Աշխարհով մեկ,
մոտ 60 միլիոն մարդ ստիպված է եղել լքել իր հայրենի տունը՝
փախչելով պատերազմից, ոտնձգություններից ու հալածանքներից:
Նրանցից շատերը դարձել են երկրի ներսում մշտական բնակություն չունեցող անձիք,
այսինքն՝ նրանք լքել են իրենց տունը, բայց դեռ գտնվում են իրենց հայրենիքում:
Մյուսները հատել են սահմանը և ապաստան հայցել իրենց հայրենիքից դուրս:
Այս մարդկանց հաճախ կոչում են փախստականներ:
Ի՞նչ է «փախստական» եզրույթը նշանակում:
Հազարավոր տարիներ առաջ դեռ գոյություն են ունեցել փախստականներ,
սակայն ներկայիս սահմանումը վերցվել է ՄԱԿ-ի 1951 թ. համագումարից,
որը հրավիրվել էր փախստականների վիճակը քննարկելու համար՝
ի պատասխան Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմի ժամանակ
տեղի ունեցած զանգվածային հալածանքների և տեղահանությունների:
Ըստ դրա, փախստականը այն մարդն է, ով գտնվում է իր հայրենիքից դուրս
և չի կարող վերադառնալ,
հալածանքների հիմնավորված վտանգի պատճառով:
Հալածանքների պատճառ կարող են հանդիսանալ տվյալ անձի ռասսան, դավանանքը, ազգությունը,
հասարակական որոշակի խմբի պատկանելը կամ նրա քաղաքական հայացքները,
ու դրանք հիմնականում կապված են պատերազմի կամ բռնության հետ:
Այսօր փախստականների մոտ կեսը երեխաներ են,
որոնցից ոմանք առանց ծնողների են մնացել
ու դարձել են երեխաների՝ որպես աշխատուժի օգտագործման, կամ
սեռական ոտնձգությունների զոհ:
Յուրաքանչյուր փախստականի պատմությունը տարբեր է,
նրանցից շատերը առանց հստակ արդյունքի վտանգավոր ճամփորդություններ են կատարում:
Սակայն նրանց անցած ճանապարհին անդրադառնալուց առաջ,
անհրաժեշտ է պարզաբանել մի բան:
Գաղթական և փախստական եզրույթների տարբերության հետ կապված
խառնաշթոփ է առաջացել:
Գաղթականները այն մարդիկ են, ովքեր լքում են իրենց հայրենիքը
ոչ թե հալածանքների պատճառով,
այլ, օրինակ, ավելի լավ տնտեսական հնարավորությունների
կամ երաշտահար տեղանքից ավելի նպաստավոր շրջան տեղափոխվելու համար:
Աշխարհում շատ մարդիկ տեղահան են եղել
բնական աղետների,
սովի
կամ այլ դժվարությունների պատճառով,
սակայն, միջազգային իրավունքը, դժբատաբար կամ բարեբախտաբար,
փախստական է համարում միայն նրանց, ովքեր փախել են զինված կոնֆլիկտից կամ բռնություններից:
Ի՞նչ է պատահում նրան, ով փախչում է իր հայրենիքից:
Փախստականներից շատերի ճամփան երկար ու վտանգավոր է,
սահմանափակված կացարանով, ջրի ու սննդի պաշարներով:
Քանի որ մեկնումը հանկարծակի է ու անսպասելի,
ռազմական կոնֆլիկտից խուսափող մարդիկ թողնում են իրենց իրերը,
ու երբեմն նաև անհրաժեշտ փաստաթղթերը՝
վիզաները, որոնց շնորհիվ կարելի է նստել ինքնաթիռ ու օրինաբար այլ երկիր մուտք գործել:
Ֆինանսական ու քաղաքական գործոնները նույնպես փակում են
ճամփորդելու ստանդարտ ուղիները:
Այսինքն, նրանք կարող են միայն ճամփորդել ցամաքով կամ ջրով
ու կարիք են ունենում դիմելու մաքսանենգներին՝
սահմանները հատելու համար:
Որոշ մարդիկ ընտանիքներով են ապաստան փնտրում,
իսկ մյուսները փորձում են միայնակ սահմանը հատել ու թողնում են իրենց սիրելիներին՝
հուսալով նրանց հետագայում միանալ:
Այս բաժանումը վշտացնող է ու երբեմն կարող է անտանելի երկար տևել:
Մինչդեռ աշխարհի փախստականների կեսը քաղաքներում են,
ռազմական առճակատումից փախած մարդու համար առաջին կանգառը փախստականների ճամբարն է,
որը հիմնականում կազմակերպվում է ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով Կոմիտեի
կամ տեղական իշխանությունների կողմից:
Փախստականների ճամբարները ժամանակավոր կացարաններ են,
որոնք առաջարկում են կարճաժամկետ ապաստան մինչև նրանք անվտանգ կվերադառնան տուն,
կտեղափոխվեն հյուրընկալող երկիր
կամ կհաստատվեն այլ երկրներում:
Վերահաստատման ու երկարաժամկետ ներգրավման սահմանափակ հնարավորություններ կան:
Շատ փախստականներ ստիպված են մնալ ճամբարներում երկար տարիներ,
անգամ տասնամյակներ:
Այլ երկիր հասնելիս, տեղահանված մարդու առաջին օրինական քայլը
ապաստան հայցելն է:
Տվյալ պահին, նրանք դեռ պաշտոնապես փախստական չեն,
մինչև նրանց դիմումը չընդունվի:
Բոլոր երկրները այս կամ այն չափով ընդունում են փախստականի տվյալ սահմանումը,
սակայն, յուրաքանչյուր երկիր ինքն է պատասխանատու
ապաստան հայցողների դիմումների քննման համար,
և նա է որոշում՝ ում շնորհել փախստականի կարգավիճակ:
Տարբեր երկրներ գործնականում տարբեր սկզբունքներով են առաջնորդվում:
Յուրաքանչյուր երկիր մի շարք պարտականություններ ունի
այն մարդկանց նկատմամբ, ովքեր փախստականի կարգավիճակ ունեն,
օրինակ, ապահովել նվազագույն մարդկային վերաբերմունքը և խտրականության բացակայությունը:
Փախստականների նկատմամբ հիմնական պարտականությունը
արտահանձման արգելումն է,
ըստ որի, տվյալ երկիրը չի կարող փախստականին հետ ուղարկել
այնտեղ, որտեղ նրա կյանքն ու ազատությունը վտանգված են:
Իրականում, սակայն, փախստականները հաճախ դառնում են
փոփոխական վերաբերմունքի ու խտրականության զոհեր:
Նրանք ստիպված են վերակառուցել իրենց կյանքը՝
դիմանալով այլատյացությանը ու ռասիզմին:
ՈՒ հաճախ, նրանց չի թույլատրվում աշխատել,
նրանք ամբողջովին հույս են դնում հումանիտարական օգնության վրա:
Ավելին, փախստական շատ երեխաներ դպրոց չեն հաճախում
կրթական ծրագրերի ֆինանսավորման բացակայության պատճառով:
Եթե վերանայեք ձեր ընտանիքի պատմությունը,
մեծ հնարավորություն կա, որ որոշակի ժամանակահատվածում
ձեր նախնիները ստիպված են եղել լքել իրենց հայրենի տունը՝
փախչելով կամ պատերազմից, կամ խտրականությունից ու հալածանքներից:
Անհրաժեշտ է հիշել այս պատմությունները,
երբ մեզ լուր է հասնում,
որ ներկայումս շատ փախստականներ
տեղահանվում են ու ապաստան են փնտրում: