Dış ses: John Perkins, lütfen sahneye gelin.
John Perkins: Teşekkür ederim.
İran Şah'ının,
Endonezya, Ekvador, Panama başkanlarının,
Suudi Arabistan Kraliyet Ailesi mensuplarının huzuruna çıktım
ve şöyle şeyler söyledim:
Eğer bizim oyunumuzu oynarsanız
bu elimde siz ve dostlarınızın için milyonlarca dolar var.
Ve bu elimde de var.
Oynamamaya karar verirseniz de bir silah var.
Sözlerim şüphesiz bundan daha diplomatikti
fakat mesaj buydu.
Ben bir ekonomik tetikçiydim.
Biz ekonomik tetikçiler "yırtıcı kapitalizm" adını verdiğim
yeni bir tür küresel ekonomi yarattık.
Bu işlemiyor, bunu hepimiz biliyoruz.
Okyanuslar yükseliyor,
buzullar eriyor.
Burada, Amerika'da nüfusun %5'ten azı yaşıyor
ama dünya kaynaklarının neredeyse %30'unu tüketiyoruz,
öte yandan dünyanın yarısı ya açlık sınırında ya da fiilen aç.
Bu bir model değil.
Bunu Çin başaramaz.
Hindistan başaramaz, çabalıyor ama başaramaz.
Bunu biz değiştirmeliyiz, yeniden devrim yapmak zorundayız.
Bu sistemi değiştirmeliyiz.
Bu konuya birazdan gireceğim.
Önce, nasıl bir ekonomik tetikçi oldum?
İşletme bölümünde okurken,
Ulusal Güvenlik Teşkilatı'nın (NSA) mülakatına girdim.
Yalan makinesine bağlanmak dahil,
beni bir dizi kapsamlı psikolojik teste tabi tuttular.
Uzun hikâye.
Kısa kesersek, sonunda Barış Gönüllüleri'ne katıldım..
(Gülüşmeler)
ve Amazon ormanlarının derinliklerine gönderildim.
Bir öğretmenin oğlu olarak büyümüş ve New Hampshire'da
çok varlıklı çocukların gittiği bir hazırlık okuluna gitmiştim.
Kar ve soğuğun içinde büyüdüm, biraz buranın kışı gibi.
Ve kendimi birdenbire,
buram buram nemli bir ormanda, saz çatılı bir kulübede yaşarken buldum.
Sizce kolay uyum sağlamış mıyımdır?
Barış Gönüllüleri'nden sonra,
bir iş aldım.
Bana bir iş verildi.
Boston'da, NSA ve CIA ile yakın bağları olan,
uluslararası bir danışmanlık firmasında ekonomist olarak işe başladım.
Claudine Martin adlı bir kadın tarafından eğitildim,
işi beni bir ekonomik tetikçi olarak yetiştirmekti.
Claudine, NSA dosyalarımı görmüştü.
Üç şey istediğimi biliyordu,
hazırlık okulundaki zengin arkadaşlarımın sahip olduğunu düşündüğüm üç şey:
Para, güç ve seks.
Claudine işinde çok iyiydi
ve bana ilk ikisinin sözünü verdi,
(Gülüşmeler)
para ve gücün sözünü verdi.
ve üçüncü konuda da bir şeyler öğretti.
(Gülüşmeler)
Sonra bana işimin gereklerini anlattı.
Bizim şirketlerin göz koyduğu, petrol gibi kaynakları olan ülkelere gidecek
ve onlara, Dünya Bankası veya kardeş kurumlarından
yüklü miktarda krediler ayarlayacaktım.
Fakat para fiilen o ülkelere gitmezdi;
o ülkelerde büyük altyapı projeleri yapacak olan
Bechtel, Halliburton, Brown & Root gibi tanıdık isimleri olan
bizim şirketlere giderdi
ve bu süreçte tesadüfen büyük kârlâr elde edilirdi.
Elektrik santralleri ve organize sanayi bölgeleri gibi
sadece o ülke sanayisinin sahibi,
varlıklı birkaç ailenin fayda sağladığı şeyler inşa ederlerdi.
