«Συγνώμη, έμεινα από μπαταρία».
«Δεν είναι τίποτα. Είμαι καλά».
«Οι ισχυρισμοί αυτοί δεν υφίστανται».
«Η εταιρεία δεν είχε επίγνωση για οποιασδήποτε αδικοπραγία».
«Σ' αγαπώ».
Ακούμε καθημερινά, από 10 μέχρι 200 ψέματα,
και ξοδέψαμε πολύ χρόνο για να βρούμε τρόπους να τα ανιχνεύσουμε,
από μεσαιωνικά μηχανήματα βασανιστηρίων μέχρι τους πολυγράφους,
αναλυτές πίεσης αίματος και αναπνοής, αναλυτές στρες της φωνής,
ιχνηλάτες ματιού, υπέρυθρους σαρωτές εγκεφάλου,
ακόμα και συσκευή για εγκεφαλογράφημα βάρους 180 κιλών.
Όμως, αν και τέτοια εργαλεία λειτούργησαν κάτω από ορισμένες συνθήκες
τα περισσότερα μπορούν να ξεγελαστούν με αρκετή προετοιμασία,
και κανένα δεν θεωρείται αρκετά αξιόπιστο για να το αποδεχτεί το δικαστήριο.
Αν όμως το πρόβλημα δεν είναι οι τεχνικές,
αλλά η υποκείμενη υπόθεση ότι το ψεύδεσθαι προκαλεί ψυχολογικές αλλαγές;
Αν ακολουθούσαμε μια πιο ευθεία προσέγγιση,
με τη χρήση της επικοινωνιακής επιστήμης για την ανάλυση των ίδιων των ψεμάτων;
Σε ψυχολογικό επίπεδο, λέμε εν μέρει ψέματα
για να δείξουμε μια καλύτερη εικόνα του εαυτού μας,
συνδέοντας τις φαντασιώσεις μας με αυτό που θα θέλαμε να είμαστε
παρά με το πρόσωπο που είμαστε.
Ενώ όμως ο εγκέφαλός μας ονειρεύεται, αφήνει να περάσουν πολλά σήματα.
Το συνειδητό ελέγχει μόνο το 5% της γνωστικής μας λειτουργίας,
συμπεριλαμβανομένης της επικοινωνίας,
ενώ το άλλο 95% συμβαίνει πέρα από την επίγνωσή μας
και σύμφωνα με τη βιβλιογραφία παρακολούθησης της πραγματικότητας,
ιστορίες βασισμένες σε φανταστικές εμπειρίες
διαφέρουν ποιοτικά από εκείνες που βασίζονται σε πραγματικές εμπειρίες.
Αυτό σημαίνει ότι η δημιουργία μιας ψεύτικης ιστορίας χρειάζεται δουλειά
και γίνεται χρήση διαφορετικής γλώσσας.
Μια τεχνολογία γνωστή ως γλωσσολογική ανάλυση κειμένου
βοήθησε στον εντοπισμό τεσσάρων κοινών μοτίβων
στην υποσυνείδητη γλώσσα της εξαπάτησης.
Πρώτο, οι ψεύτες αναφέρονται στον εαυτό τους λιγότερο όταν ψεύδονται.
Γράφουν ή μιλούν περισσότερο για άλλους, χρησιμοποιώντας συχνά τρίτο πρόσωπο
για να αποστασιοποιηθούν και να αποσυνδεθούν από το ψέμα τους,
ποιο ακούγεται πιο κίβδηλο:
«Δεν έγινε απολύτως κανένα πάρτι στο σπίτι»,
ή «Δεν έκανα πάρτι εδώ».
Δεύτερο, οι ψεύτες τείνουν να είναι πιο αρνητικοί,
διότι, υποσυνείδητα, νιώθουν ενοχές που λένε ψέμματα.
Για παράδειγμα, ένας ψεύτης θα έλεγε κάτι τέτοιο,
«Συγνώμη, η ηλίθια μπαταρία μου τελείωσε. Τη σιχαίνομαι».
Τρίτο, οι ψεύτες δίνουν, κατά κανόνα, απλές εξηγήσεις
μιας και το μυαλό μας παλεύει να φτιάξει ένα περίπλοκο ψέμα.
Η κρίση και η αξιολόγηση
είναι περίπλοκα πράγματα για να τα συνθέσει το μυαλό μας.
Όπως η περίφημη επιμονή Αμερικανού Πρόεδρου:
«Δεν είχα σεξουαλικές σχέσεις με εκείνη τη γυναίκα».
