- [Təlimatçı] Nəsli kəsilmə termini haqqında
düşünərkən ağlımıza ilk öncə baş verən hadisələr,
yəni 63 milyon il əvvəl Yer kürəsinin böyük bir meteoritlə
toqquşması və bu toqquşma nəticəsində dinozavrların
əksəriyyətinin ölməsi kimi hadisələr gəlir.
Əksər heyvanlar deyirəm, çünki müəyyən olunub ki,
hazırki dövrdə tanıdığımız bir çox heyvan xüsusilə
toyuqların daxil olduğu quşlar sinfi öz
başlanğıclarını sağ qalan
dinozavrlardan götürmüşlər.
Təkcə dinozavrların yox, digər bir neçə
növün də nəsli kəsilmişdir. Lakin aydındır ki,
bəzi növlər sağ qalmışdır.
Ola bilsin ki, bizim əcdadımız bir növ yereşən,
gəmirici dələ olmuşdur və toqquşma anında
torpağın altında olduğu üçün
zədələnmədən xilas olmuşdur. Daha sonra
Yer kürəsinin tozla örtüldüyünə baxmayaraq necəsə
qida tapmış və davamlı fotosintez
getməsə belə bir şəkildə
sağ qala bilmişdir.
Bu videoda nəslin kəsilməsi haqqında
daha dərin danışacağıq.
Onun səbəbi həmişiə ətraf mühitdə baş
verən belə böyük dəyişikliklər olmur.
Ancaq nəsil kəsilmə zamanı haqqında
danışacağımız təkan növü ətraf mühitin müəyyən
səviyyələrdə dəyişilməsi olacaq.
Populyasiyada müxtəlifliklər
yarandıqca müxtəlifliyi fərqli rənglərə
malik dairələr şəklində çəkəcəyəm.
Əgər ətraf mühit müəyyən yollarla tədricən
dəyişərsə, populyasiya əksər hallarda variantlara,
digər populyasiya fərdlərinə nisbətən daha
uğurlu olan fərdlərə sahib olacaq.
Ətraf mühitdə baş verən dəyişikliklərə daha
tez uyğunlaşa bilən belə variantlar zaman keçdikcə
çoxalacaq, nəticədə onların daha çoxu sağ qalacaq.
Onlar zamanla dominant varianta çevriləcək, hətta bir
müddətdən sonra yeni növ əmələ gətirəcəklər.
Beləliklə, zaman keçdikcə nəsli kəsilməyəcək,
adaptasiya olaraq, bəlkə də ətraf mühitə daha yaxşı
uyğunlaşan digər növlərə çevriləcək fərdlərə sahibsiniz.
Lakin meteoritli dinozavr nümunəsi bizə göstərdi ki,
dəyişiklik heç də həmişə tədricən olmur.
Aydındır ki, dinozavr nümunəsində olduğu
kimi səmanın alovlandığı bir vəziyyətdə çox az
sayda orqanizm belə şəraitə uyğunlaşaraq
sağ qala biləcək.
Ancaq biz insanlar üçün o qədər də sürətli görünməyən
sürətli dəyişikliklər də baş verə bilər.
Məsələn, bu qrafik 1500-ci ildən bəri nəsli kəsilmiş
canlıları göstərir.
Mən sizə bu videonu dayandırmağı və burada baş
verənləri anladığınızdan tam əmin olmağı tövsiyə
edirəm, çünki bu, özlüyündə bir
bacarıqdır, lakin həqiqətən maraqlıdır.
Bu, bizə təqribən son 500 ildə nəsli kəsilmiş
növlərin yekun faizini göstərir.
1500-cü ildə orada olan növləri görə bilərsiniz.
Gəlin suda-quruda yaşayanların xəttini izləyək.
Cədvəldə suda-quruda yaşayanların nəsli kəsilmiş
bütün növləri təxminən 2%-lə
2 1/2% arasında yerləşir.
Bu o demək deyil ki, suda-quruda yaşayanların 2%-dən 2 1/2%-ə qədəri ölüb.
Bu o deməkdir ki, sinfin bu
növləri artıq mövcud deyil.
Suda-qruruda yaşayanların genotiplərinin bu variantları
artıq dünyada mövcud deyil.
