İşte çağımızın en önemli ekonomik gerçeği.
En tepedekiler ve diğer herkes arasındaki
gelir eşitsizliğinin giderek tırmandığı
bir çağda yaşıyoruz.
Bu durumun en dikkat çekici olduğu yer Amerika ve İngiltere olsa da,
bu aslında küresel bir sorun.
Komünist Çin'de de,
eski komünist Rusya'da da,
Hindistan'da ve benim ülkem Kanada'da da görülüyor.
Bu durumla İsveç, Finlandiya ve Almanya gibi
güvenli sosyal demokrasilerde bile karşılaşıyoruz.
Daha net olmak için birkaç rakam vereceğim.
1970'lerde, yüzde birlik en zengin kesim
Amerika'nın milli gelirinin
yüzde onunu elinde bulunduruyordu.
Bugün, payları neredeyse ikiye katlanarak
yüzde yirminin üzerine fırlamış durumda.
Ancak daha çarpıcı olan şey ise gelir dağılımının
en tepesindeki dengesizlikte
görülüyor.
Bugün Amerika'da yüzde 0.1
milli gelirin yüzde sekizinden daha fazla bir payı
elinde bulunduruyor.
Bugün, yüzde birlik kesimin otuz yıl önce durduğu yerde duruyorlar.
Bunu açıklamak için başka bir rakam daha vereceğim:
Bu rakam 2005'te
Clinton yönetiminin Çalışma Bakanı
Robert Reich tarafından hesaplandı.
Reich iki meşhur ve çok zengin adamın,
Bill Gates ve Warren Buffet'ın servetlerini inceledi
ve bu servetlerin Amerikan ulusunun en alt kesimindeki
yüzde 40'a tekabül eden 120 milyon insanın gelirine
eşit olduğunu gördü.
Bu olurken, kendisi sadece bir plutocrat olmakla kalmayıp
aynı zamanda bu durumun en dikkatli takipçilerinden olan
Warren Buffet da
kendi rakamlarına ulaşmıştır.
Buffet, 1992'de
en zengin 400 Amerikalının belirlendiği
Forbes 400 listesindeki kişilerin
servetlerinin toplamının 300 milyar doları bulduğuna
değinmekten çok hoşlanır.
Sadece bir düşünün.
1992'de o listede yer alabilmek için
milyarder olmanıza gerek bile yoktu.
Tabi, bugün, bu rakam beş katından fazlasına,
1.7 trilyona ulaştı
ve sanırım söylememe gerek yok ama
serveti azalmasa da sabit kalan
orta sınıfta
bu tarz bir durumla karşılaşmadık.
Yani şöyle ki küresel plütokrasi çağında yaşıyoruz,
ama bunun yavaş yavaş fakına varıyoruz.
Bence sebeplerinden biri,
kaynayan kurbağa olayına benziyor.
Aşamalı ve yavaş olan değişimleri
fark etmek zor olabiliyor.
Nihai etkileri oldukça çarpıcı olsa bile.
Herşeyin sonunda zavallı kurbağaya ne olduğunu hatırlayın.
Ama aynı zamanda başka bir şey daha oluyor.
Forbes 400 listesinde yer almasanız bile
gelir eşitsizliğinden bahsetmek
bizi rahatsız edebiliyor.
Pastanın nasıl dilimlendiğinden bahsetmek,
pastayı nasıl daha da büyütebileceğimizi düşünmekten
daha az müsbet, daha az iyimser hissetmemize yol açıyor.
Eğer Forbes 400 listesindeyseniz
gelir dağılımından ve kaçınılmaz olarak
onun kuzeni olan gelirin yeniden dağılımından
söz etmek kelimenin tam anlamıyla endişe vericidir.
Gelir eşitsizliğinin en tepeye tırmandığı
bir çağda yaşıyoruz.
Buna ne sebep oluyor ve biz ne yapabiliriz?
Nedenlerin bir bölümü siyasidir.
Düşük vergiler, devlet kontrolünün özellikle finansal hizmetlerde azalması,
özelleştirme, sendikaları koruyan yasaların zayıflatılması,
tüm bunların hepsi en, en, en tepedekilerin
daha da çok zenginleşmesine katkıda bulunmuştur.