Τελικά, αν και οι ψεύτες κάνουν απλές περιγραφές
τείνουν να χρησιμοποιούν πιο περίπλοκες δομές προτάσεων,
εισάγοντας αχρείαστες λέξεις
και άσχετες μα αληθοφανείς λεπτομέρειες για να καλύψουν το ψέμα.
Άλλος ένας Πρόεδρος αντιμέτωπος με σκάνδαλο ανακοίνωσε:
«Κατηγορηματικά λέω, ότι αυτή η έρευνα δείχνει ότι κανείς
από το προσωπικό του Λευκού Οίκου,
κανείς από την παρούσα διοίκηση
δεν ήταν αναμεμειγμένος σε αυτό το περίεργο γεγονός».
Ας κάνουμε γλωσσολογική ανάλυση σε κάποια διάσημα παραδείγματα.
Πάρτε τον επτάκις νικητή του γύρου της Γαλλίας Λάνς Αρμστρογκ.
Συγκρίνοντας τη συνέντευξη του 2005,
στην οποία είχε αρνηθεί ότι έπαιρνε αναβολικά
με τη συνέντευξη του 2013, στην οποία το παραδέχθηκε
η χρήση προσωπικών αντωνυμιών αυξήθηκε κατά 3/4.
Σημειώστε την αντίθεση ανάμεσα στα παρακάτω αποφθέγματα.
Πρώτο: «Εντάξει, ένας τύπος σε ένα Γαλλικό, Παριζιάνικο εργαστήριο
ανοίγει το δείγμα σου, ξέρετε, Ζαν-Φρανσίς κ.λπ. και το εξετάζει.
Μετά σου τηλεφωνούν από μια εφημερίδα:
«Βρήκαμε ότι είστε θετικός έξι φορές στο ντοπάρισμα».
Δεύτερο: «Τα έχασα με όλα αυτά.
Είμαι σίγουρος ότι άλλοι δεν θα μπορούσαν να το χειριστούν,
και εγώ ασφαλώς δε μπορούσα,
και συνήθως όλα ήταν υπό έλεγχο στη ζωή μου.
Τα έλεγχα όλα στη ζωή μου».
Με την άρνησή του, ο Αρμστρονγκ περιέγραψε
μια υποθετική κατάσταση εστιάζοντας σε κάποιον άλλον
αποσύροντας εντελώς τον εαυτό του από την κατάσταση.
Με την παραδοχή, κατέχει τα επιχειρήματα,
σκαλίζοντας τα προσωπικά του συναισθήματα και κίνητρα.
Η χρήση όμως της προσωπικής αντωνυμίας είναι μια ένδειξη ψεύδους.
Ας δούμε ένα άλλο παράδειγμα ενός πρώην κυβερνήτη
και υποψήφιου για την Προεδρία των ΗΠΑ, τον Τζον Έντουαρντς:
«Αυτό που ξέρω είναι ότι ο προφανής πατέρας είπε δημοσίως
ότι αυτός είναι ο πατέρας του μωρού.
Επίσης δεν έχω εμπλακεί σε κάποια δραστηριότητα
που απαιτούσε, περιείχε ή υποστήριζε πληρωμή οποιασδήποτε μορφής
προς τη γυναίκα ή τον προφανή πατέρα του μωρού».
Δεν είναι μόνο ένας μακρύς τρόπος να πει «το μωρό δεν είναι δικό μου»,
αλλά ο Έντουαρντς ποτέ δε λέει τους άλλους με το όνομα,
αλλά λέει «το μωρό», «η γυναίκα», και «ο προφανής πατέρας».
Ας δούμε τι είπε όταν, αργότερα, παραδέχτηκε την πατρότητα:
«Είμαι ο πατέρας της Κουίν.
Θα κάνω ό,τι μπορώ για να της παρέχω
την αγάπη και τη στήριξη που της αξίζει».
Αυτή η δήλωση είναι σύντομη και ευθεία,
καλεί το παιδί με το όνομα και αποδέχεται τον ρόλο του στη ζωή της.
Πώς να εφαρμόσετε αυτές τις τεχνικές εντοπισμού ψεύδους στη ζωή σας;
Πρώτον, να θυμάστε ότι πολλά ψέματα που ακούμε καθημερινά
είναι πολύ λιγότερο σοβαρά από τα παραδείγματά μας και πιο ανώδυνα.
Όμως αξίζει ακόμη να γνωρίζουμε τις ενδείξεις ψεύδους
όπως, ελάχιστες αυτοαναφορές, αρνητική γλώσσα,
απλές εξηγήσεις και περίπλοκη φρασεολογία.
Θα μπορούσε να σας βοηθήσει να αποφύγετε ένα υπερτιμημένο απόθεμα,
ένα αναποτελεσματικό προϊόν, ή ακόμη και μια άθλια σχέση.