IQ, yani genel zeka düzeyini duymuşsunuzdur,
peki ya Psy-Q?
Davranışlarınızı neler belirliyor?
İnsanların davranışlarını tahmin etmede ne kadar iyisiniz
hatta kendinizinkini?
Peki psikoloji hakkında bildiğinizi sandığınızın ne kadarı yanlış?
En yaygın psikoloji mitlerini sırayla görelim.
Muhtemelen duymuşsunuzdur, söz konusu psikolojileri olduğunda
sanki erkekler Mars'tan, kadınlar da Venüs'ten gelmiştir.
Erkekler ve kadınlar aslında ne kadar farklı?
Bunu çözmek için erkek ve kadınların
gerçekten farklı oldukları bir şeyi ele alalım
ve aynı skalada psikolojik cinsiyet farklılıklarını grafiklendirelim.
Erkekler ve kadınlar
topu uzağa atabilme konusunda farklıdır.
Burada erkeklerin verilerine bakarsak
normal dağılım eğrisini görürüz.
Birkaç erkek topu uzağa atabilirken birkaçı da hiç uzağa atamıyor
ama çoğu ortalama bir uzaklık yakalıyor.
Kadınlar da aynı dağılımı gösteriyorlar
ama arada bayağı büyük bir fark var.
Aslında sıradan bir erkek,
topu tüm kadınların %98'inden daha uzağa atabilir.
O hâlde, aynı standarttaki psikolojik cinsiyet farklılıklarının
nasıl göründüğüne bakalım.
Her psikolog yer yön ayrımsamada
erkeklerin kadınlardan daha iyi olduğunu söyler,
yani harita okuma gibi şeyler ve doğru da.
Ama farklılığın boyutuna da bir göz atalım.
Çok küçük; çizgiler birbirine çok yakın, neredeyse çakışıyorlar.
Aslında sıradan bir kadın tüm erkeklerin %33'ünden daha iyi,
elbette bu oran %50 olsaydı
o zaman iki cinsiyet tamamen eşit olurdu.
Unutmamak gerekir ki bu ve az sonra göstereceğim şey,
psikolojide şimdiye kadar keşfedilmiş
neredeyse en büyük psikolojik cinsiyet farklılıkları.
Sıradakine bakalım.
Psikologlar kadınların dil ve dil bilgisinde
erkeklerden daha iyi olduğunu söyler.
Bunlar standart bir dil bilgisi testi performansları.
Kadınlar ve erkekler.
Evet yine ortalamada kadınlar daha iyi
ama çizgiler öyle yakın ki
erkeklerin %33'ü sıradan bir kadından daha iyi.
Aynı şekilde, oran %50 olsaydı
tam anlamıyla cinsiyet eşitliğini gösterecekti.
Öyleyse tam da bir Mars ve Venüs durumu yok.
Aksine Mars ve Snickers gibi bir durum:
Temel olarak aynılar ama belki de biri diğerinden biraz daha çılgın.
Kek yaparken resimli bir tarif kitabı mı tercih edersiniz?
Evet, birkaç kişi var.
Bir arkadaşınızın tarif etmesini mi?
Yoksa deneyip kendi başınıza halletmeyi mi?
Bayağı fazla kişi var.
Pekala, eğer A dediyseniz
demek ki görsel bir öğrencisiniz,
bilgiyi en iyi görsel olarak sunulduğunda öğreniyorsunuz.
B dediyseniz işitsel öğrencisiniz,
yani bilgiyi en iyi dinleyerek öğrenirsiniz.
C dediyseniz de kinestetik öğrencisiniz,
yani en iyi, zorunda kalıp kendiniz yaptığınızda öğrenirsiniz.
Bütün bunlar bir yana, tahmin ettiğiniz gibi
durum pek de öyle değil çünkü hepsi tamamen mit.
Öğrenme şekilleri uydurma ve bilimsel kanıtları yok.
Bizse bunları sıkı takip edilen deneysel çalışmalardan anlıyoruz.
Öğrencilere öğrenmeleri için tercih ettikleri
ya da tersi bir şekilde materyal verildiğinde
edindikleri bilgi miktarında pek değişim olmuyor.
Bir saniyeliğine düşünseniz
doğru olduğu açıkça görülür.
En iyi sunum şekli size bağlı değil,
ne öğrenmeye çalıştığınıza bağlı.
