Biz artıq, təxminən bizim günəşimizlə eyni kütləyə sahib olan
ulduzların həyat dövrü haqqında danışmışıq.
Bu videoda mənim məqsədim isə daha böyük kütləyə sahib olan
ulduzlar haqqında danışmaqdır.
Böyük kütləli ulduzlar haqqında danışdığım zaman,
kütlələri Günəşdən 9 dəfə çox olan
ulduzları nəzərdə tuturam.
Yəni ümumi fikir tamamilə eynidir.
Əsasən hidrogendən ibarət olan bu nəhəng
buludla başlayacaqsınız.
Bu bulud bizim günəşimiz kimi
ulduzları yaratmaq üçün qatılaşmış buludlardan
daha böyük olmalıdır.
Ancaq siz bununla başlayacaqsınız və nəticədə
cazibə qüvvəsi onu bir araya gətirəcək.
Onun nüvəsi hidrogenin alovlanması və əriməsi üçün
kifayət qədər isti və sıx bir vəziyyətdə olacaq.
Beləliklə, bu hidrogendir və o hazırda əriyir.
Gəlin bunu yazaq.
O indi əriyir.
Bu hidrogen füzyonudur.
Bunu belə yazaq.
Artıq sizin ortada bir hidrogen birləşməniz var.
Beləliklə, o, alovlanır və sən buludun ətrafında olan
digər materiala sahibsən.
Bu da hidrogenin qalan hissəsidir.
Artıq O, çox istiləşməsi səbəbindən bir plazmaya çevrilib.
Bu, xüsusilə nüvəyə yaxın və yaxşı bir şəkildə formalaşdırılmış
atomlardan fərqli olaraq elektron və nüvələrdən ibarət bir növ yaxşı bir supdur.
İndi siz hidrogen birləşməsinə sahibsiniz.
Biz bunun təxminən 10 milyon Kelvində baş verdiyini gördük.
Və mən bunu aydın bir şəkildə dəqiqləşdirmək istəyirəm.
Böyük kütləyə sahib olan ulduzlardan
bəhs etdiyimiz üçün,
hətta bu mərhələdə belə
yəni ulduzun əsas ardıcıllığı zamanı
daha çox qravitasiya təzyiqi olacaqdır.
Və beləliklə, daha sürətli bir şəkildə yanacaq və eyni zamanda daha da isti olacaqdır.
Yəni bu, günəşimizin kütləsindən daha sürətli və
daha isti olacaq.
Hətta bu mərhələ belə
bizim günəşimizin kütləsi həcmində olan bir ulduzdan çox daha qısa
bir müddət ərzində baş verəcəkdir.
Günəşimizin ömrü ümumi olaraq 10 və ya 11 milyard il olacaqdır.
Burada belkədə biz on milyonlarla il sonra baş tutacaq
şeylər haqqında danışacağıq.
Yəni, 1000 həyat ömrü əmsalı daha da qısaldı.
Ancaq yenə də gəlin nə baş verdiyini düşünək.
Və indiyə qədər, baş verənlər artıq daha
sürətli baş verəcək,
çünki biz daha çox təzyiqə, cazibə qüvvəsinə və temperatura sahibik.
Ancaq bu, günəşin kütləsi həcimində olan bir ulduzda gördüyümüz kimi,
təxminən eyni şəkildə baş verəcəkdir.
Ən sonunda, helium, üzr istəyirəm,
hidrogen ətrafında bir hidrogen qabığı olan
bir helium nüvəsinə çevriləcək.
Onun ətrafında bir hidrogen
füzyon qabığı olacaq.
Daha sonra siz ulduzun geri qalan hissəsinə sahibsiniz.
Gəlin bunu etiketləyək.
Buradakı bizim helium nüvəmizdir.
Bu qabıqdakı hidrogen birləşdikcə,
tədricən daha çox helium yığılacaq.
Günəşimizin böyüklüyündə və ya kütləsi həcimində olan
bir ulduz olduğu zaman isə o qırmızı bir nəhəngə çevrilməyə başlayır.
Çünki daha çox helium istehsal edildikcə
bu nüvə də getdikcə daha da sıxlaşmağa başlayır.
Və daha da sıxlaşdıqca,
birləşmənin hələ də baş verdiyi
bu hidrogen qabığına getdikcə
daha çox qravitasiya təzyiqi tətbiq olunur.
Faktiki ulduzun radiusunu xaircə itələmək üçün
daha çox xaricə doğru enerji buraxacaq.
Beləliklə ümumi prosesdə,
biz nüvədə daha ağır elementlərin formalaşdığına
sahib olacağıq və ulduzun getdikcə
daha çox kütlə əldə etdiyini görəcəyik.
Ulduz sıxlaşdıqca bu ağır elementlər
ən sonunda alovlanacaq
və nüvəni dəstəkləyəcək.
