Dişlerinizin değerini hafife alabilirsiniz ama onlar birer mucize.
Dişleriniz hayatınız boyunca yiyeceklerinizi parçalar
ve kırılmalara karşı oldukça dayanıklılar.
Başta sadece ezdikleri yiyeceklerden gelen ham maddeleri kullanarak oluştular.
Peki bu etkileyici güçlerinin arkasında ne var?
Diş, onu hem sert hem de dayanıklı yapan dâhice bir yapıdan oluşur.
Sertlik, çatlağın oluşmasına karşı direnç yeteneğidir
ve dayanıklılık, çatlağın yayılışını durdurur.
Çok az sayıda madde bu iki özelliğe sahip.
Örneğin cam sert ama dayanıklı değil
ve deri dayanıklı ama sert değil.
Dişler, iki katmanlı olduğundan bu iki özelliğe de sahip.
Sert dış yüzey olan minenin neredeyse tamamı kalsiyum fosfattan oluşur
ve altındaki dayanıklı dentin tabakası,
esnek olmasını sağlayan kısmen organik liflerden oluşur.
Bu şaşırtıcı yapı iki tür hücre tarafından oluşturulur:
mine salgılayan ameloblastlar
ve dentin salgılayan odontoblastlar.
Diş oluştururken odontoblastlar içe doğru hareket eder,
ameloblastlar dışa doğru gider ve yüzeye vurduklarında sarkar.
Mine için bu işlem uzun, ince teller üretir.
Her birinin çapı yaklaşık 60 nanometre,
yani insan saç teli çapının binde biri.
Bunlar, kalkan benzeri mine tabakasını oluşturmak için
birlikte sarmalanmış çubuklar hâlinde paketlenir,
milimetre kare başına on binlerce.
Bu işlem bittiğinde mine kendini tekrar onaramaz
çünkü onu oluşturan tüm hücreler kaybolur.
Bu yüzden mine kolayca tahrip olmayacağı için şanslıyız.
Odontoblastlar daha karmaşık bir süreç kullanırlar
ama ameloblastlardan farklı olarak hayat boyu dentin salgılamaya devam eder.
Memeli sınıfında dişlerdeki farklılıklara rağmen diş gelişim süreci
aslanlar, kangurular, filler ya da biz insanlar için aynıdır.
Değişen şey, farklı türlerin farklı beslenme biçimlerine uyum sağlaması için
doğanın, dişe şekil vermesi ve kıvrım ile gelişim modellerini değiştirmesi.
İnekler, sert otları öğütmek için yassı azı dişlere;
kediler, et ve sinirleri parçalamak için sivri uçlu azı dişlere;
domuzlar, sert kök ve tohum çiğnemek için keskin olmayan, kalın dişlere sahip.
Günümüz memelilerin çok sayıdaki dişleri,
ilk defa dinozor çağında ortaya çıkan
ve "üç uçlu diş" denilen yaygın bir türe dayanıyor.
19. yüzyılda paleontolog Edward Drinker Cope
bu türün nasıl evrimleştiğini açıklayan temel bir model geliştirdi.
Birçok balıkta, amfibide ve sürüngendeki gibi
koni benzeri bir dişle başladığını varsaydı.
Daha sonra küçük sivri uçlar eklendi ve böylece dişin sıra hâlinde üç ucu oldu.
önden arkaya sıralanmış ve uçlarla bağlanmıştı.
Sivri uçlar zamanla üçgen oluşturmak için saradan çıktı.
Komşu dişler kesmek ve dilimlemek için zikzak bir form oluşturdu.
Sonra her diş setinin arkasında düşük bir düz yüzey oluştu
ve ezmek için bir platform hâline geldi.
Cope'un farkına vardığı gibi üç uçlu diş,
evrimin ihtiyacına göre şekillenen özelleşmiş türlerin yayılması için
bir başlangıç noktasıydı.
Uçları düzleştirip düzlüğü ortadan kaldırırsanız
köpek ve kedilerdeki bıçaklı dişleri elde edersiniz.
Ön ucu ortadan kaldırıp düzlüğü yükseltirseniz
insan azı dişi elde edersiniz.
Birkaç ayar, at ve inek dişleri elde etmenizi sağlar.
Cope'un hipotezindeki bazı detayların yanlış olduğu kanıtlandı.
Fakat fosil kaydında onun tahminiyle aynı diş örnekleri var
ve günümüzdeki memeli azı dişleri, o ilkel türe dayanıyor.
Bugün çeşitli gıdaları tüketme yeteneği,
dağ zirvelerinden okyanus derinliklerine,
yağmur ormanlarından çöllere kadar birçok ortamda
memelilerin hayatta kalmasını sağlıyor.
Yani biyolojik sınıfımızın başarısı,
memelilerin alçak gönüllü dişlerinin kayda değer sağlamlık ve uyum yeteneğine
büyük ölçüde bağlı.