Mesela araba kullanmayı
sadece ne yapmanız gerektiğini söyleyen birini dinleyerek
hiç denemeden öğrenebilir misiniz?
Çok bilinmeyenli denklemleri zihinden hesaplayarak
ve hiç yazmadan çözebilir misiniz?
Kinestetik öğrenciyseniz
mimarlık sınavınıza açıklayıcı dansla çalışabilir misiniz?
Hayır. Yapmanız gereken öğrenilecek materyali
sunum şekline uyarlamak,
kendinize değil.
Çoğunuzun A seviye öğrencilersiniz,
Birçoğunuz GCSE sonuçlarını daha yeni aldı.
Umduğunuz notu alamadıysanız
bundan öğrenme şeklinizi sorumlu tutamazsınız,
fakat genlerinizi sorumlu tutmak isteyebilirsiniz.
Tüm bunlar kısa süre önce University College London'da bir çalışma
farklı öğrenciler ile GCSE sonuçları arasındaki
%58 farkın nedeninin
genetik faktörler olduğunu gösterdi.
Bu çok doğru bir sayı gibi geliyor, peki nasıl emin olabiliriz?
Pekala, genlerin ve dış etkilerin oranlarını çözümlemek istersek
yapabileceğimiz şey,
ikiz çalışması yapmaktır.
Tek yumurta ikizleri dış etkilerin ve genlerinin
%100'ünü paylaşırken
çift yumurta ikizlerinde dış etkilerin %100'ü aynı
fakat herhangi erkek ve kız kardeş gibi, genlerinin sadece %50'si ortaktır.
Dolayısıyla tek yumurta ikizlerinin GCSE sonuçlarındaki benzerliği
çift yumurta ikizleriyle kıyaslayarak,
biraz da ince hesap yaparak
farklılığın ve verimliliğin dış etkilere ve genlere ne kadar bağlı olduğu
ile ilgili bir fikir edinebiliriz.
Sonuç olarak %58 genlerle alakalıdır.
Bu sizin ve öğretmenlerinizin uğraşlarını küçümseme anlamına gelmiyor.
Eğer GCSE sonucunuz tam istediğiniz gibi değilse
o halde ebeveynlerinizi sorumlu tutabilirsimiz
ya da en azından genlerini.
Sorumlu tutamayacağınız şey
sol beyinli veya sağ beyinli öğrenci olmak
çünkü bu da bir mit.
Sol beyin mantıksaldır,
denklemlerle arası iyidir miti
ve sağ beyin daha yaratıcıdır, dolayısıyla sağ beyin müzikte daha iyidir.
Aynı şekilde bu da mittir,
çünkü neredeyse yaptığınız her şey
hemen hemen beyninizin tümünün beraber çalışmasını gerektirir,
hatta en basitinden günlük konuşmalarınız bile.
Buna rağmen, bu mitin yaşamasının bir sebebi belki de
ufak da olsa doğruluk payı olmasıdır.
Benzeri bir mit ise, sol elini kullananların
sağ elini kullananlardan daha yaratıcı olduğudur.
Bu bir bakıma doğrudur çünkü beyniniz zıt ellerinizi yönlendirir,
yani sol elini kullananlarda beynin sağ kısmı sol kısmından
biraz daha aktiftir,
yani sağ taraf daha yaratıcıdır görüşü.
Dolayısıyla sol elini kullananların
sağ elini kullananlardan daha yaratıcı olduğu doğru değildir.
Doğru olan; iki elini kullanabilen
veya iki elini farklı işlerde kullanabilenlerin
tek elini kullananlardan daha yaratıcı olduğudur,
çünkü iki eli kullanmak beynin her iki tarafının
birbiriyle çok fazla iletişimini gerektirir,
bu da esnek düşünmeyi içine alıyor gibi.
Yaratıcı solaklar miti
iki elini kullanabilmenin
solaklarda, sağ elini kullananlardan daha yaygın olmasından doğar,
dolayısıyla yaratıcı solaklar tezinin ufak da olsa doğruluk payı vardır
ama çok değil.
Benzer bir mite göre, muhtemelen duymuşsunuzdur,
beynimizin sadece %10'unu kullanıyoruz.
Bu da tamamen mittir.
Hemen hemen yaptığımız her şeyde, hatta en sıradan şeyde bile,
neredeyse beynimizin tamamını kullanırız.
Bununla beraber çoğumuzun beyin gücünü
mümkün olduğu kadar çok kullanmadığı da gerçektir.
