Atomsal olarak birbirimize bağlıyız.
Hem temelde hem de evrensel olarak.
Peki bu ne anlama geliyor?
Ben bir astrofizikçiyim.
İşim, bizleri oluşturan her bir atomun
kozmik tarihini araştırmak.
Aslına bakarsanız
modern astronominin en büyük başarılarından biri,
bizi oluşturan atomların nasıl bir araya geldiğini anlamasıdır.
Hidrojen ve helyum,
Büyük Patlama'nın ilk iki dakikasında ortaya çıkarken
kanımızdaki demir, soluduğumuz oksijen
ve bilgisayarlarımızdaki silikon gibi
ağır elementlerin kökeni
yıldızların hayat döngüsüne kadar uzanmakta.
Nükleer reaksiyonlar, hafif elementleri ağır olanlara dönüştürür.
Bu da yıldızların parlamasına
ve nihayetinde patlamasına yol açar.
Böylece evreni bu tür ağır elementlerle zenginleştirir.
Yıldız ölümleri olmadan
oksijen açığa çıkamaz.
Hidrojen ve helyumdan ağır diğer elementler oluşamaz.
Bu durumda yaşam da mümkün olmaz.
Vücudumuzda, evrendeki yıldızlarda bulunandan
daha fazla atom bulunmakta.
Bu atomlar oldukça dayanıklı.
Atomlarımızın kökeni,
milyarlarca yıl önce onları bünyesinde oluşturan
ve patlayarak onları Samanyolu'na saçan
yıldızlara dek takip edilebilmekte.
Bunu biliyorum
çünkü yıldız ölümleri konusunda uzmanım.
(Kahkaha)
Sizi süpernova patlamasıyla başlayan
ve şu anda soluduğumuz havaya dek uzanan bir yolculuğa çıkarmak için buradayım.
Vücudumuz nelerden oluşuyor?
Vücudumuzun yüzde doksan altısı yalnızca dört elementten oluşur:
hidrojen, karbon, oksijen ve nitrojen.
Kozmik hikayemizin ana kahramanı oksijendir.
Oksijen yalnızca vücudumuzun büyük kısmını oluşturmakla kalmaz,
aynı zamanda dünyada yaşamın mümkün olmasını da sağlar.
Evrendeki oksijenin çok büyük bir kısmı
bütün tarih boyunca
bu süpernovalar aracılığıyla üretilmiş bulunmakta.
Bu patlamalar çok büyük yıldızların ölümünün habercisi.
Parlak bir ay boyunca
yalnız bir patlama, içerisinde milyarlarca yıldız bulunan bir galaksiden
daha parlak olabilir.
Bu gerçekten olağanüstü bir durum.
Çünkü büyük yıldızlar, diğer yıldızlara göre
yanarken daha çok ışık saçar ve daha görkemli ölür.
Nükleer füzyon, Güneş de dahil olmak üzere
birçok yıldızın yaşam kaynağıdır.
Haliyle dünyadaki tüm enerjinin de kaynağı.
Yıldızları, sıcak ve yoğun bünyelerinde
atomları parçalayarak güç toplayan
füzyon fabrikaları olarak düşünebilirsiniz.
Güneş gibi yıldızlar
nispeten daha küçüktür.
Hidrojen yakarak helyum verirler.
Güneş'ten yaklaşık sekiz kat daha ağır yıldızlar ise
çekirdeklerindeki helyum tükense bile
yanmaya devam ederler.
Demek istediğim,
yalnızca karbon çekirdeği kalan o büyük yıldız
sizin de bildiğiniz üzere, hayatın yapı taşıdır.
Bu karbon çekirdek içe doğru çökmeye devam eder.
Bunun sonucunda sıcaklığı artar.
Bu da yeni nükleer reaksiyonların oluşmasına imkan sağlar.
Böylece karbon yanar;
oksijen, neon, silikon, sülfür
ve bunlara ek olarak demir açığa çıkar.
Demir son duraktır.
Neden mi?
Çünkü demir, evrendeki en bağlı çekirdeklere sahip.
Demiri yakarak enerji üretmek mümkün değil.
Haliyle büyük bir yıldızın tüm çekirdeği demirden oluştuğu zaman
yakıtı bitmiş demektir.
Bu da bir yıldız için son derece tatsız bir durum.
(Kahkaha)
Yakıt olmadan yıldız ısı üretemez.
Bu nedenle yer çekimi bu savaştan galip çıkar.
Demirden oluşan çekirdeğin,
aşırı derecede yoğunlaşarak içe doğru çökmekten başka şansı yoktur.
300 milyon tonluk bir maddenin
bir küp şeker boyutuna küçüldüğünü düşünün.
Yoğunluk çok fazla arttığı zaman çekirdek çökmeye direnebilir.