Lakin nüvənin özü getdikcə daha da
sıxlaşdığı üçün material getdikcə daha böyük enerji ilə
daha da uzaq bir məsafəyə itələnir.
Ulduz kifayət qədər kütləyə sahib olsa da,
siz günəşə bənzər
qırmızı bir nəhəngə
sahib olacaqsınız və onu uzağa itələmək mümkün olmayacaq.
Ancaq gəlin bu nümunənin
necə davam edəcəyini düşünək.
Ən sonda helium kifayət qədər sıxlaşdıqdan sonra
alovlanacaq və karbona qarışacaq.
Nəticədə, sizdə bir karbon nüvəsi formalaşmasına sahib olacaqsınız.
Beləliklə, bu karbon nüvəsidir.
Bəli, bu bir karbon nüvəsidir.
Bunun ətrafında sizin bir helium nüvəniz var.
Helium nüvəsinin mərkəzinə yaxın bir yerdə
helium birləşməsindən ibarət bir qabığnız var,
bu birləşmə hidrogen deyil, heliumdur və karbona çevrilir,
bu da karbon nüvəsini daha sıx və daha isti bir vəziyyətə gətirir.
Daha sonra bunun ətrafında sizin hidrogen birləşməniz olacaq.
Burada çox diqqətli olmaq lazımdır.
Unutmayın, sizin buarda hidrogen birləşməniz var.
və sonra bunun ətrafında ulduzun qalan hissəsinə sahibsiniz.
Beləcə bu proses sadəcə davam edəcək.
Nəhayət, bu karbon əriməyə başlayacaq.
Beləliklə, Siz nüvəni təşkil edən daha ağır
elementlərə sahib olacaqsınız.
Nəticədə, bu, kifayət qədər yetkin və böyük bir kütləyə sahib olan
ulduzun Vikipediyadan olan kənar təsviridir.
Siz daha ağır elementlərdən ibarət olan
bu qabıqları və nüvələri
dəmir əldə edənə qədər
formalaşdırmağa davam edirsiniz.
Xüsusilə də biz dəmir 56 haqqında danışırıq.
Atom kütləsi 56 olan dəmir.
Baxın bu dövri cədvəldə 26 onun atom nömrəsidir.
Bu isə onun sahib olduğu proton sayısıdır.
Baxmayaraq ki, bu dəqiq deyil, siz 56 - nı
bir növ proton və neytronların sayı kimi görürsünüz.
Ancaq bu nöqtədə dayanmağınızın səbəbi dəmiri əridərək
enerji əldə edə bilməməyinizdir.
Dəmiri dəmirdən daha ağır elementlərə çevirmək
əslində enerji tələb edir.
Bu əslində endotermik bir proses olardı.
Yəni dəmiri əritmək əslində nüvəni dəstəkləməyə kömək etməyəcəkdir.
Mənim buradakı məqsədim ağır elementlərin
əslində bu şəkildə formalaşmasını göstərməkdir.
Biz hidrogen, hidrogenin heliumla,
heliumun isə karbonla birləşməsi ilə başladıq
və daha sonra bütün bunların
müxtəlif kombinasiyalarda daha da ağır
elementlərlin birləşməsi ilə davam etdi.
Neon, oksigen və siz onu tam olaraq burada görürsünüz.
Bu isə silikondur.
Bunlar formalaşan yeganə elementlər deyil,
lakin bunlar bir növ formalaşan əsas elementlərdir.
Ancaq eyni zamanda sizin əlinizdə litiyum, berilyum
və bor kimi başqa şeylərədə var.
Bütün bu digər şeylər də formalaşır.
Beləliklə, dəmir 56 - ya qədər olan elementləri bu şəkildə tərtib edirsiniz.
Bununla yanaşı, nikel 56-ya qədər də tam olaraq bu şəkildə
tərtib edə bilərsiniz.
Dəmir 56 ilə eyni kütləyə malikdir
ancaq nikel 56 da sadəcə iki neytron az və
iki proton daha çoxdur.
Beləliklə, nikel 56 da formalaşacaq və ya formalaşa bilər,
bu bir nikel-dəmir nüvəsi kimi olacaq.
Ancaq bu, ulduzun nə qədər böyük olmasından asılı olmayaraq,
ən azı ənənəvi birləşmə mərhələsindən
və alovlanma mexanizmindən keçməklə
nə qədər uzağa gedə biləcəyi ilə bağlıdır.
Mənim etmək istədiyim şey,
artıq bu ulduzu bir daha əridə bilməyəcəyimizə görə sizi burada buraxmaqdır ki,
bundan sonra nə baş verə biləcəyini düşünə biləsiniz.
və əslində görəcəyimiz şey onun bir fövqəlnova olacaqıdır.