Ik heb het antwoord op een vraag die we ons allemaal al eens hebben gesteld.
De vraag is:
waarom stelt de letter x
de onbekende voor?
We leerden dat in de wiskundeles,
maar nu kom je het overal tegen --
De X prize, de X-Files,
Project X, TEDx.
Waar komt dat vandaan?
Ongeveer zes jaar geleden
besloot ik Arabisch te gaan leren.
Dat blijkt een uiterst logische taal te zijn.
Een woord, woordgroep
of zin in het Arabisch schrijven,
is als een vergelijking opstellen,
omdat elk onderdeel uiterst precies is
en beladen is met een heleboel informatie.
Dat is een van de redenen waarom
zo veel van wat we zijn gaan zien
als westerse wetenschap, wiskunde en techniek
in feite werd uitgewerkt in de eerste eeuwen van de gangbare jaartelling
door de Perzen, de Arabieren en de Turken.
Inbegrepen dat kleine Arabische systeempje
dat al-jebr wordt genoemd.
Ruwweg vertaald betekent al-jebr
'het systeem voor het laten overeenstemmen van verschillende delen'.
Al-jebr kwam uiteindelijk bij ons als 'algebra'.
Eén van de vele voorbeelden.
De Arabische teksten met deze wiskundige wijsheid
vonden tenslotte hun weg naar Europa --
dat wil zeggen Spanje --
in de 11e en 12e eeuw.
Toen ze daar aankwamen,
was er enorme interesse
voor het vertalen van deze wijsheid
in een Europese taal.
Maar er waren problemen.
Een probleem is
dat sommige klanken in het Arabisch
gewoon niet uit te spreken zijn door een Europees strottenhoofd
zonder veel oefening.
Geloof me maar.
Daarom zijn die klanken
ook niet vertegenwoordigd
door de tekens die beschikbaar zijn in Europese talen.
Hier is een van de schuldigen.
Dit is de letter SHeen,
en het klinkt als SH --"sh."
Het is ook de eerste letter
van het woord 'shalan',
wat 'iets' betekent,
net als ons woord 'iets' --
een niet-gedefinieerd, onbekend ding.
In het Arabisch
kunnen we dit verduidelijken
door het bepaald lidwoord 'al' toe te voegen.
Dit is dus al-shalan --
het onbekende ding.
Dit woord komt al voor in de hele vroege wiskunde,
zoals in deze 10e eeuwse afleiding van bewijzen.
Het probleem voor de middeleeuwse Spaanse geleerden
die dit materiaal vertaalden,
was dat de letter SHeen en het woord shalan
niet kon worden weergegeven in het Spaans
omdat de Spanjaarden geen SH hebben,
dat 'sh'-geluid.
Ze besloten af te spreken
tot een regel waarbij ze
de Kh- klank, 'kh',
van het klassieke Grieks leenden
in de vorm van de letter Chi.
Later toen dit materiaal werd vertaald
in de gemeenschappelijke Europese taal,
het Latijn,
vervingen ze gewoon de Griekse Chi
door de Latijnse X.
Eens dat gebeurde,
zodra dit materiaal in het Latijn was,
vormde het de basis voor de wiskundeleerboeken
voor bijna 600 jaar.
Nu hebben we het antwoord op onze vraag
waarom x de onbekende is.
X is de onbekende
omdat je in het Spaans niet 'sh' kan zeggen.
(Gelach)
Ik vond het de moeite om dat eens te vertellen.
(Applaus)