Halkın çoğunluğu ise ıstırap çekerdi,
ödeyemeyecekleri büyük borçlarla baş başa bırakılırdı.
Ve dönüp şunu derdik: Madem borcunuzu ödeyemiyorsunuz,
petrol gibi ne kaynağınız varsa çok ucuza bizim şirketlere satın,
özelleştirme yapın,
tesislerinizi, okullarınızı, hapishanelerinizi
bunlar gibi neyiniz varsa bizim şirketlere satın.
Claudine ayrıca şunu da söyledi:
eğer bu ülke liderleri teklifimi kabul etmezse
hemen arkamda "çakallar" dediği kişiler olacaktı.
Ben silah taşımazdım ama çakallar taşırdı.
İlk görevim Endonezya'daydı
ve 1 milyondan fazla insanın öldürüldüğü
korkunç bir iç savaş yeni bitmişti.
Dehşet salan bir şöhreti vardı
ve itiraf etmeliyim ki Jakarta'ya vardığımda
burada 3 yıl kalacağımı bilmek dizlerimi tir tir titretmiş
ve mideme kramplar girmişti.
Ne yapmam gerektiğini hiç bilmiyordum.
Çok genç bir adamdım.
Tek bildiğim, Endonezya Hükûmeti'ni
çok pahalı bir elektrik sistemi kurması için
bizim şirketlere ihale vermeye ikna edecek
bir rapor hazırlamam gerekiyordu.
Claudine, bu iş basit diye anlatmıştı,
hatta James Bond tarzı romantik bir şeydi.
Fakat gerçek beni sarstı.
Kendimi toy,
hazırlıksız ve zayıf hissediyordum.
Neyse ki iç savaşın galibi
aslında bir diktatör olan Başkan Suharto idi.
Önerdiğim projeleri istemenin yanı sıra,
CIA ve Pentogon'dan da
koruma talep etmişti.
Ne zaman tökezlesem, ki sıkça tökezledim,
beni tutup kaldıran birileri hep oldu.
Bir devlet görevlisi inanılmaz bir raporla ortaya çıkar
ve rapor hiç şüpheye meydan vermeden
ülkenin elektrik ihtiyacının çok büyük oranda artacağını belirtirdi.
Harvard'lı bir matematikçi de bu elektrik sistemi kurulursa
sorun kalmayacağını ispatlayan
bir formülle çıkagelirdi.
Sonunda, elektrik ihtiyacının
yıllık %19 gibi hiç duyulmamış bir oranda
artması gerektiğini öngören bir rapor hazırladım.
Endonezya kredisini aldı,
bizim şirketler çok para kazandı
ve ben ekonomistlikten baş ekonomistliğe terfi ettim.
Bu iyi bir dersti.
O sıralarda soğuk savaş iyice kızışmıştı
ve Washington, Küba'nın
komünizmi bütün yarı küreye yaymasının an meselesi olduğuna inanıyordu.
CIA, Akbaba Operasyonu adlı bir program geliştirdi
ve amacı bütün kıtada,
Brezilya, Arjantin, Şili gibi ülkelerde sağcı diktatörlere destek vermekti.
Ekvador'un demokratik seçimle gelen başkanı Jaime Roldós
ve Panama başkanı Omar Torrijos
Akbaba Operasyonuna şiddetle karşıydı.
Fikirlerini değiştirmeleri için görüşmeye gönderildim.
Değiştirmediler, reddettiler.
Birçok kişinin kaza olduğuna inanmadığı biçimde
özel uçağının düşmesiyle Roldós öldü.
Torrijos şöyle demişti:
"Eğer dostum Jamie'yi öldüren CIA ise muhtemelen sıradaki benim."
3 ay geçmemişti ki
onun özel uçağı da çok benzer bir şekilde düştü ve öldü.
O zamanlar Panama'da bulunan
Deniz Piyadeleri generali benden sonra konuşacak
ve benimle aynı fikirde.