Peki beyin gücümüzü artırmak için ne yapabiliriz?
Belki biraz Mozart dinleyebiliriz.
Mozart etkisini duydunuz mu?
Yani Mozart'ı dinlemek zekayı açar
ve IQ testinde performansınızı artırır.
Aynı şekilde bu mitin de ilginç yanı,
aslında mit olmasına rağmen, biraz doğruluk payı olmasıdır.
İlk araştırmada birkaç dakika
Mozart dinletilen katılımcıların, sonrasında yapılan
I.Q. testinde sessiz oturanlardan
daha başarılı olduğu görüldü.
Fakat sonraki araştırmaya Mozart müziklerini sevenler
ve Stephen King'in korku hikayelerinin
hayranı olan bir grup alındı.
Katılımcılara müzik ya da hikayeler dinletildi.
Hikayelerdense Mozart'ı seçen kişilerin IQ'sunda
hikayelerden çok Mozart'ı dinlemekten,
fakat Mozart müziklerine hikayeleri tercih edenlerin I.Q.'sunda
Mozart'tansa Stephen King hikayeleri dinlemekten
dolayı yükselme oldu.
Demek ki, sevdiğiniz bir şeyi dinlemek
sizi bir derece canlandırır ve dar kapsamlı işlerde
geçici olarak IQ'nuzu artırır.
Mozart dinlemek ya da
Stephen King hikayeleri dinlemek
sizi önünde sonunda daha zeki yapar diye bir ima yok.
Mozart mitinin diğer bir şekli de
Mozart dinlemenin sadece zekaya değil, aynı zamanda sağlığa da faydalı olduğudur.
Maalesef neredeyse her gün Mozart dinleyen biri olan
Mozart'ın kendisi bel soğukluğu, çiçek hastalığı,
eklem iltihabı ve
çoğu kimsenin sonunda
ölümüne sebep olduğunu düşündüğü frengiden muzdaripti.
Bu Mozart'ın cinsel partnerini seçerken
biraz daha dikkatli olması gerektiğini gösterir.
Peki partnerimizi nasıl seçeriz?
Söylemek istediğim, bazen sosyologların yaydığı,
duygusal ilişkilerde eş seçimimizin kültürümüzün bir ürünü
ve kültüre özgü olduğu miti.
Fakat veriler bunu desteklemiyor.
Meşhur bir araştırmada Amerikalılardan Zulululara, dünya genelinden
32 farklı kültürden insanın
partnerlerinde ne aradıkları incelendi.
Dünya'daki her kültürde
erkekler partnerlerindeki fiziksel çekiciliğe
kadınlardan daha çok değer verdi,
ve her kültürde de
kadınlar hırsa ve yüksek kazanca erkeklerden daha fazla önem verdi.
Her kültürde de,
erkekler kendilerinden yaşça küçük kadınları tercih etti,
ortalama rakam 2,66 yaştı sanırım,
ve her kültürde de
kadınlar kendilerinden yaşça daha büyük erkekleri tercih etti,
ortalama olarak 3,42 yaş,
neden "herkes yaşlı ve zengin sevgili ister" durumu.
(Kahkahalar)
Şimdi partner tutturmaktan,
basketbol veya futbolda ya da herhangi bir sporda tutturmaya geçiyoruz.
Buradaki mit, Amerikalıların deyimiyle üst üste isabet
ya da İngiltere'de dediğimiz mükemmel performans
tıpkı bu çocuk gibi, hiçbir atışı kaçırmayan sporcular.
Halbuki isabetleri ve kaçan vuruşları
istatistiksel olarak incelerseniz
neredeyse hep rastlantı olduğu ortaya çıkar.
Beyniniz rastlantısal olarak model oluşturur.
Yazı tura attığınızda,
rastlantısal olarak arka arkaya yazı veya tura geldiği an olacaktır
ve beyin de olmayan modelleri görmeyi sevdiğinden,
biz de bu dizilere bakarak anlam yükleriz ve
"Evet, bugün gerçekten de formunda" deriz.
Halbuki atışlar rastgele girseydi,
aynı isabetli ve isabetsiz atış dizisini elde ederdiniz.
Bir istisna ise maç sonu penaltı atışlarıdır.
Futbolda penaltı atışlarını inceleyen yeni bir araştırma,
maç sonu penaltılarında kötü sicili olan ülkeleri,
örneğin İngiltere gibi ülkeler,
temsil eden futbolcuların şut çekerken,
daha iyi olan ülkelerden daha hızlı atma eğiliminde olduğunu gösterdi
ve sonuç olarak da daha çok isabetsiz atış yapmaları kaçınılmazdır.