Bu siyasi faktörlerin pek çoğu,
siyasi değişimlerin birbiriyle sağlam bağlantıları olan
bir grup kişinin işine yaradığı,
ama geri kalan pek çoğumuz için pek de bir yararı olmayan
"eş-dost kapitalizmi" altında toplanabilir.
Uygulamada, eş-dost kapitalizminden kurtulmak
son derece zordur.
Örneğin; Rusya'da yolsuzluktan kurtulmak için reformcuların
yıllarca gösterdiği çabaları düşünün, ya da
Büyük Buhran'dan bu yana görülen
en derin finansal krizlerden sonra bile banklara yeni düzenlemeler getirmenin
ne kadar zor olduğunu düşünün.
Ya da sloganı "kötülük yapma!" olan büyük çok uluslu şirketlerin
orta sınıfın ödediği vergi oranlarına yakın
oranlarda vergi ödemelerini sağlamanın
ne kadar zor olduğunu düşünün.
Uygulamada, eş-dost kapitalizminden kurtulmak
çok ama çok zor iken, en azından
düşünsel anlamda bu basit bir sorun.
Yani sonuçta kimse eş-dost kapitalizmini desteklemiyor.
En azından bu sol ve sağ kanatları birleştiren
nadir unsurlardan biri.
Eş-dost kapitalizmi Çay Partisi için ne kadar önemliyse
Wall Street İşgal Et için de o kadar önemli.
Ancak en azından düşünsel olarak eş dost kapitalizmi
sorunun basit parçası ise,
tırmanan gelir eşitsizliğinin ekonomik sebeplerine baktığınızda
işler daha karmaşık bir hal alır.
Bu sebepler o kadar da gizemli değildir.
Hayatımızı ve küresel ekonomiyi değiştiren
ikiz ekonomik dönüşümler
küreselleşme ve teknoloji devrimi
hayatımızı ve küresel ekonomiyi değiştirirken
süper zenginlerin yükselişine de olanak sağlıyorlar.
Bir düşünün.
Tarihte ilk kez,
parlak bir fikri olan
ya da mükemmel yeni bir ürüne sahip
enerjik bir girişimci olarak
milyarlarca insandan oluşan kürsel piyasaya
neredeyse hiç sorunsuz girebilirsiniz.
Bunun sonucunda, eğer çok çok zekiyseniz,
ve de çok çok şanslıysanız,
çok çok kısa bir sürede
çok ama çok zengin olabilirsiniz.
Bunun en tipik son örneği ise
David Karp'tır.
26 yaşındaki Tumblr'ın kurucusu
kısa bir süre önce şirketini
1.1 milyar dolara Yahoo'ya satmıştır.
Bir dakikalığına düşünün:
1.1 milyar dolar ve 26 yaş.
Spor ve eğlence gibi göz önünde olan alanlarda
teknoloji ve küreselleşmenin
bu tarz süperstar etkisi
yarattığını görmek çok kolay.
Günümüzde yetenekli bir atletin,
ya da başarılı bir sanatçının küresel ekonomide daha önce hiç olmadığı kadar
yeteneklerini güce çevirebildiğini izliyoruz.
Ama günümüzde bu süperstar etkisi
tüm ekonomiyi etkileyecek bir kapsamda cereyan ediyor.
Bugün süperstar teknologlarımız var.
Süperstar bankacılarımız,
Süperstar avukatlarımız, süperstar mimarlarımız,
süperstar aşçılarımız
ve süperstar çiftçilerimiz var.
Hatta, benim favori örneğim olan
süperstar dişçilerimiz bile var.
Bunun en çarpıcı örneği ise, kendisi gibi birer süperstar olan
Rus oligarşi yöneticisi Roman Abramovich
ve aslen Avrupa doğumlu Amerikalı moda tasarımcısı
Diane von Furstenberg gibi süperstarların
gülüşlerini yeniden tasarlayan süperstar
Fransız dişçi Bernard Touati.
Bu küreselleşmenin ve teknoloji devriminin
bu küresel plütokrasiyi yarattığını fark etmek
son derece kolayken,
bu konuda ne düşünmemiz gerektiğini ayırt etmek zordur.
Çünkü, eş-dost kapitalizminin aksine,
küreselleşme ve teknoloji devriminin
ortaya koyduğu pek çok sonuç
bir haylı olumludur.
