I.Q., yani genel zeka düzeyiniz hakkında bilgi sahibisinizdir,
peki Psy-Q (psikolojik zeka)?
Davranışlarınızı neyin belirlediğini ne kadar biliyorsunuz,
başkalarının ya da kendi davranışlarınızı
tahmin etmede ne kadar iyisiniz?
Peki psikoloji hakkında bildiğinizi düşündüğünüzün ne kadarı yanlış?
En yaygın 10 psikoloji mitini sırayla görelim.
Muhtemelen duymuşsunuzdur; söz konusu psikolojileri olduğunda
sanki erkekler Mars'tan, kadınlar da Venüs'tenmiş gibidir.
Erkekler ve kadınlar aslında ne kadar farklıdır?
Bunu çözmek için erkekler ve kadınların
gerçekten farklı oldukları bir şeyi ele alalım ve aynı skalada
psikolojik cinsiyet farklılıklarını grafiklendirerek başlayalım.
Erkekler ve kadınlar
topu uzağa atabilme konusunda farklıdır.
Burada erkeklerin verilerine bakarsak,
normal dağılım eğrisini görürüz.
Birkaç erkek topu gayet uzağa atabilirken, birkaçı da pek uzağa atamaz,
ama yine de çoğu ortalama bir uzaklığa atar.
Kadınlar da aynı dağılımı gösteriyorlar
ama arada bayağı büyük bir fark var.
Aslında sıradan bir erkek, topu tüm kadınların
%98'inden daha uzağa atabilir.
O halde, aynı standarttaki psikolojik cinsiyet farklılıklarının
nasıl göründüğüne bakalım.
Her psikolog yer-yön ayrımsamada
erkeklerin kadınlardan daha iyi olduğunu söyler,
yani harita okuma gibi şeylerde daha iyi olduklarını.
Doğrudur ama farklılığın boyutuna da bir göz atalım.
Çok küçük; çizgiler birbirine çok yakın, neredeyse çakışmış durumda.
Aslında sıradan bir kadın tüm erkeklerin %33'ünden daha iyidir,
elbette bu oran %50 olsaydı,
o zaman iki cinsiyet tamamen eşit olurdu.
Unutmamak gerekir ki, bu ve az sonra göstereceğim şey,
psikolojide şimdiye kadar keşfedilmiş neredeyse en büyük
psikolojik cinsiyet farklılıklarıdır.
Sıradakine bakalım.
Psikologlar kadınların dil ve dil bilgisinde
erkeklerden daha iyi olduğunu söyler.
Bunlar standart bir dil bilgisi testi performansları.
Kadınlar ve erkekler.
Evet yine ortalama olarak kadınlar daha iyi, ancak çizgiler öyle yakın ki,
erkeklerin %33'ü sıradan bir kadından daha iyi,
yine aynı şekilde, oran %50 olsaydı
tam anlamıyla cinsiyet eşitliğini gösterecekti.
Öyleyse tam da bir Mars-Venüs durumu yok.
Aksine Mars ve Snickers gibi bir durum:
Temel olarak aynılar, ama biri diğerinden biraz daha çılgın gibi.
Hangisi, söylemeyeceğim.
Artık konuya ısınmışsınızdır.
Şimdi Rorschach'ın meşhur mürekkep testini uygulayalım.
Burada belki iki ayı ya da iki insan görüyorsunuz.
Peki sizce ne yapıyorlar?
Selamlaşıyorlar diyorsanız elinizi kaldırın.
Pek kimse yok. Peki.
'Çak bir beşlik' yapıyorlar diyorsanız el kaldırın.
Peki. Kavga ettiklerini düşünenler?
Sadece birkaç kişi.
Tamamdır. Selamlaştıklarını ya da çakıştıklarını düşünüyorsanız,
arkadaş canlısı birisiniz demektir.
Kavga ediyorlar diyorsanız,
biraz kötü, saldırgan bir kişi oluyorsunuz.
Esasında sevecen mi yoksa kavgacı mısınız?
Peki buna ne dersiniz?