En azından, Torrijos muhtemelen bir suikastti.
Gerçekten kim sebep oldu bilmiyoruz.
Şunu söylemek isterim ki bir komplo teorisyeni değilim.
Dünyayı ele geçiren büyük komplolara inanmıyorum.
Fakat raporları okurum, sanırım ben bir komplo gerçekçisiyim.
Okurum yani,
CIA'nin kendi web sitesinde, yakınlarda gizliliği kalkan belgeleri okudum
ve orada ABD hükûmetinin,
İran Başbakanı Musaddık, Şili Başkanı Allende,
Guatemala'da Arbenz, Vietnam'da Diệm
ve Kongo'da Lumumba'nın
devrilmesi veya suikastinde derinden dahli olduğu kabul ediliyor.
Şili'deki Allende demişken,
onun yerine Akbaba Operasyonu'nun büyük savunucusu
çok acımasız bir diktatör olan General Pinochet getirildi.
Kendi insanlarından on binlercesinin öldürülmesini izleyen
ve Dışişleri Bakanı Henry Kissinger'ın,
kapitalizmin büyük bir savunucusu diyerek övdüğü biriydi.
Ulusal güvenliğe inanırım
ama bizim teşkilat, politikalarımızı izlemedikleri için
diğer ülke liderlerini devirdiği veya suikast düzenlediğinde
ABD'nin güvenliğinin sağlandığına değil, tehlikeye atıldığına inanıyorum.
Ben bir kapitalistim.
Bence kapitalizm bize inanılmaz teknolojiler,
sanat, bilim ve tıbbı verdi
ve bence gelecekten umudumuzu canlı tutuyor.
Fakat yırtıcı kapitalizm diye adlandırdığım,
bu yeni tür kapitalizm ise
gerçek kapitalizmin düşmanı.
Size açıklayayım.
Ben işletme okurken, iyi bir CEO'nun
şirketine makul oranda kâr ettirmesi
ve ayrıca o şirketi iyi bir vatandaş yapması gerektiği bana öğretildi.
Çalışanlarına adil bir ücret öder,
onlara sağlık sigortası ve emekli aylığı verir
ve vergilerini öder!
Bunu bir düşünsenize.
Yerel okullar ve sosyal tesis gibi
birçok şeye destek olur,
özetle, şirketinin halkın menfaatlerine hizmet etmesini sağlar.
Her şey 1976'da değişti.
Milton Friedman, Ekonomi Nobel ödülünü kazandığında
birçok şeyin arasında şunu da belirtti:
İşletmenin tek sorumluluğu, toplumsal ve çevresel maliyetlere bakmadan
kârını en üst seviyeye çıkarmaktır.
Bu her şeyi değiştirdi
ve bu küresel fiyaskoyu yarattı,
iklim değişikliğiyle birlikte bir felakete doğru gidiyoruz ve şu anda içindeyiz,
birçok şeyin olduğunu hepimiz biliyoruz.
Bunu değiştirmemiz gerek.
Bunu değiştirebiliriz.
Peki nasıl?
Bence Amerikan Devrimi bize ilginç bir örnek sunuyor.
1773 yılında,
neredeyse bütün Amerikalılar, İngilizlerin yenilmez olduğuna inanıyordu.
Fakat George Washington ileri çıktı
ve 20 yıl önceki Fransız-Kızılderili Savaşı'nı hatırlattı.
Monongahela muharebesinde bir avuç yerlinin
büyük ve güçlü Britanya ordusunu yendiğine şahit olmuştu.
George Washington şunu dedi: Evet yenilmezler,
yapmamız gereken tek şey ağaçların arkasına saklanmak.
Kuralları değiştirin!
Bugün de tam burada olduğumuzu düşünüyorum:
Kuralları değiştirin.
İşletme okulunda öğrendiğim kuralları seviyorum.
İyi bir şirket, iyi bir CEO
halkın menfaatlerine hizmet etmelidir,
iyi bir vatandaş olmalıdır.