Suda-quruda yaşayanlar üçün bu olduqca pisdir, lakin
biz bunun digər heyvan növləri
üçün də pis olduğunu görürük.
Deyə bilərsiniz ki, 2%-dən
2 1/2%-ə qədər elə də pis rəqəm deyil.
Yenidən qeyd edək ki,
bunlar bir daha görməyəcəyimiz bütün növlərdir və
bizi narahat edən şey bu əyrilərin nə üçün
sürətlə yuxarıya doğru qalxmasıdır.
Bəziləriniz maraqlana bilər ki,
nəsli kəsilmənin ilkin səviyyəsi yoxdur?
Ola bilsin ki, bu ilkin səviyyəyə nisbətən çox da pis deyil.
Qrafikdəki maraqlı məqam odur ki, o bizə
ilkin səviyyəni göstərir.
Bu kiçik boz kvadrat bir ildə milyon növə düşən
0,1-2 nəsli kəsilmənin ilkin səviyyəsinə
əsaslanan növlərin yekun
faizini təmsil edir.
Yəni ilkin səviyyənin bu aşağıda yerləşən boz
kvadrat olduğunu görürsünüz.
Qeyri-adi nəsli kəsilmə nisbətlərimiz olmasa idi,
qrafikdə təxminən bu xəttə yaxın olardıq.
Ancaq diqqətlə baxın, 1500-cü ildən bəri biz bu
rəqəmi geridə qoymuşuq və bunun səbəbləri bizə aydındır.
Ətraf mühit sürətlə dəyişir.
Ətraf mühitin sürətlə dəyişməsinin
əsas günahkarı kimdir?
Son 500 ildə hansı qrupun populyasiyası
durmadan artıb?
Əlbəttə ki, insanlar deyərdiniz.
Bu insanların təkcə yaşadıqları yer və yaşayış
yerlərini mənimsədikləri ilə əlaqəli deyil. Həmçinin,
təsəvvür edin, indiki ətraf mühit təxminən
500 il əvvəl müasir Los-Ancelesdə olan
mühitdən çox fərqlidir.
Bu təkcə yaşadığımız yerlə bağlı deyil, ehtiyac duyduğumuz
qida ilə də bağlıdır. Bizim həqiqətən yeməyə ehtiyacımız var.
Lakin bu, digər heyvanların yaşaya biləcəyi ekosistemlərə
təsir edir və orada onların
artıq yaşaya bilməyəcəyi böyük
dəyişikliklərə səbəb ola bilər.
İnsanların kənd təsərüffatı məqsədləri üçün istifadə etdiyi
əkin torpaqları nəsli kəsilmənin əsas mənbəyidir.
Eyni zamanda dənizə çıxırıq,
bəzən də balıq tuturuq.
Bu da nəsli kəsilmənin mənbəyi ola bilər.
Müxtəlifliyin azalması.
Getdikcə daha çox növ insanlar tərəfindən əhliləşdirilir
və bu səbəbdən müxtəlifliyin azalması təbiətdə yalnız bir
neçə növ əkin sahəsi, bir neçə növ
mal-qaranın qalmasına şərait yaradır.
Onlarla yaxşı anlaşan və birlikdə yaşayan müəyyən
növlər ola bilər, lakin onlar
müxtəlifliyə malik olmadığı üçün
ekosistem də o qədər müxtəlif
olmur. Buna görə də
növlərin sağ qalması üçün müxtəlifliklər olmayacaqdır.
Bunun üzərinə çirklənmə, qlobal istiləşmə, işğalçı növlər
kimi şeyləri əlavə etsəniz,
bu əyrilərin nə üçün narahat edici şəkildə üzü yuxarı
artdığını anlaya bilərsiniz.
Biz təkcə heyvanlara
qulluq etməməliyik, baxmayaraq ki, bu növlərə qulluq
etməyimiz üçün yaxşı
motivasiyadır. Lakin yadda
saxlayın ki, növ yox olduqdan
sonra onu bir daha geri qaytara bilməyəcəksiniz.
Amma ümumi olaraq
bütövlükdə Yer kürəsində müxtəliflik nə qədər az
olarsa, ekosistemlər də dəyişikliyə o
qədər az dözümlü olacaq.