Bu kez oylama yok, o yüzden üç dediğimde herkes ne gördüğünü söylesin.
Bir, iki, üç. (Salondan sesler)
Hamster duydum. Hamster diyen kim?
Bu çok zorlama oldu.
Şurada biri hamster dedi.
Pekala, burada bir tür iki ayaklı hayvan görmeliydiniz
ve burada da aynadaki yansımalarını.
Bunu göremediyseniz,
karmaşık durumları halletmekte zorlanıyorsunuz demektir.
Tabii ki bu anlama gelmiyor.
Rorschach mürekkep testlerinin karakter tahlilinde
hiçbir geçerliliği yoktur
ve günümüz psikologları bu testi kullanılmazlar.
Hatta güncel bir araştırma Rorschach mürekkep testi yaparak
karakter teşhis etmeye çalışıldığında,
gayet normal görünen katılımcıların
altıda birine şizofreni tanısı koyulduğunu ortaya çıkardı.
O halde bunu çözemediyseniz,
belki de tam bir görsel insanı değilsinizdir.
Hemen başka bir test yapıp anlayalım.
Kek yaparken neyi tercih edersiniz? Yine her biri için el kaldırın.
Resimli bir yemek tarifi kitabı mı kullanırsınız?
Evet, birkaç kişi var.
Bir arkadaşınızın tarif etmesini mi?
Yoksa deneyip kendi başınıza halletmeyi mi?
Bayağı fazla kişi var.
Pekala, eğer A dediyseniz
görsel öğrencisiniz ve
bilgiyi en iyi görsel olarak sunulduğunda öğrenirsiniz demektir.
B dediyseniz işitsel öğrencisinizdir,
yani bilgiyi en çok dinleyerek öğrenirsiniz.
C dediyseniz de kinestetik öğrencisinizdir,
yani en iyi, zorunda kalıp kendiniz yaptığınızda öğrenirsiniz.
Bütün bunlar bir yana, tahmin ettiğiniz gibi
durum pek de öyle değil, çünkü hepsi tamamen mit.
Öğrenme şekilleri uydurmadır ve bilimsel kanıtları yoktur.
Bizse bunları sıkı takip edilen deneysel çalışmalardan anlıyoruz.
Öğrencilere öğrenmeleri için tercih ettikleri
ya da tersi bir şekilde materyal verildiğinde
edindikleri bilgi miktarında pek değişim olmuyor.
Bir saniyeliğine düşünseniz,
doğru olduğu açıkça görülür.
En iyi sunum şeklinin
sizinle bir alakası yoktur, fakat ne öğrenmeye çalıştığınıza bağlıdır.
Mesela araba kullanmayı sadece
ne yapmanız gerektiğini söyleyen birini dinleyerek,
hiç denemeden öğrenebilir misiniz?
Çok bilinmeyenli denklemleri
zihinden hesaplayarak ve de hiç yazmadan çözebilir misiniz?
Kinestetik öğrenciyseniz mimarlık sınavınıza
açıklayıcı hareketlerle dans ederek çalışabilir misiniz?
Hayır. Yapmanız gereken öğrenilecek konuyla sunu biçimini
birbirine uydurmak, kendinize değil.
Birçoğunuzun GCSE sonuçlarını henüz almış
A seviye öğrenciler olduğunu biliyorum.
Eğer tam olarak umduğunuz notu almadıysanız,
bundan öğrenme şeklinizi sorumlu tutamazsınız,
fakat genlerinizi sorumlu tutma konusunda düşünmek isteyebilirsiniz.
Tüm bunlar kısa süre önce University College London'da
yapılan bir çalışmada farklı öğrenciler ile
GCSE sonuçlarının arasındaki %58 farkın nedeninin genetik faktörler
olduğunun bulunmasıyla ilgili.
Bu çok doğru bir sayı gibi geliyor, peki nasıl emin olabiliriz?
Pekala, genlerin ve dış etkilerin oranlarını çözümlemek istersek
yapabileceğimiz şey,
ikiz çalışması yapmaktır.