Ekonomimizin dayalı olduğu
ve esasında kaynaklarımızı yok eden şirketler yerine,
kirliliği temizleyen ve çevreyi yeniden canlandıran
enerjiyi daha etkin kullanma,
ulaşım, iletişim gibi şeylerde
yeni teknolojiler geliştiren şirketlere
yatırım yapma fikri hoşuma gidiyor.
Özü itibariyle,
şirketlerimizi ele geçirelim
ve kendisi yenilenebilir olan
bir ekonomik sistem oluşturalım.
Bunu yapmaya hazır mısınız?
Bence hepimiz hazırız.
Bu yenilenebilir kaynağı yaratabiliriz,
dünyayı bugün gerçekten şirketlerimiz yönetiyor.
Bu ülkede ve hemen her yerde
siyasetin çoğunu onlar kontrol ediyor.
Fakat şunu unutmayın,
onların bize ihtiyacı var.
Onlara çalışıyoruz, yönetiyoruz, çoğumuz onların sahibiyiz, onları işletiyoruz.
Malları veya hizmetlerini satın almamıza,
onlara yatırım yapmamıza, çalışmamıza, vergilerimizden yapılan desteğe muhtaçlar.
Gücün sahibi biziz.
Gücün sahibi sizsiniz.
Biraz önce tutku ve güçle ilgili bu inanılmaz müziği dinledik.
Tutkumuzu devreye sokalım.
Bize size getiren bu.
Ne yapabilirsiniz, her biriniz ne yapabilir?
Hepimiz ne yapabiliriz?
Sanırım şu en önemli şeyi söyleyerek başlamalıyım,
tarihin şu anda yaşadığımız döneminde
bireyler, sizler, daha önce hiç olmadığı kadar çok güce sahip.
Dünyayı çok dolaşıyorum,
bunun gibi ve başka organizasyonlarda konuşmalar yapıyorum
ve nereye gidersem gideyim, Asya, Afrika, Güney Amerika,
Avrupa, Orta Doğu, Birleşik Devletler,
insanlar uyanıyor
ve kurtarma mekiği olmayan, minicik ve hassas bir istasyonda yaşadığımızı,
bir felakete doğru gittiğimizi ve bunu değiştirmemiz gerektiğini görüyor.
Bunu başarabiliriz.
Satışta olan son kitabım,
"Bir Ekonomik Tetikçinin Yeni İtirafları"nda
bütün bir bölümü yapabileceğiniz şeylere ayırdım.
Listeler ve fikirler.
Bir tür özet olarak, onların sadece üçünden bahsedeyim.
Yani şöyle ki
bugün sahip olduğumuz gücü hatırlarsak
özellikle internette bir numara:
Bir şeyler araştırın
ve bunu yayın,
hikâyenin arkasındaki hikâyeye
bir ışık tutun.
Zannederim bir ekonomik tetikçi olarak yaşadığım hayat,
bir hikâyenin arkasında neredeyse her zaman
başka bir hikâye olduğunu vurguluyor.
Ayrıca son zamanlardaki ifşalar, WikiLeaks ve Edward Snowden belgeleri
ve Panama belgeleri
ve muheşem bloggerlar ve diğerlerinin haberleri,
Pulitzer Ödülü kazanan ProPublica,
Common Dreams, çok ama çok sayıda kuruluş
şu gerçeğe ışık tutuyor;
rüşvetçi politikacılarımız
ve vergi kaçakçısı milyarderlerimiz var.
Demokrasi şeffaflığa dayalı bir rejimdir.
Hikâyenin arkasındaki hikâyeyi bilmeye dayanır.
Benim ve sizin bu hikâyeyi araştırmamızı talep eder..
Liderlerimizi ve hükûmet politikalarını
sorgulamamızı talep eder..
Bunu yapmak bir vatanseverliktir.
Yani bir numara: Hikâyenin arkasındaki hikâyeyi araştırın ve bunu yayın.
İki numara: Yerel ve topluluk gücünü, kendi gücünüzü,
politikaları, hükûmet sistemlerini
ve kanunları değiştirmek için kullanın.
