Düşünce deneyi olarak küçük bir köyde yaşadığınızı
ve yemek için köyün balık göletine bağımlı olduğunuzu hayal edin.
Bu göleti üç köylüyle daha paylaşıyorsunuz.
Gölette bir düzine balık yaşamaya başlıyor ve bu balıklar ürüyor.
İki balık başına her gece yeni bir yavru ekleniyor.
O halde gıda stoğunuzu maksimize etmek için
her gün kaç tane balık tutmanız gerekir?
Bunu bir dakika düşünün.
Yavru balığın birden büyük bir balık boyutuna geldiğini
ve göletin kapasitesini doldurduğunu farz edin.
Tuttuğunuz balığın cinsiyeti gibi faktörleri göz ardı edin.
Cevap mı? Bir. Üstelik sadece siz de değil.
Bütün köylülerin gıda stoğunu maksimize etmenin en iyi yolu,
her balıkçının günde sadece bir balık tutmasıdır.
Hesap şöyle:
Eğer her köylü bir balık tutarsa, gece sekiz balık kalacaktır.
Her balık çifti bir yavru üretir
ve ertesi gün gölet tekrar on iki balık ile dolmuş olacaktır.
Eğer birisi birden fazla balık tutarsa, üretken çiftlerin sayısı azalır
ve popülasyon kendini toparlayamaz.
En sonunda ise, göletteki balıklar
dört köylüyü de aç bırakarak ölecektir.
Balık göleti, ortak malların trajedisi denilen klasik problemin
sadece bir örneği.
Bu fenomen ilk kez 1833 yılında
ekonomist William Forster Llyod tarafından bir kitapçıkta,
sığırların köydeki ortak alanlarda
aşırı otlatılması üzerine bir tartışmada tasvir edildi.
100 yılı aşkın bir süre sonra ekolojist Garrett Hardin, birçok bireyin sınırlı
bir kaynağı paylaştığında ne olduğunu anlatmak için
bu kavramı tekrar hayata döndürdü.
Otlatma alanı,
balık tutma alanları,
yaşam alanı,
hatta temiz hava gibi.
Hardin, bu durumların kısa vadeli kişisel çıkarı
kamu yararı ile yarıştırdığını ileri sürdü.
Bunlar herkes için kötü sonuçlanıyor:
Aşırı otlatma,
aşırı avlanma,
aşırı nüfus,
kirlilik
ve diğer toplumsal ve çevresel sorunlar gibi.
Ortak malların trajedisinin temel özelliği,
bir yandan geniş nüfusa herhangi bir olumsuz etkiyi yayarken,
diğer yandan birey için kendine yarar sağlama fırsatı sağlıyor olmasıdır.
Bunun ne demek olduğunu anlamak için haydi balık göletimize dönelim.
Her bir balıkçı, kendisi için
tutabileceği kadar çok balık tutmaya güdülenmiştir.
Aynı zamanda balıkların üreyişindeki herhangi bir düşüş
bütün köyü etkilemektedir.
Komşularına yenilmekten kaçındığı için endişeli balıkçı,
fazladan bir balık tutmanın en büyük çıkarı olduğu sonucuna varacaktır.
Ya da iki.
Ya da üç.
Ne yazık ki bu, diğer balıkçılar tarafından da varılan sonuçtur
ve işte trajedi budur.
Kısa vadede şahsi çıkara uygun olan uzun vadede kimse için uygun değildir.
Bu basitleştirilmiş bir örnek, ancak ortak malların trajedisi
gerçek hayatın en karmaşık sistemlerinde de vuku bulmakta.
Antibiyotiklerin aşırı kullanımı, çiftlik hayvanlarının üretiminde ve
yaygın hastalıkların tedavisinde kısa vadeli kazanım sağlar.
Fakat tüm nüfusu tehdit eden, antibiyotiğe dirençli bakterilerin
evrimleşmesiyle de sonuçlanır.
Kömür yakıtlı termik santral müşterileri için ucuz elektrik üretir
ve sahiplerine kâr sağlar.
Bu kısmi yararlar kısa vadede yardımcıdır
ancak kömür çıkarma ve yakma işlemlerinden doğan kirlilik bütün atmosfere yayılır
ve binlerce yıl orada kalır.
Başka örnekler de var.
Yere çöp atma,
su kıtlığı,
ormansızlaştırma,
trafik sıkışıklığı,
hatta şişelenmiş su satın alınması gibi.
Ama insan uygarlığı kayda değer bir şey yapabilme kapasitesi olduğunu kanıtladı.
Toplumsal sözleşmeler oluşturuyoruz,
ortak anlaşmalar yapıyoruz,
hükümetleri seçiyoruz
ve yasalar çıkartıyoruz.
Tüm bunlar, kolektif benliğimizi kişisel dürtülerimizden kurtarmak için.
Kolay değil ve elbette bunu her zaman doğru yapmıyoruz.
Ancak insanlar bu sorunları çözebileceğimizi gösterdi
ve Hardin'in dersini hatırlarsak böyle yapmaya devam edebiliriz.
Ortak malların trajedisi uygulandığında,
hepimiz için iyi olan şey, her birimiz için de iyidir.