Tek yumurta ikizleri dış etkilerin ve genlerinin
%100'ünü paylaşırken,
çift yumurta ikizlerinde dış etkilerin %100'ü aynı,
fakat herhangi erkek ve kız kardeş gibi, genlerinin sadece %50'si ortaktır.
Dolayısıyla tek yumurta ikizlerinin GCSE sonuçlarındaki benzerliği
çift yumurta ikizleriyle kıyaslayarak,
biraz da ince hesap yaparak,
farklılığın ve verimliliğin dış etkilere ve genlere ne kadar bağlı olduğu
ile ilgili bir fikir edinebiliriz.
Sonuç olarak %58 genlerle alakalıdır.
Bu sizin ve öğretmenlerinizin uğraşlarını küçümseme anlamına gelmiyor.
Eğer GCSE sonucunuz tam istediğiniz gibi değilse,
o halde ebeveynlerinizi ya da en azından genlerini sorumlu tutmayı deneyin.
Sağ beyinli ya da sol beyinli olmayı da
sorumlu tutamazsınız,
çünkü bu da bir mittir.
Sol beyin mantıksaldır,
denklemlerle arası iyidir miti
ve sağ beyin daha yaratıcıdır, dolayısıyla sağ beyin müzikte daha iyidir.
Aynı şekilde bu da mittir, çünkü neredeyse yaptığınız her şey
hemen hemen beyninizin tümünün beraber çalışmasını gerektirir,
hatta en basitinden günlük konuşmalarınız bile.
Buna rağmen, bu mitin yaşamasının bir sebebi belki de
ufak da olsa doğruluk payı olmasıdır.
Benzeri bir mit ise,
sol elini kullananların sağ elini kullananlardan daha yaratıcı olduğudur.
Bu bir bakıma doğrudur çünkü beyniniz zıt ellerinizi yönlendirir,
yani sol elini kullananlarda
beynin sağ kısmı sol kısmından
biraz daha aktiftir,
yani sağ taraf daha yaratıcıdır görüşü.
Dolayısıyla sol elini kullananların
sağ elini kullananlardan daha yaratıcı olduğu doğru değildir.
Doğru olan; iki elini kullanabilen
veya iki elini farklı işlerde kullanabilenlerin
tek elini kullananlardan daha yaratıcı olduğudur,
çünkü iki eli kullanmak beynin her iki tarafının
birbiriyle çok fazla iletişimini gerektirir,
bu da esnek düşünmeyi içine alıyor gibi.
Yaratıcı solaklar miti
iki elini kullanabilmenin
solaklarda, sağ elini kullananlardan daha yaygın olmasından doğar,
dolayısıyla yaratıcı solaklar tezinin ufak da olsa doğruluk payı vardır
ama çok değil.
Benzer bir mite göre, muhtemelen duymuşsunuzdur,
beynimizin sadece %10'unu kullanıyoruz.
Bu da tamamen mittir.
Hemen hemen yaptığımız her şeyde, hatta en sıradan şeyde bile,
neredeyse beynimizin tamamını kullanırız.
Bununla beraber çoğumuzun beyin gücünü
mümkün olduğu kadar çok kullanmadığı da gerçektir.
Peki beyin gücümüzü artırmak için ne yapabiliriz?
Belki biraz Mozart dinleyebiliriz.
Mozart etkisini duydunuz mu?
Yani Mozart'ı dinlemek zekayı açar
ve I.Q. testinde performansınızı artırır.
Aynı şekilde bu mitin de ilginç yanı,
aslında mit olmasına rağmen, biraz doğruluk payı olmasıdır.
İlk araştırmada birkaç dakika
Mozart dinletilen katılımcıların, sonrasında yapılan
I.Q. testinde sessiz oturanlardan
daha başarılı olduğu görüldü.
Fakat sonraki araştırmaya Mozart müziklerini sevenler
ve Stephen King'in korku hikayelerinin
hayranı olan bir grup alındı.
Katılımcılara müzik ya da hikayeler dinletildi.