Teknolojiyle başlayalım.
Mesala ben interneti seviyorum. Mobil cihazları da.
İnternet ve mobil cihazlar
bu salonun ötesinde pekçok kişinin bu konuşmayı
izleyebilmesi anlamına geldiği için seviyorum.
Hatta ben bir küreselleşme taraftarıyım da.
Bu, dünyanın en fakir kesimindeki
milyonlarca insanı...
yoksulluktan çekip çıkaran
ve orta sınıfa yükselten bir dönüşümdür.
Dünyanın zengin kesiminde yaşıyorsanız,
bu dönüşüm yeni ürünleri satın alınabilir hale getirdi.
Yani iphone'nunuzu kim yaptı sanıyorsunuz?
Epeydir kullandığımız pek çok şey daha ucuz hale geldi.
Bulaşık makinenizi ya tişörtünüzü düşünün.
Bunlarda sevilmiycek bir yan var mı?
Evet, belki de birkaç şey var.
Mesela beni kaygılandıran şeylerden biri
liyakate dayalı plütokrasi diyebileceğimiz şeyin
kolayca eş-dost plütokrasisine dönüşebiliyor olması.
Bir fikir ya da ürününüzü
dünyadaki milyonlara başarıyla satan
zeki bir girişimci olduğunuzu
ve bu süreçte de milyoner olduğunuzu düşünün.
Tam da bu noktada
ekonomik anlamda sağduyunuzu
küresel politik ekonominin kurallarını
kendi lehinize manipüle etmek çok cazip görünür.
Bu sadece farazi bir örnek değildir.
Amazon'u, Apple'ı, Google'ı, Starbucks'ı düşünün.
Bunlar dünyanın en sevilen, en beğenilen,
en yenilikçi şirketleri arasında yer alıyor.
Aynı zamanda da vergilerini düşürmek,
hem de önemli miktarlarda düşürmek için
uluslararası vergi sisteminde oynamalar yapmakta ustalar.
Küresel siyasi ve ekonomik sistem mevcut haliyle
sizin maksimum fayda görmenizi sağlıyorken
neden durasınız ki?
Gelir dağılımının en, en, en tepesinde gördüğümüz
o akıl almaz ekonomik güce ve
kaçınılmaz bir şekilde beraberinde getirdiği politik güce
sahip olduğunuz zaman
oyunun kurallarını kendi lehinize çevirmek
bir o kadar çekici hale gelir.
Yine, bu da yalnızca bir varsayım değildir.
Asrın satışı olan Rusya'nın doğal kaynaklarının
özelleştirilmesinde Rus oligarşisinin
yaptığı şey tam olarak buydu.
Amerika ve İngiltere'de finansal hizmetlerde
devlet kontrolünün azaltılmasını da
bir yönüyle bununla açıklayabiliriz.
İkinci olarak kaygılandığım nokta da
liyakate dayalı plütokrasinin...
kolaylıkla aristokrasiye dönüştüğünü görmek.
Plütokratları bir açıdan teknoloji guruları olan
alfa canavarları olarak tanımlayabiliriz.
Alfa canavarları en üst düzeyde sofistike analiz ve
niceliksel becerilerin günümüz ekonomisindeki önemini
en keskin biçimde fark eden kişilerdir.
Bu yüzden de kendi çocuklarını eğitmek için
eşi benzeri görülmemiş bir şekilde
zaman ve kaynak harcamaktadırlar.
Orta sınıf da eğitime daha çok para harcar hale geldi.
Ama küresel eğitimde yarış kreşlerde başlayıp
Harvard'da, Stanford'da ya da MIT'de
son buluyor artık.
Yüzde birlik kesim, yüzde doksan dokuzluk kesimi
gitgide artarak alt ediyor.
Sonuç Alan Krueger ve Milas Corak gibi ekonomistlerin
"Muhteşem Gatsby Eğrisi" dedikleri şey.
Gelir eşitsizliği artıkça,
toplumsal hareketlilik azalır.
Plütokrasi liyakate dayalı bir sistem olabilir, ama bu yarışta
doğuştan merdivenin en son basamağında olmanız
git gide daha çok gerekmektedir.