Bunun sonucunda da
çekirdekteki tüm maddeler dışarı doğru saçılır.
Birkaç saniye süren bu dramatik saçılma
yıldızın geri kalanının tüm yönlere doğru dışarı taşınmasına yol açar.
Buna bağlı olarak
süpernova patlaması oluşur.
Astrofizikçiler için ne kadar üzücü olsa da
patlayan yıldızların merkezinde gözlenen bu durum
laboratuvar ortamında canlandırılamaz.
(Kahkaha)
İnsanlık adına şükürler olsun ki bunu yapmamız mümkün değil.
(Kahkaha)
Peki bu ne demek?
Astrofizikçiler olarak
bu karmaşık fenomeni anlayabilmek için
geliştirilmiş bilgisayar simülasyonlarına başvurmak zorundayız.
Bu simülasyonlar sayesinde, söz konusu ekstrem durumlarda
gazların verdikleri tepkiyi gözlemleyebiliyoruz.
"Büyük yıldızların çökmesine yol açan ne?"
"İçe doğru çöküş nasıl patlamaya dönüştürülebilir?"
gibi önemli soruların cevaplarına ulaşabiliyoruz.
Bu, tartışmaya son derece açık bir konu.
Ancak hepimiz hemfikiriz ki
nötrino adı verilen karmaşık temel parçacıklar
bu konuda hayati rol oynuyor.
Tamam mı?
Şimdi size bu simülasyonlardan birini göstereceğim.
Çekirdek çökmeye başladığı zaman çok sayıda nötrino üretiliyor.
Bununla birlikte
çekirdekte enerjinin iletilmesini de nötrinolar sağlıyor.
Bir ısıtıcıdaki termal radyasyon gibi
nötrinolar da çekirdeğe enerji pompalıyor
ve yıldızın çökme ihtimalini arttırıyor.
Yaklaşık bir saniyelik zaman diliminde
nötrinolar öyle çok enerji pompalar ki
basınç, bir şok dalgası açığa çıkaracak kadar yükselir.
Bu şok dalgası yıldızın tamamen çökmesine sebep olur.
Tüm bu elementler bu şok dalgasının içerisinde üretilir.
Çok yaşayın nötrinolar.
(Kahkaha)
Süpernovalar oldukça parlak
ve kısa süreliğine
Güneş'in tüm ömrü boyunca saçtığından fazla enerji saçarlar.
Daha önce kesinlikle orada olmayan
yukarıda gördüğünüz o parlak nokta
bir fener gibi yanıyor,
büyük bir yıldızın öldüğü yeri işaret ediyor.
Samanyolu gibi bir galakside
yaklaşık her elli yılda
bir büyük yıldız ölüyor.
Bu da demektir ki evrende bir yerlerde
her birkaç saniyede süpernova patlaması yaşanıyor.
Gökbilimciler açısından sevindirici olan ise
bu patlamaların bazılarının dünyaya nispeten yakın gerçekleşmesi.
Teleskobun icadından uzun zaman önce
çeşitli uygarlıklar bu süpernovaları kayıt altına almıştır.
Bunlardan en bilineni ise
Yengeç Nebulası'nın oluşmasına yol açan süpernova patlamasıdır.
Tamam mı?
Koreli ve Çinli gökbilimciler ile büyük ihtimalle Yerli Amerikalılar,
bu süpernovayı 1054 yılında kayıt altına aldı.
Söz konusu patlama dünyadan yaklaşık 5 bin 600 ışık yılı uzakta gerçekleşti.
Bu süpernova o denli parlaktı ki
gökbilimciler onu gündüz de görebiliyordu.
Neredeyse iki yıl boyunca geceleri çıplak gözle onu görmek mümkündü.
Şimdi bin yıl kadar ileri gidelim, ne görüyoruz?
Saniyede 482 km hızla hareket eden patlamanın
açığa çıkardığı bazı şeritler görmekteyiz.
Bu şeritler, büyük yıldızların nasıl öldüğünü anlamamız için
son derece önemli bilgiler taşıyor.
Karşınızdaki bu görüntü
Hubble Uzay Teleskobu aracılığıyla
üç aylık bir sürede kaydedildi.
Bunlar gökbilimciler için oldukça önemli
zira patlayan bu yıldızın kimyasal geçmişine dair
nihai bilgiler taşıyor.
Gördüğünüz turuncu şeritler, yıldızdan arda kalan kalıntılar
ve çoğunlukla hidrojenden oluşuyor.
Mavi ve kırmızı şeritler ise
yeni sentezlenmiş oksijenler.
Yengeç Nebulası gibi süpernova kalıntılarını araştırmak,
gökbilimcilerin evren tarihi boyunca dünyadaki oksijenin büyük kısmının
süpernovalar tarafından üretildiğini
anlamasına yardımcı oldu.
