Antik Yunanların nasıl giyindikleri, nasıl yaşadıkları,
nasıl savaştıklarına dair bilgi edinmemizi sağlayan
tarihi kayıtlar var...
Peki nasıl düşünürlerdi?
İnsanın düşünce sisteminin
hayal kurma,
bilinçli olma,
rüya görme yetimiz gibi en derin yönlerinin
hep aynı olduğuna dair genel bir görüş vardır.
Diğer bir ihtimal ise
kültürümüzü şekillendiren sosyal dönüşümlerin
aynı şekilde insanın düşünce kodlarını da değiştirmiş olmasıdır.
Bu konuda hepimizin farklı görüşleri olabilir.
Aslında bu uzun zamandır süregelen felsefi bir tartışmadır.
Peki bu konu bilimle de bağlantılı olabilir mi?
Ben şunu önermek isterim;
aynı şekilde, sadece birkaç kalıntıdan hareketle Antik Yunan şehirlerinin
eski yapısını anlayabiliriz,
çünkü bir kültürün yazma eserleri, insanın düşüncesinin
arkeolojik kayıtları, kalıntılarıdır.
Aslında,
insan kültürüne dair çok eski birkaç kitabın
bir çeşit psikolojik analizlerini yaparak
Julian Jaynes, 70'li yıllarda çok garip ve radikal bir hipotez ortaya attı:
3.000 yıl önce,
insanlar bugünkü tabirle şizofrendi.
Jaynes bu tezini şuna dayandırıyordu:
Bu kitaplarda anlatılan ilk insanlar,
mütemadiyen
farklı geleneklerde ve dünyanın farklı yerlerinde
tanrılardan ya da ilham perilerinden
geldiğini hissettikleri sesler duyuyor ve itaat ediyormuş gibi
davranışlar sergiliyordu,
bugün halüsinasyon dediğimiz şey.
Ancak, zaman geçtikçe
bu iç seslerin sahipleri, yaratıcıları olduklarını
anlamaya başladılar.
Böylece, "iç gözlem" sahibi oldular:
Kendi düşünceleri hakkında düşünme yetisi.
Yani Jaynes'in teorisi bilinçlilik;
en azından bugün bizim anladığımız şekliyle,
kendi öz varlığımızın kılavuzu olduğumuzu hissettiğimiz yer,
oldukça yeni bir kültürel gelişmedir.
Bu çok müthiş bir teoridir,
fakat çok az ve çok spesifik örnekler
üzerine kurulmuş olan bariz bir sorunu var.
İç gözlem teorisinin
insanlık tarihinde 3.000 yıl önce oluşup oluşmadığı
nicel ve nesnel bir yöntemle incelenebilir.
Bunun ele alınma şeklindeki sorun da gayet açık.
Platon bir gün kalkmış ve şunu yazmış değildir:
"Selam, ben Platon,
bugünden itibaren tam bir iç gözlem bilincim var."
(Gülüşmeler)
Aslında bu bize tam olarak problemin esasının ne olduğunu gösteriyor.
Daha önce hiç kullanılmamış bir kavramın ortaya çıkışını bulmamız gerekiyor.
"İç gözlem" kelimesi analiz yapmak istediğimiz kitaplarda
bir kez bulunmadı.
Öyleyse bunu çözmemizin yolu kelimeler alanı oluşturmak.
Bu bütün kelimeleri kapsayan öyle büyüklükte bir alan ki,
herhangi ikisi arasındaki mesafe
ne kadar yakın bağlantılı olduklarının göstergesidir.
Mesela,
"köpek" ve "kedi" kelimelerinin bir arada olmasını,
fakat "greyfurt" ve "algoritma" kelimelerinin uzak olmasını istersiniz.
Bunun alandaki herhangi iki kelime için de geçerli olması gerekir.
Kelimeler alanı oluşturabileceğimiz farklı yollar var.
Bir tanesi, uzmanlara sormak;
sözlüklerle yaptığımızın biraz benzeri gibi.
Diğer bir yol ise,
en basit varsayımı izlemektir; iki kelime bağlantılı ise,
bunların aynı cümlelerde,
aynı paragraflarda,
aynı belgelerde
geçmeleri rastlantısal olmasından daha muhtemeldir.
Bu basit hipotezin,
basit yöntemin de,
bu çok karmaşık
ve büyük boyutlu alan gerçeğiyle
ilgisi olan birkaç sayısal hileyle
gerçekten işe yaradığı ortaya çıkıyor.
