin Sülaləsi Döyüşən Dövlətlər dövrünə son qoyur,
Çini vahid şəkildə birləşdirir və Xan sülaləsi dövründə
baş verəcək Çinin Qızıl Dövrünün
əsasını qoyur.
Xan sülaləsi e.ə. 200-cü ildən
eramızın 200-cü ilinə qədər mövcud olmuşdur.
Mən onun Roma İmperiyası ilə yaşıd olduğunu
hesab edirəm.
Qərbi Xan sülaləsinin 200 illik hakimiyyət dövrü
təxmini Roma Respublikası dövrünə,
Şərqi Xan sülaləsinin hakimiyyət dövrü isə Roma İmperiyasının çiçəklənmə dövrünə
uyğun gəlir.
Bu dövr Çinin qızıl dövrü hesab edilir,
həmin dövrdə ülm və incəsənət inkişaf etməyə, Konfutsiçilik Çində
əhəmiyyətli yer tutmağa, dövlət qulluğunun və
bürokratiyanın əsas hissəsinə çevrilməyə başlayır.
Xan sülaləsinin Çini mədəni və dil baxımından birləşdirməyə çalışmaq cəhdi
çox uğurlu alındı, müasir dövrdə Çin xalqının 92%-i özlərini
Xan sülaləsinin davamçıları hesab edir.
Xan sözü bəzən Xan sülaləsinə,
bəzən isə Xan sülaləsi altında
birləşmiş Xan etnik qrupuna
şamil edilir.
Xan sülaləsinin hakimiyyəti eramızın 3-cü əsrində
sona çatır, Çin yenidən parçalanır və
müxtəlif sülalələrə
bölünür.
Burada qeyd etmədiyim 360 il ərzində
çox güman ki, Çində əhəmiyyətli hadisələr baş verir,
lakin həmin dövr ərzində Çin vahid bir dövlət olmur.
Xan sülaləsinin süqutundan sonra
3-cü əsrdə Çində
Üç Krallıq dövrü başlayır.
Burada Çzin sülaləsini görürük,
həmin sülalə parçalanmış Çinin 360 illik tarixindəki
6 Sülalə dövründə
mövcud olmuşdur.
6-cı əsrdə isə Şimal və Cənub Sülaləsi Dövrü
müşahidə edilir.
Nəhayət Suy sülaləsinin hakimiyyəti dövründə
Çin yenidən birləşdirilir.
İmperator Suy Venin rəhbərliyi altında Çin yenidən
birləşdirilir, onların Sin sülaləsi ilə
oxşar cəhəti xaotik dövrdən sonra Çini
vahid şəkildə birləşdirə bilməyidir.
Suy sülaləsi etnik olaraq Xan sülaləsinin davamçılarıdır.
Onlar Tan və Sun sülalərinin hakimiyyəti dövründə müşahidə edilən
qızıl dövrün əsasını qoyur.
Burada təsvir edilmiş Tan sülaləsinin hakimiyyəti dövrü də
Çinin qızıl dövrü hesab edilir.
Həmin dövrdə incəsənət, elm inkişaf edir.
Qarışıq dövr hesab edilən
6 Sülalə dövrü haqqında maraqlı məqam ondan ibarətdir ki,
Hindistanda yaranmış Buddizm mərkəzi Asiyadan Çinə yayılmağa başlayır və
Suy və Tan sülalələrinin dövründə Çində
əhəmiyyətli yer tutur.
Tan sülaləsi dövründə Çində baş vermiş
ən vacib yenilik çap anlayışıdır.
Tan sülaləsinin hakimiyyəti dövrünə aid olan bu kitab
tarixdə çap edilən ilk kitablardandır.
907-ci ildə Tan sülaləsi süqut etdikdən sonra
Çində yenidən qarışıq bir dövr başlayır.
Təxminən 50 il, daha dəqiq desək 53 il
5 sülalə və 10 krallıq dövrü davam edir, Sun sülaləsinin hakimiyyəti dövründə
Çin yenidən birləşdirilib.
Sun Sülaləsi müəyyən dərəcədə Tan sülaləsindən
qalanları davam etdirir.
Tan sülaləsinin hakimiyyətinin son illərində
Buddizm artıq geriləməyə və
Neo-Konfutsiçilik yayılmağa başlayır,
Sun sülaləsinin dövründə isə
daha geniş yayılmağa başlayaraq Çin mədəniyyətində
əhəmiyyətli yer tutur.
Sun sülaləsinin hakimiyyəti dövrü
dövlət qulluğuna və bürokratiyaya xüsusi
diqqətin ayrılması ilə səciyyələndirilir.
Həmin sahələrdə Neo-Konfutsi ideyalarına geniş yer verilir.
Həmin dövrdə əhəmiyyətli texnoloji yeniliklər baş verir.
Xan sülaləsi dövründə istifadə edilən kompaslar
Sun sülaləsi dövründə xüsusən də dəniz istifadəsi üçün
inkişaf etdirilir və müasir formaya gətirilir.
Məşhur Çin yelkənli qayıqları Sun sülaləsi dövründə
daha da inkişaf edir.
Sun sülaləsi dövründə baş vermiş yeniliklərdən biri də çap ilə bağlıdır.
Tan sülaləsində yaranmış çap sistemi,
işi daha da asanlaşdırmaq üçün inkişaf etdirilir və
hərəkət edən çap sistemi yaradılır.
Bütün dünyaya yaxşı və ya pis cəhətdən
təsir edən ən böyük yenilik barıtdan istifadədir.
Tan sülaləsi dövründə barıtdan istifadə edilirdi.
Lakin barıt Sun sülaləsi dövründə təkmilləşməyə başlayır.
Sun sülaləsinin hakimiyyətinə 13-cü əsrdə
Monqollar tərəfindən son qoyulur.
Bundan sonra Çingiz xanın nəvəsi olan
Xubilay xanın rəhbərlik etdiyi
Yuan sülaləsinin əsası qoyulur.
Yuan sülaləsinin hakimiyyətinə 14-cü əsrdə
Min sülaləsi tərəfindən son qoyulur.
Min sülaləsi də etnik olaraq Xan sülaləsinin davamçılarıdır.
Müasir dövrdə Çinə aid olan ən məşhur xüsusiyyətlərdən bəziləri
Min sülaləsinə aiddir.
Pekində yerləşən Yasaq Saray
Min və Tzin sülalələrinin hakimiyyəti dövründə imperator iqamətgahı olmuşdur.
Bu isə Böyük Çin Səddidir.
Əslində Çin Səddinin tarixi daha qədimdir,
Çjou sülaləsi və Döyüşən Dövlətlər dövrünə aid olsa da,
Çin Səddinin böyük bir hissəsi
Min sülaləsi dövründə inşa edilmişdir.
Çindəki son sülalə Tzin sülaləsidir.
Tzin hakimiyyəti əcnəbi hakimiyyət hesab edilirdi.
Onlar Mancuriya adlanan bu ərazidən gələn
mancurlar tərəfindən idarə edilirdi.
Mancurlar Min sülaləsini taxtdan salır və
20-ci əsrin əvvəllərinə qədər Çini idarə edirlər.
Daha sonra Çin Respublikasının təsis edilməsi ilə hakimiyyətlərinə son qoyulur.