Hikayelerdense Mozart'ı seçen kişilerin I.Q.'sunda
hikayelerden çok Mozart'ı dinlemekten,
fakat Mozart müziklerine hikayeleri tercih edenlerin I.Q.'sunda
Mozart'tansa Stephen King hikayeleri dinlemekten
dolayı yükselme oldu.
Demek ki, sevdiğiniz bir şeyi dinlemek
sizi bir derece canlandırır ve dar kapsamlı işlerde
geçici olarak I.Q.'nuzu artırır.
Mozart dinlemek ya da
Stephen King hikayeleri dinlemek
sizi önünde sonunda daha zeki yapar diye bir ima yok.
Mozart mitinin diğer bir şekli de
Mozart dinlemenin sadece zekaya değil, aynı zamanda sağlığa da faydalı olduğudur.
Maalesef neredeyse her gün Mozart dinleyen biri olan
Mozart'ın kendisi bel soğukluğu, çiçek hastalığı,
eklem iltihabı ve
çoğu kimsenin sonunda
ölümüne sebep olduğunu düşündüğü frengiden muzdaripti.
Bu Mozart'ın cinsel partnerini seçerken
biraz daha dikkatli olmuş olması gerektiğini gösterir.
Peki partnerimizi nasıl seçeriz?
Söylemek istediğim, bazen sosyologların yaydığı,
duygusal ilişkilerde eş seçimimizin kültürümüzün bir ürünü
ve kültüre özgü olduğu miti.
Fakat veriler bunu desteklemiyor.
Meşhur bir araştırmada Amerikalılar'dan Zululular'a, dünya genelinden
32 farklı kültürden insanın
partnerlerinde ne aradıkları incelendi.
Dünya'daki her kültürde
erkekler partnerlerindeki fiziksel çekiciliğe
kadınlardan daha çok değer verdi,
ve her kültürde de
kadınlar hırsa ve yüksek kazanca erkeklerden daha fazla önem verdi.
Her kültürde de,
erkekler kendilerinden yaşça küçük kadınları tercih etti,
ortalama rakam 2.66 yaştı sanırım,
ve her kültürde de
kadınlar kendilerinden yaşça daha büyük erkekleri tercih etti,
ortalama olarak 3.42 yaş,
neden "herkes yaşlı ve zengin sevgili ister" durumu.
Şimdi partner tutturmaktan,
basketbol veya futbolda ya da herhangi bir sporda tutturmaya geçiyoruz.
Buradaki mit, Amerikalıların deyimiyle "hot-hand streaks" (üst üste isabet)
ya da İngiltere'de dediğimiz "purple putches", (mükemmel performans)
tıpkı bu çocuk gibi, hiçbir atışı kaçırmayan sporcular.
Halbuki isabetleri ve kaçan vuruşları
istatistiksel olarak incelerseniz,
neredeyse hep rastlantı olduğu ortaya çıkar.
Beyniniz rastlantısal olarak model oluşturur.
Yazı tura attığınızda,
rastlantısal olarak arka arkaya yazı veya tura geldiği an olacaktır
ve beyin de olmayan modelleri görmeyi sevdiğinden,
biz de bu dizilere bakarak anlam yükleriz ve
"Evet, bugün gerçekten de formunda" deriz.
Halbuki atışlar rastgele girseydi,
aynı isabetli ve isabetsiz atış dizisini elde ederdiniz.
Bir istisna ise maç sonu penaltı atışlarıdır.
Futbolda penaltı atışlarını inceleyen yeni bir araştırma,
maç sonu penaltılarında kötü sicili olan ülkeleri,
örneğin İngiltere gibi ülkeler,
temsil eden futbolcuların şut çekerken,
daha iyi olan ülkelerden daha hızlı atma eğiliminde olduğunu gösterdi
ve sonuç olarak da daha çok isabetsiz atış yapmaları kaçınılmazdır.
Buradan da
insanların performanslarını artırmanın bir yolu var mıdır sorusu çıkar.
Düşünmeniz gereken şey,
başarısızlıkları yüzünden insanları cezalandırmak ve etkisini izlemek.