Size hemen ne kadar başarılı olduğunu göstereyim,
bu tablo aşina olduğumuz bazı kelimeleri analiz ettiğimizde aldığımız sonuç.
İlk olarak, kelimelerin
otomatik olarak anlamsal gruplara yerleştiğini görebilirsiniz.
Meyveleri görürsünüz, vücudun bölümleri,
bilgisayarın bölümleri, bilimsel terimleri vs.
Bu işlem aynı zamanda kavramları hiyerarşik düzenlediğimizi saptıyor.
Örneğin,
bilimsel terimlerin alt başlıklara ayrıldığını görebilirsiniz;
astronomi ve fizik terimleri gibi.
Sonrasında çok ince şeyler var.
Mesela, astronomi kelimesi,
bulunduğu yer biraz garip duruyor,
aslında tam da olması gereken yerde,
olduğu şey;
gerçek bir bilim
ve tanımladığı şeyler olan
astronomi terimleri arasında.
Bunu böyle devam ettirebiliriz.
Aslında, biraz dikkatli bakarsanız
ve rastlantısal bir yol oluşturursanız,
biraz şiirle uğraşmak gibi gelir.
Çünkü, bu alanda yürümek
zihinde dolaşmak gibidir.
Son olarak,
bu işlem aynı zamanda sezgilerimizi tanımlar;
hangi kelimelerin iç gözlem grubunda yer alması gerektiğini.
Örneğin,
"benlik", "suç", "akıl", "duygu" gibi kelimeler
"iç gözlem" ile çok yakındır,
fakat diğerleri
"kırmızı", "futbol", "mum", "muz" gibi kelimeler
çok daha uzaktır.
Alanı oluşturduğumuzda,
iç gözlemin tarihçesi konusu
veya önceden soyut ve bir şekilde muğlak
görünen herhangi bir kavramın gelişim aşamaları,
somutlaşır,
niceliksel bilgiye uyumlu olur.
Bütün yapmamız gereken, kitapları alıp
sayısallaştırmak
ve bu kelimeler dizisini bir yörünge olarak alıp
alana yansıtmaktı,
sonra da bu yörüngenin iç gözlem kavramının yakınında dolanarak
kayda değer zaman geçirip geçirmediğini sormaktı.
Böylelikle,
Antik Yunan geleneğinde iç gözlemin
gelişim aşamalarını analiz edebilecektik,
bunun için geçerli belgelerimiz mevcuttu.
Bütün kitapları aldık,
tarihsel sıraya koyduk.
Her bir kitabın kelimelerini yazar
ve alana yansıtırız,
sonra da her kelimenin iç gözleme ne kadar yakın olduğunu arar
ve onu ortalarız.
Sonra da süre ilerledikçe
kitapların iç gözlem kavramına
yakınlaşıp yakınlaşmadığına bakarız.
Bu, tam olarak antik Yunan geleneğinde olan şey.
Bunu Homerik gelenekte yazılmış en eski kitaplarda görebilirsiniz;
iç gözleme yaklaşan kitaplarda küçük bir artış var.
Fakat milattan dört yüzyıl kadar önce,
çok hızlı bir şekilde artarak, kitapların neredeyse beş katı
iç gözlem kavramına gittikçe daha fazla
yakınlaşmaya başlıyor.
Bunun güzel bir yanı ise,
şimdi bu işlemin
farklı, bağımsız bir gelenekte geçerli olup olmadığını sorabilmemiz.
Bunun üzerine, aynı analizi Yahudi-Hristiyan geleneğine uyguladık
ve hemen hemen aynı yapıyı gördük.
Yine, Eski Ahit'in en eski kayıtlarında küçük bir yükseliş görürsünüz
ve sonra bu Yeni Ahit'in yeni kayıtlarında
çok daha hızlı bir şekilde yükselir.
Daha sonra milattan yaklaşık dört yüzyıl sonra,
Saint Augustine'in "İtiraflar"ında
iç gözlemin zirvesine ulaşırız.
Bu çok önemliydi,
çünkü Saint Augustine bilim adamları,
dil bilimciler, tarihçiler tarafından
iç gözlemin kurucusu olarak tanınmıştı.
Aslında kimileri modern psikolojinin fikir öncüsü olduğuna inanır.
