Ես ունեմ այն հարցի պատասխանը, որը բոլորիս է հետաքրքրում:
Հարցը հետևյալն է.
«Ինչո՞ւ է X տառը
համարվում անհայտի նշան»:
Գիտեմ՝ այդ տառը հանդիպել ենք մաթեմատիկայի դասերին,
բայց այժմ այն հանդիպում է մշակույթի տարբեր ոլորտներում՝
X Մրցանակ, X Փաստաթղթեր,
X Նախագիծ, TEDx:
Որտեղի՞ց է այն ծագում:
Մոտ վեց տարի առաջ
ես որոշեցի արաբերեն սովորել,
որը պարզվում է, չափազանց տրամաբանական լեզու է:
Արաբերենով բառ, արտահայտություն
կամ նախադասություն գրելը,
նման է հավասարում կազմելուն,
քանի որ ամեն բաղադրիչ չափազանց ճշգրիտ է
ու շատ ինֆորմացիա է պարունակում:
Դա է պատճառներից մեկը, որ
ներկայումս արևմտյան համարվող
գիտության, մաթեմատիկայի և ճարտարագիտության ձեռքբերումների զգալի մասը
իրականում մշակվել են մեր թվարկության առաջին դարերում
պարսիկների, արաբների և թուրքերի կողմից:
Այդ թվում՝ արաբերենի «ալ-ջաբրա» կոչվող
փոքրիկ համակարգը:
«Ալ-ջաբրան» կարելի է մոտավոր թարգմանել իբրև
«առանձին մասերի համախմբման համակարգ»:
Ի վերջո, «ալ-ջաբրան» ներմուծվեց անգլերեն լեզու իբրև ալջեբրա (հանրահաշիվ):
Սա բազմաթիվ օրինակներից ընդամենը մեկն է:
Մաթեմատիկական գիտելիքներ պարունակող այս արաբական տեքստերը
ի վերջո եկան Եվրոպա,
ավելի հստակ՝ Իսպանիա,
11-12-րդ դարերում,
որից հետո
մեծ հետաքրքրություն առաջացավ
թարգմանելու այս գիտելիքները
եվրոպական լեզուներով:
Սակայն, խնդիրներ ծագեցին:
Խնդիրներից մեկն այն է, որ
արաբերենի որոշ հնչյուններ անհնար է արտահայտել
եվրոպական լեզուներին բնորոշ ձայնային համակարգով
առանց երկարատև փորձերի:
Հավատացե՛ք ինձ:
Բացի այդ, այս նույն հնչյունները
սովորաբար անհնար է արտահայտել
եվրոպական լեզուների այբուբեններով:
Ահա մեղավորներից մեկը.
սա SHeen տառն է,
որը համապատասխանում է անգլերենի «SH» («շ») կապակցությանը:
Այն նաև արաբերեն
«shalan» բառի առաջին տառն է,
որը նշանակում է «ինչ-որ բան»,
ինչպես անգլերեն «something» բառը՝
ինչ-որ անորոշ, անհայտ բան:
Արաբերենում
այն կարելի է որոշակի դարձնել՝
ավելացնելով որոշյալ «al» հոդը:
Ստացվում է «al-shalan»,
այսինքն՝ «անհայտԸ»:
Այս բառը հանդիպում է վաղ շրջանի մաթեմատիկական գրառումներում,
ինչպես օրինակ, այս 10-րդ դարի արտածման հավասարման մեջ:
Խնդիրը միջնադարյան իսպանացի գիտնականների համար,
ովքեր պետք է թարգմանեին այս նյութերը,
այն էր, որ «Sheen» տառը և «shalan» բառը
անհնար էր արտահայտել իսպաներենով,
քանի որ իսպաներենը չուներ SH կապակցությունը՝
«շ» հնչյունը:
Ուստի, պայմանականորեն
նրանք օրենք ներմուծեցին, ըստ որի
փոխառվեց CK կապակցությունը՝ «ք» հնչյունը,
դասական հունարենից
Kai տառի տեսքով:
Ավելի ուշ, երբ այս նյութերը թարգմանվեցին
համընդհանուր եվրոպական լեզվով,
այսինքն՝ լատիներենով,
հունարեն Kai-ը պարզապես փոխարինվեց
լատիներեն X-ով:
Այնուհետև,
արդեն լատիներենով թարգմանված այս նյութերը
հիմք հանդիսացան մաթեմատիկական դասագրքերի համար
մոտ 600 տարի շարունակ:
Եվ ահա, ստացանք մեր հարցի պատասխանը.
«Ինչո՞ւ է X-ը համարվում անհայտի նշան»:
X-ը անհայտ է,
քանի որ իսպաներենով անհնար է ասել «շ»:
(Ծիծաղ)
Կարծում եմ՝ արժեր պատմել սրա մասին:
(Ծափահարություններ)