Üçüncü ve beni en çok kaygılandıran şey de
küresel plütokrasinin yükselişini hızlandıran ve
genel olarak olumlu olan aynı güçlerin
Batılı sanayileşmiş ekonomilerde orta sınıfın
kuyusunu kazan unsurlar olmalarıdır.
Yine teknoloji ile başlayalım.
Milyonerler yaratan bu güçler, aynı zamanda
pek çok geleneksel orta sınıf mesleklerini de yok etmektedir.
En son ne zaman bir seyahat acentesine başvurdunuz?
Sanayi devriminin aksine,
yeni ekonomimizin devleri
yeni iş olanakları sunmuyor.
En parlak döneminde G.M. yüz binlerce insanı çalıştırıyorken
Facebook 10.000'den az kişiye çalıştırıyor.
Aynı şey küreselleşme için de geçerli.
Gelişen piyasalardaki yoksulluktan
yüz milyonlarca insanı kalkındırmasına karşın,
aynı zamanda pek çok iş için de gelişmiş Batılı ekonomilerden
yabancı personel temin etmektedir.
En korkunç gerçek ise şudur:
Artan ekonomik büyümeyi
otomatik olarak
yaygın bir şekilde paylaşılan
bir refaha dönüştürebilecek bir ekonomik norm yok.
En korkutucu olduğunu düşündüğüm
ekonomi istatistiklerinde bugün bu durum görülmektedir.
1990'ların sonundan bu yana, verimlilikteki artış
ücret ve istihdamda görülen artıştan
ayrışmış durumda.
Bu şu demektir: Ülkemiz zenginleşmektedir,
şirketlerimiz daha da verimlidir,
ama yeni iş imkanı sunmuyor ve
genel olarak insanlara daha fazla ödemiyoruz.
Tüm bunlardan çıkarabileceğiniz korkutucu sonuç ise,
yapısal işsizlik için kaygı duymaktır.
Beni daha çok endişelendiren ise farklı bir kabus senaryosu.
En sonunda, tamamen serbest bir iş piyasasında,
aşağı yukarı herkes için iş bulabileceğiz.
Sadece bir kaç dahinin Google ve türlerini
icat ettiği ve geri kalanımızın da
onlara masaj yapmak için çalıştırıldığı
...bir evren distopyası gerçekten beni endişelendiriyor.
Ne zaman bu konulardan dolayı gerçekten depresif olsam,
Sanayi Devrimini düşünerek kendimi rahatlatıyorum.
Yine de o tüm korkunç ve şeytani çarklarına rağmen
öyle ya da böyle başarılı oldu, değil mi?
Yani, hepimiz, 19. yy'daki atalarımıza göre
birkaç istisna olsa da, daha zengin, daha sağlıklı,
daha uzunuz ve daha uzun yaşıyoruz.
Ama şunu da hatırlamak önemlidir:
Sanayi Devrimi'nin meyvelerini
toplumun geniş kesimleriyle
paylaşmayı öğrenene kadar
1930'lardaki Büyük Bunalım ve
1870'lerdeki Uzun Bunalım olmak üzere
iki büyük ekonomik bunalım,
iki dünya savaşı, Rusya'da ve Çin'de
komünist devrim ve Batı'da
ciddi toplumsal ve siyasi ayaklanmalara sahne olan
bir çağ geçirmek durumunda kaldık.
Aynı zamanda, tesadüf eseri olmayan
önemli pek çok toplumsal ve siyasi buluşların
gerçekleştiği bir çağdan geçtik.
Modern refah devleti meydana getirdik.
Halk eğitimini meydana getirdik.
Halk sağlığı hizmetlerini oluşturduk.
Emeklilik fonlarını meydana getirdik.
Sendikalar kurduk.
Bugün, kapsamı ve ölçeği
Sanayi Devrimi ile kıyaslanabilecek
bir ekonomik dönüşümün görüldüğü
bir çağdan geçiyoruz.
Bu yeni ekonominin sadece plütokratlar için değil,
hepimiz için yararlı olabilmesinden emin olmak için
aynı derecede bir hırs ve azimle
toplumsal ve politik değişim çağı için kolları sıvamalıyız
Yeni bir Yeni Düzen'e ihtiyacımız var.
(Alkış)