"Ceza performansı artırabilir" fikri
Milgram'ın meşhur öğrenme ve ceza deneyinde
katılımcıların test ettiklerini düşündükleri şeydi.
Psikoloji öğrencisiyseniz bunu mutlaka bilirsiniz.
Devamı şöyle; katılımcılar
ölümcül olduğuna inandıkları elektrik şoklarından diğer katılımcı
yanlış cevap verdiğinde, sırf beyaz önlüklü biri
öyle yapmasını dediği için vermeye hazırdı.
Fakat bu hikaye üç sebepten dolayı mittir.
İlk olarak, laboratuvar önlüğü beyaz değil aslında gri renkti.
İkincisi, deney katılımcılara önceden anlatılmıştı
ve her endişe duyduklarında
şokların acı verici fakat öldürücü olmadığı
ve kalıcı bir hasara da sebep olmadığı hatırlatılmıştı.
Üçüncüsü, katılımcılar şokları
sırf önlüklü biri dediği için vermiyordu.
Deneyden sonra görüşme yapıldığında,
bütün katılımcılar öğrenme ve ceza deneyinin
katılımcılara anlık, fakat ölümcül olmayan acılar vermesine rağmen,
bilim için kalıcı kazanımları olan
önemli bir bilimsel amaca hizmet ettiğine kesinlikle inandıklarını söyledi.
Pekala, yaklaşık olarak 12 dakikadır konuşuyorum
ve herhalde siz de oturmuş beni dinliyor,
konuşma tarzımı ve vücut dilimi inceliyor
ve söylediklerimi dikkate alıp almamanız gerektiğini,
doğru mu yoksa yalan mı konuştuğumu çözmeye çalışıyorsunuz.
Öyle ise, büyük ihtimalle tamamen yanıldınız.
Bir yalancıyı vücut dilinden ve konuşma şeklinden
tespit edebileceğimizi düşünsek de,
yıllardır yapılan yüzlerce psikolojik teste göre,
polisler ve dedektifler de dahil olmak üzere, hepimizin
vücut dili ve konuşma tarzından yola çıkarak yalanı tespit etmesi
aslında bir ihtimaldir.
İlginçtir ki, istisnai bir durum vardır:
televizyondaki kayıp haberleri.
Akrabası kaybolduğunda çağrıda bulunan kişinin
aslında yakınını kendisinin öldürdüğünü tespit etmek çok basittir.
Sahte yakaranların başını sallama, yana çevirme ve
konuşurken hata yapmaları
daha muhtemelken, gerçek mağdurların
kayıplarının döneceğine olan umudunu ifade etmesi
ve şiddet içeren dilden kaçınması daha muhtemeldir.
Mesela "öldürüldü" yerine "bizden alındı" derler.
Bu arada konuşmayı bitirme vaktim gelmiş
ama öncesinde 30 saniye içinde
psikolojinin en önemli mitinden bahsetmek stiyorum.
Mit şu: psikoloji sadece ilginç teoriler koleksiyonudur
ve bunların hepsi faydalı şeyler anlatır ve hepsinin de bir önerisi vardır.
Geçirdiğimiz sürede size gösterdiğimi umduğum şey,
bunun doğru olmadığıdır.
Yapmamız gereken psikoloji teorilerini ne tür tahminler yaptıklarını
görerek değerlendirmektir.
Mozart dinlemenin zekayı geliştirmesi,
bilgiyi tercih ettiğiniz öğrenme şekliyle daha iyi öğrenmeniz
ya da her ne olursa olsun, tümü, test edilebilir deneysel tahminlerdir
ve ilerleyebileceğimiz tek yol
bu tahminleri sıkıca denetlenen,
deneysel çalışmalardaki verilerle test etmektir.
Sadece böyle yaparak hangi teorilerin
daha tutarlı olduğunu ve hangilerinin de,
tıpkı bugün anlattıklarım gibi, mit olduğunu keşfetmeyi umabiliriz.
Teşekkür ederim.
(Alkışlar)