Dünyanın pek çok yerinde,
yaklaşık olarak 60 milyon kişi savaş, şiddet ve zulümden kaçmak için
yurtlarını terk etmek zorunda kalıyor.
Bu kişilerin çoğu ülke içinde göç ediyor,
yani yurtlarını terk etse de ülke sınırları içinde kalıyorlar.
Bazıları ise sınırı geçip kendi ülkeleri dışında sığınacak bir yer arayışındalar.
Bu kişiler genellikle mülteci olarak anılıyorlar.
Peki bu terim tam olarak ne anlama geliyor?
Dünyada binlerce yıldır mülteciler var,
ama güncel tanımı Birleşmiş Milletler'in II. Dünya Savaşı'nda oluşan
yaygın zulüm ve zorunlu göçlere maruz kalan mültecilerin yasal durumunu
tanımlamak için 1951 yılında yaptığı toplantıda ortaya çıktı.
Yapılan tanım mülteciyi kendi milletinin yaşadığı devlet sınırları dışında olan
ve zulüm göreceğine dair sağlam temelli kaygılar yüzünden
kendi vatanına dönemeyecek insanlar olarak tanımlar.
Bahsedilen zulüm kişinin ait olduğu ırk, din, milliyet,
belli bir sosyal gruba veya siyasi görüşe bağlı olmak sebebiyle olabilir
ve genellikle de savaş veya çatışmalar sonucu ortaya çıkar.
Günümüzde mültecilerin kabaca yarısını çocuklar oluşturuyor ve
bazılarının yanında onlara eşlik eden erişkin yaşta birisi de bulunmamakta.
Bu da onları çocuk emeği kullanımı ve cinsel sömürüye
daha savunmasız hâle getiriyor.
Her mültecinin hikâyesi birbirinden farklıdır,
çoğu da sonu bilinmez tehlikeli yolculuklara çıkmak zorunda kalmıştır.
Ama yolculuklarının ayrıntılarına girmeden önce
bir konuyu aydınlatalım.
"Mülteci" ve "Göçmen" terimleri konusunda
konusunda yaşanan karışıklığı biraz açalım.
Göçmen terimi genellikle ülkelerini daha iyi ekonomik fırsatlar için
veya kuraklık yaşanan bölgelerden ayrılmak zorunda kalan insanlar gibi
zulüm görme korkusu dışındaki sebeplerle terk edenler
için kullanılmakta.
Dünyada pek çok insan doğal afetler,
gıda bulmaktaki zorluklar
veya benzer sıkıntılar yüzünden
göç etmek zorunda kalıyor.
Ama haksız bir şekilde olsa da uluslararası hukuk
sadece çatışma ve şiddet yüzünden göç edenleri mülteci kabul ediyor.
Şimdi de birisi ülkesinden kaçmak zorunda kaldığında neler oluyor buna bakalım.
Pek çok göçmenin yolculuğu su, gıda ve barınaktan mahrum,
uzun ve tehlikeli geçer.
Ülkelerinden bir anda ayrılmak zorunda kaldıkları için
ellerinde pek bir varlıkları yoktur ve çatışma ortamlarından kaçmaya çalışan
bu insanların yanında başka bir ülkeye yasal yoldan girmelerini veya
bir uçağa binmelerini sağlayacak vize gibi belgeler yoktur.
Maddi ve siyasi etmenler onların olağan yolculuk hatlarını
izlemesine engel olur.
Bu da onları kara ve deniz yoluyla sınırı geçebilmek için
insan kaçakçılarına hayatlarını
emanet etmek zorunda bırakır.
Bazıları aileleriyle güvenli yerlere doğru yola çıkarken,
diğerleri bu yolculuğa sevdiklerine daha sonra kavuşma umuduyla
tek başlarına çıkarlar.
Bu ayrılık beklendiğinden uzun ve acı verici olabilir.
Dünyadaki mültecilerin yarıdan fazlası şehirlerde yer alırken bazen de
şiddetten kaçan birisinin ilk durağı yerel hükümetler veya Birleşmiş Milletler
Mülteci Yüksek Komiserliği'nin yönettiği bir mülteci kampı olabilir.
Göçmen kampları genellikle kalanların güvenle evlerine dönebilecekleri
uygun zamanı bekleyecekleri,
geldikleri ülkeye yerleştirilmeyi veya
başka bir ülkeye gönderilecekleri
zamanı bekledikleri kısa süreli ve
geçici bir yer olması düşünülür.
Ama genellikle yerleşme ve uzun dönemli kalma seçenekleri sınırlıdır.
Bu sebeple pek çok göçmen kamplarda yıllarca
hatta on yıllarca kalmak zorunda kalır.
Yerinden olmuş birinin yeni bir ülkeye geldiğinde
ilk yapması gereken şey iltica başvurusu yapmaktır.
Bu süreçte yasal yönden mülteci değil,
iltica talebi değerlendirilen kişi olarak tanımlanır.
Genel olarak ülkeler mülteci tanımında uzlaşmış olmakla beraber
her ülke iltica isteklerini değerlendirmek ve başvuranların
mülteci statüsünü alıp almayacaklarını kendileri karar vermekle sorumludur.
Her ülkenin değerledirmede farklı ölçütü vardır.
Kişinin yasal mülteci durumu kabul eden ülkenin ona düzgün davranılması ve
ayrımcılığa uğramaması gibi
sağlamak zorunda olduğu temel standartlar vardır.
Mültecilere sağlanan en temel hak kişinin özgürlükler ve hayatının
tehlikede olacağı bir ülkeye gönderilmesine
engel olunması ilkesidir.
Maalesef gerçekte mülteciler genellikle
tutarsız ve ayrımcı davranışların kurbanı olurlar.
Yeni hayatlarını yabancı korkusu ve ırkçılıkla kuşatılmış
bir ortamda kurmaya çalışırlar.
Sıklıkla da iş gücüne katılımları engellenerek insani yardımlara
bağımlı olarak yaşamak zorunda bırakılırlar.
Bu yetmezmiş gibi eğitim programlarına kaynak eksikliği yüzünden
pek çok mülteci çocuk eğitimden mahrum kalmaktadır.
Eğer aile tarihimizde geriye gidersek büyük ihtimalle bir zamanlar
savaşlar, ayrımcılık ve zulümler yüzünden
kendi atalarımızın da yuvalarından
ayrılmak zorunda bırakıldığını görebiliriz.
Günümüzde yerinden olmuş, yeni bir yuva arayan mültecilerin
hikâyelerini duyduğumuzda, ailemizin bu hikâyelerini
hatırlamamız hepimize faydalı olacaktır.