Niceliksel olma
ve nesnel olma özelliği olan
işlemimiz
ve tabii ki son derece hızlı olarak--
anında çalışıyor --
bu uzun gelenek araştırmasına dair
bazı çok önemli sonuçlarını elde edebiliyor.
Bu bir bakıma bilimin güzelliklerinden biri,
öyle ki; bu fikir şu anda pek çok farklı alana
aktarılabilir ve yaygınlaştırılabilir.
Aynı şekilde insan bilincinin geçmişini sorduğumuzda,
belki de kendimize yönelteceğimiz en zorlayıcı soru,
bunun kendi bilincimizin geleceğine dair bir şeyler söyleyip söyleyemeyeceğidir.
Daha kesin konuşursak,
bugün kullandığımız kelimeler
acaba zihinlerimizin birkaç gün, birkaç ay ya da birkaç yıl sonra
nerede olacağını
gösterebilir mi?
Aynı şekilde, pek çoğumuz
kalp atış hızımızı,
solunumumuzu,
genlerimizi
hastalıklardan koruyacağı umuduyla sensörler kullanıyoruz,
söylediğimiz, tweet / e-posta attığımız, yazdığımız kelimeleri
izleme ve incelemenin, zihnimizde bir şeylerin
ters gidip gidemeyeceğini önceden söyleyebilirliğini araştırabiliriz.
Bu maceradaki arkadaşım
Guillermo Cecchi'yle
bu görevi üstlendik.
Bunu şizofreni riski yüksek 34 gencin konuşma kayıtlarını
inceleyerek yaptık.
Yaptığımız şey şuydu; önce konuşma şekline dikkat ettik
sonra da konuşmanın niteliklerinin
yaklaşık üç yıllık bir zaman dilimi içinde
psikoz gelişimi öngörüp göremeyeceğini araştırdık.
Fakat umduğumuzun aksine
hata üstüne hata yaptık.
Anlambilimde zihnin gelecekteki düzenini öngörecek
tam olarak yeterli bilgi yoktu.
Bir grup şizofren ile
kontrol grubunu ayırmak için yeteri kadar iyiydi,
tarihi metinlere yaptığımızın bir benzeriydi,
fakat muhtemel psikoz başlangıcını öngörmek için değildi.
Ama sonra fark ettik ki,
belki de önemli olan şey ne söyledikleri değildi;
söyleme şekilleriydi.
Daha açık konuşursak,
kelimelerin hangi anlamsal grupta oldukları değil,
bir anlamsal gruptan diğerinin
ne kadar uzağına ve ne kadar hızlı geçtikleriydi.
Böylelikle "anlamsal tutarlılık"
adını verdiğimiz, öncelikli olarak
konuşmanın sürerliğini anlambilimsel bir başlık dâhilinde,
anlambilimsel bir kategori içinde ölçen bu kritere ulaştık.
34 kişilik grupta,
anlamsal tutarlılığa dayanan işlemin %100 doğrulukla
kimde psikoz oluştuğunu veya oluşmayacağını
öngörebildiği ortaya çıktı.
Bu, mevcut klinik ölçümlerle
değil başarılmış,
yaklaşılmış bir şey bile değildi.
Çok net hatırlıyorum, bu çalışmayı yaparken
bilgisayar başındaydım
ve Polo'nun birkaç tweetini gördüm--
kendisi Buenos Aires'teki ilk öğrencimdi
ve o sırada New York'taydı.
Bu tweet'lerde bir şey vardı;
ne olduğunu tam olarak anlayamadım çünkü net bir şey söylemiyordu,
fakat ciddi bir şekilde içime doğdu,
güçlü bir sezgi hissettim, bir şeyler ters gidiyordu.
Telefonu aldım ve Polo'yu aradım
ve gerçekten de keyfi yoktu.
Basit bir yolla;
satır aralarını okuyarak,
kelimeler sayesinde hislerini algılayabiliyordum,
kolay fakat yardım etmek için etkili bir yol.
Bugün size anlattığım şey şu;
hepimizde olan, hepimizin paylaştığı "sezgiyi"
nasıl işleme dönüştürebileceğimizi
anlamaya gittikçe
yakınlaşıyoruz.
Bunu yaparak,
ileride yazdığımız, söylediğimiz kelimelerin
nesnel, niceliksel ve otomatikleştirilmiş analizini baz alarak
çok farklı bir akıl sağlığı türü
görebiliriz.
Teşekkürler.
(Alkışlar)