Yani tahminen,
vücudumuzdaki tüm oksijen atomlarının bir araya gelmesi için
yaklaşık 100 milyon süpernova gerçekleşmesi gerekir.
Buna göre, her bir zerremiz ya da en azından büyük çoğunluğumuz
söz konusu süpernova patlamalarından oluşmakta.
Belki şöyle diyorsunuz:
"Nasıl oluyor da
böyle ekstrem şartlar altında üretilen bu atomlar
vücudumuzun yapısında rol alabiliyor?"
Sizinle zihin yolculuğuna çıkmak istiyorum.
Düşünün ki Samanyolu'ndayız ve bir süpernova gerçekleşiyor.
Bu patlamayla birlikte
uzay boşluğuna tonlarca oksijen atomu saçılıyor.
Bunların bazıları bir bulut oluşturabiliyor.
4 buçuk milyar yıl önce,
bir şey bu bulutun yapısını bozdu ve onun çökmesine yol açtı.
Böylece merkezinde Güneş'i ve haliyle Güneş sistemini oluşturdu.
Sonuç olarak Güneş, gezegenler ve Dünya'daki yaşam
yıldızların doğumu, ölümü ve yeniden doğumundan oluşan
bu döngüye bağlıdır.
Bu döngü, evrende atomların geri dönüşümlerine devam etmesini sağlar.
Bunun sonucunda, astronomi ve kimya yakın akrabalardır diyebiliriz.
Bizler, bitkilerin atıklarını solumak üzere evrimleşmiş canlılarız.
Ancak şimdi
süpernova patlamalarının da atıklarını soluduğumuzu biliyorsunuz.
(Kahkaha)
Şimdi durun ve nefes alın.
Vücudunuza bir oksijen atomu girmiş oldu.
Bu oksijen atomunun bir yıldızın içinde olduğunu
ve muhtemelen bir süpernovaya bağlı olarak oluştuğunu
hatırlıyor olması kesin bir durum.
Bu atom, Dünya yüzeyine çarpıp
bizlere ulaşmadan çok önce
tüm Güneş sistemini gezmiş olabilir.
Her gün nefes aldığımızda
yüzlerce litre oksijen tüketiyoruz.
Bu güzel seyircinin karşısında olduğum için son derece şanslıyım.
Ancak gerçekte yaptığım sizlerin oksijen atomlarını çalmak.
(Kahkaha)
Sizlerle konuşurken de
bir zamanlar içimde bulunan bu atomların bir kısmını geri veriyorum.
Nefes almak da
bu müthiş atom alışverişinin bir parçası diyebiliriz.
Şöyle düşünebilirsiniz:
"Acaba vücudumuzdaki atomların kaçı bir zamanlar Frida Kahlo'ya aitti?"
(Kahkaha)
Yaklaşık 100 bin tanesi.
Diğer 100 bini ise muhtemelen Marie Curie'ye,
bir 100 bin Sally Ride'a
ya da kimi düşünmek isterseniz ona aitti.
Nefes alırken ciğerlerimizi yalnızca kozmik tarihle değil
insanlık tarihiyle de doldurmuş oluyoruz.
Konuşmamı benim için çok anlamlı olan bir mitle
sonlandırmak istiyorum.
Çok güçlü bir Mezoamerikan kültürü olan
Chichimeca kültüründen bir mit.
Chichimeca halkına göre
insanların özü gökyüzünde oluşturulmuş.
Kendimize doğru olan yolculuğumuzda
bu öz, tonlarca farklı parçaya ayrılmış.
Büyük babam derdi ki:
"Kendini eksik hissetmenin bir sebebi de
parçalarının kayıp olması."
(Kahkaha)
"Ancak buna aldanma.
Gelişmek için sana inanılmaz bir fırsat sunuldu.
Neden mi?
Çünkü bu parçalar, gidip toplaman için
dünyaya saçılmadılar.
Bu parçalar, başka insanlara verildi.
Yalnızca onları paylaşarak kendini daha bütün hissedebilirsin.
Hayatın boyunca
seni tamamlanmış hissettirecek koca parçalara sahip olan
insanlar tanıyacaksın.
Tamamlanmaya giden yolda ise
bu parçaların her birini toplamalı ve paylaşmalısın.
Bu bana oksijenin hikayesini anımsattı.
(Kahkaha)
Bir süpernova patlamasıyla gökyüzünde başlayan
ve insanlık sınırları dahilinde
günümüze dek süren hikayeyi.
Vücudumuzdaki atomlar destansı bir yolculuğa başladı.
Milyarlarca yıldan, yüzyıllara kadar farklı zaman dilimleriyle
bizlere kadar.
Evrenin şahitleri olan
her birimize kadar ulaştı.
Teşekkür ederim.
(Alkış)