Biz insanlar bunu yapmalıyız.
Bunu başkanın yapmasını bekleyemeyiz, bir sonraki kim olursa olsun.
Bunu biz yapmak zorundayız, demokrasimizde bunu yapmak bizim işimiz.
Geçenlerde, küçük bir eyalet olan Vermont'ta, burası ABD nüfusunun %0.2 si,
bu eyaletteki çok az sayıdaki kişi,
şirketlerin GDO etiketi koymasını zorunlu kılan bir kanun geçirtti.
Sonuç olarak, beş büyük gıda şirketi,
ConAgra, General Mills,
Kellogg's, Campbell Soup, Mars,
tamamı, burada Michigan'da ve ABD'nin her yerinde
GDO etiketlemesi yapmakla yükümlü oldu.
Daha geçenlerde Hugh Grant'ın - aktör olan değil Monsanto CEO'su -
radyoda bunun kendisine çok büyük etkisi olduğunu söylediğini duydum.
Vermont eyaletinde olanlar nedeniyle,
Monsanto, GDO'lara yaklaşımını yeniden değerlendirecekmiş.
Biz insanlar, Güney Afrika'daki siyah beyaz ırk ayrımcılığının
bitirilmesi için şirketleri zorladık,
kirlenmiş nehirleri temizlemek için, bunu sağlayacak kanunlar için
kapıların azınlıklar ve kadınlara açılması için zorladık.
Siz, biz, büyük parayı siyasetten dışarı atmak için
insanları harekete geçirme gücüne sahibiz.
İki numara: Yerel, ulusal ve küresel kanunları etkileyecek
bir kuruluşa katılın veya siz bir tane kurun.
Bunu yapın, lütfen müdahil olun,
bu hepimizin yapabileceği önemli bir şey.
Üç numara:
Bir şirkete, halkın çıkarlarına hizmet etmesi gerektiğini anlamada yardım edin.
Şirketler sizi dinler, pek çok güçlü şirketin CEO'sunu tanıyorum.
E-posta, tweet , Facebook, her neyse,
bunlar yağmur gibi yağdığında
bunu anlarlar ve cevaplamak zorundalar.
Size önerim, bir şirket seçin,
sizi cezbeden herhangi bir şirket
ve ona bir e-posta gönderin,
onlara düşmanca davranmayın, onları ve ürünlerini sevdiğinizi söyleyin
ama artık ürünlerini çevreyi kirletmeye bırakana dek veya kirliliği temizlemezse
çalışanlarına adil ücret vermezse almayacağınızı söyleyin.
Meseleniz her neyse söyleyin.
E-postayı o şirkete ve bütün sosyal ağlarınıza gönderin
ve onlardan da bu e-postayı sosyal ağlarına göndermesini isteyin.
Müdahil olun: Bir ışık yakın, kanunları değiştirin
ve şirketleri halkın menfaatlerine hizmet etmeye ikna edin.
Bizi yüz üstü bırakan, tükenmiş,
kaynaklarımızın temelini yok eden
bu ekonomik sistemi,
bu şekilde değiştirebiliriz.
Sanıyorum siz ve ben,
insanlık tarihinin en olağanüstü döneminde yaşıyoruz.
Bir yeniden devrimi yaşayacağız, bilinçli bir devrimi.
Gezegenin her yerinde insanlar uyanıyor.
Bir araya geleceğiz
ve sekiz yaşındaki torunum, diğer bütün çocuklar
ve gezegendeki her duyarlı varlığın geriye dönüp
şunu dediği bir dünya yaratacağız:
Baksana, şükürler olsun ki TEDx ve Michigan,
şükürler olsun ki bütün bu insanlar,
kararlılıkla bir araya gelip ilerlemişler
ve yenilenebilir bir kaynak olan bu ekonomiyi yaratmışlar."
Geldiğiniz için hepinize teşekkürler.
Bu yolculuğa sizinle çıkmayı dört gözle bekliyorum.
Çok çok teşekkür ederim.
(Alkışlar)