Buradan da
insanların performanslarını artırmanın bir yolu var mıdır sorusu çıkar.
Düşünmeniz gereken şey,
başarısızlıkları yüzünden insanları cezalandırmak ve etkisini izlemek.
"Ceza performansı artırabilir" fikri
Milgram'ın meşhur öğrenme ve ceza deneyinde
katılımcıların test ettiklerini düşündükleri şeydi.
Psikoloji öğrencisiyseniz bunu mutlaka bilirsiniz.
Devamı şöyle; katılımcılar
ölümcül olduğuna inandıkları elektrik şoklarından diğer katılımcı
yanlış cevap verdiğinde, sırf beyaz önlüklü biri
öyle yapmasını dediği için vermeye hazırdı.
Fakat bu hikaye üç sebepten dolayı mittir.
İlk olarak, laboratuvar önlüğü beyaz değil aslında gri renkti.
İkincisi, deney katılımcılara önceden anlatılmıştı
ve her endişe duyduklarında
şokların acı verici fakat öldürücü olmadığı
ve kalıcı bir hasara da sebep olmadığı hatırlatılmıştı.
Üçüncüsü, katılımcılar şokları
sırf önlüklü biri dediği için vermiyordu.
Deneyden sonra görüşme yapıldığında,
bütün katılımcılar öğrenme ve ceza deneyinin
katılımcılara anlık, fakat ölümcül olmayan acılar vermesine rağmen,
bilim için kalıcı kazanımları olan
önemli bir bilimsel amaca hizmet ettiğine kesinlikle inandıklarını söyledi.
Pekala, yaklaşık olarak 12 dakikadır konuşuyorum
ve herhalde siz de oturmuş beni dinliyor,
konuşma tarzımı ve vücut dilimi inceliyor
ve söylediklerimi dikkate alıp almamanız gerektiğini,
doğru mu yoksa yalan mı konuştuğumu çözmeye çalışıyorsunuz.
Öyle ise, büyük ihtimalle tamamen yanıldınız.
Bir yalancıyı vücut dilinden ve konuşma şeklinden
tespit edebileceğimizi düşünsek de,
yıllardır yapılan yüzlerce psikolojik teste göre,
polisler ve dedektifler de dahil olmak üzere, hepimizin
vücut dili ve konuşma tarzından yola çıkarak yalanı tespit etmesi
aslında bir ihtimaldir.
İlginçtir ki, istisnai bir durum vardır:
televizyondaki kayıp haberleri.
Akrabası kaybolduğunda çağrıda bulunan kişinin
aslında yakınını kendisinin öldürdüğünü tespit etmek çok basittir.
Sahte yakaranların başını sallama, yana çevirme ve
konuşurken hata yapmaları
daha muhtemelken, gerçek mağdurların
kayıplarının döneceğine olan umudunu ifade etmesi
ve şiddet içeren dilden kaçınması daha muhtemeldir.
Mesela "öldürüldü" yerine "bizden alındı" derler.
Bu arada konuşmayı bitirme vaktim gelmiş
ama öncesinde 30 saniye içinde
psikolojinin en önemli mitinden bahsetmek stiyorum.
Mit şu: psikoloji sadece ilginç teoriler koleksiyonudur
ve bunların hepsi faydalı şeyler anlatır ve hepsinin de bir önerisi vardır.
Geçirdiğimiz sürede size gösterdiğimi umduğum şey,
bunun doğru olmadığıdır.
Yapmamız gereken psikoloji teorilerini ne tür tahminler yaptıklarını
görerek değerlendirmektir.
Mozart dinlemenin zekayı geliştirmesi,
bilgiyi tercih ettiğiniz öğrenme şekliyle daha iyi öğrenmeniz
ya da her ne olursa olsun,
tümü, test edilebilir deneysel tahminlerdir
ve ilerleyebileceğimiz tek yol
bu tahminleri sıkıca denetlenen,
deneysel çalışmalardaki verilerle test etmektir.
Sadece böyle yaparak hangi teorilerin
daha tutarlı olduğunu ve hangilerinin de,
tıpkı bugün anlattıklarım gibi, mit olduğunu keşfetmeyi umabiliriz.
Teşekkür ederim.
(Alkışlar)