En kötüsünü düşünmeye meyilim var,
bazen bu durum bana oyunlar oynar.
Örneğin vücudumda daha önce yaşamadığım
ve adlandıramadığım beklenmedik bir acı hissedersem
bir anda beynim sırtımdaki sertliği, kalp rahatsızlığına
veya baldır kası ağrısını, derin damar trombozuna dönüştürebilir.
Ama bana şimdiye kadar ölümcül veya devasız bir hastalık teşhisi konmadı.
Bazen bazı şeyler sebepsiz de ağrıyabiliyor.
Ama herkes benim kadar şanslı değil.
Her yıl, dünya genelinde 50 milyondan fazla insan ölüyor.
Özellikle bizimki gibi yüksek gelirli ekonomilerde,
ölümlerin büyük bir kısmı yavaş ilerleyen hastalıkladan kaynaklanıyor:
kalp rahatsızlığı, kronik akciğer hastalığı, kanser, Alzheimer, diyabet
bunlardan birkaçı.
Artık insanlık teşhis koymada ve çoğunun tedavisinde büyük bir gelişmeler katetti.
Ama sağlıkta daha da ilerlemeye
sadece yeni tedaviler geliştirmekle ulaşılamayacağı bir evredeyiz.
Bu hastalıkların çoğunda olan ortak noktaların
bir yönüne baktığımızda bu durum belirginleşir:
başarılı bir tedavi ihtimali
büyük ölçüde tedavinin ne zaman başladığına bağlıdır.
Ama hastalıklar ancak semptomlar ortaya çıktıktan sonra tespit edilir.
Aslında buradaki sorun birçok hastalığın semptomsuz kalabilmesi,
sonuç olarak da uzun bir süre belirlenememesi.
Bu yüzden hastalıkları semptomlar belli olmadan çok önce,
erken safhada belirlemek için
yeni yollara duyulan ihtiyaç gittikçe artıyor.
Sağlık hizmetlerinde buna tarama denir.
Dünya Sağlık Örgütü'nün tanımladığına göre,
tarama, görünüşte sağlıklı bir insanda bilinmeyen bir hastalığın,
hızlı ve kolay uygulanabilen testler
yoluyla varsayımsal olarak tanımlanmasıdır.
Çok uzun bir tanım o yüzden tekrar edeyim:
Görünüşte sağlıklı bir insanda
bilinmeyen bir hastalığın
hızlı ve kolay uygulanabilen testler yoluyla varsayımsal olarak tanımlanması.
"Hızlı" ve "kolay uygulanabilen" kelimelerini vurgulamak istiyorum
çünkü mevcut tarama yöntemlerinin
birçoğu bunun tam tersi.
Kolorektal kanser için yapılan taramanın bir parçası olan
kolonoskopiyi yaptıranlar
neyi kastettiğimi anlayacaklardır.
Tabii ki tarama testlerini gerçekleştirmek için
çeşitli araçlar halihazırda var.
Bu radyografi gibi görüntüleme tekniklerinden
ya da manyetik rezonans görüntülemesiden
kan veya doku analizine kadar çeşitlilik gösterir.
Hepimiz böyle testleri yaptırdık.
Ama şimdiye kadar gözden kaçırılmış bir araç var:
kolaylıkla ulaşılabilecek bir araç
temel olarak asla tükenmeyen
ve tıbbi analizlerde önemli derecede umut vadeden.
Bu araç bizim nefesimiz.
İnsan nefesi özünde 5 bileşenden oluşur:
nitrojen, oksijen, karbondioksit, su ve argon.
Ancak bu beşinin yanında, çok düşük miktarlarda bulunan
yüzlerce başka bileşen de var.
Bunlara uçucu organik bileşenler denir
ve yüzlerce hatta binlercesini
her nefes verişimizde serbest bırakıyoruz.
Nefesimizdeki bu uçucu organik bileşenlerin analizine
nefes analizi denir.
Aslına bakarsanız birçoğunuzun çoktan nefes analizini yaşadığına eminim.
Hayal edin: gece arabayla eve gidiyorsunuz,
aniden size nazikçe ama aynı zamanda sertçe
kenara çekip bunun gibi bir alete üflemenizi isteyen
cana yakın bir polis memuru beliriyor.
Bu, nefesinizdeki etanol yoğunluğunu ölçen
ve bu halde araba kullanmanın
iyi bir fikir olup olmadığına karar veren bir alkol ölçerdir.
Araba kullanışım çok iyiydi diyebilirim
ama yine de kontrol edelim.
(Bip)
0.0 yani endişelenecek bir şey yok, her şey yolunda.
(Kahkaha)
Şimdi bunun gibi bir cihaz düşünün,
nefesinizdeki alkol miktarını ölçmekle kalmayıp
bunun yanı sıra sizlere gösterdiğim hastalıkları
ve hatta daha fazlasını tespit ediyor.
Bir kişinin nefesindeki kokuyla
sağlık durumlarını bağdaştırma kavramı
aslında Antik Yunan'a kadar dayanıyor.
Fakat daha yeni yeni, nefes analizi araştırmalarında bir sıçrama görülüyor
ve bir zamanlar hayal olan şeyler şimdi gerçeğe dönüşüyor.
Önceden gösterdiğim listeyi tekrar açayım.
Burada listelenen hastalıkların çoğu için
nefes analiziyle tespit edilebileceğini ileri süren
önemli bilimsel kanıtlar var.
Peki bu tam olarak nasıl çalışıyor?
Esas gerekli kısım nefesteki uçucu organik maddeleri tespit eden
sensör cihazıdır.
Daha basitçe anlatacak olursam: nefes örneği üflenen sensör,
verdiğimiz nefesteki uçucu organik maddelerin karışımını gösteren
karmaşık bir sinyal veriyor.
Yani bu sinyal, metabolizmanızın bir parmak izini temsil ediyor,
mikrobiyomunuzun ve
vücudunuzda meydana gelen biyokimyasal işlemlerin.
Bir hastalığınız varsa,
organizmanız da değişecektir,
sonuç olarak da nefesinizin niteliği de değişecektir.
Geride yapılması gereken tek şey belirli sinyalleri,
belirli tıbbi durumların varlığıyla veya yokluğuyla bağdaştırmaktır.
Bu teknoloji birçok inkar edilemeyecek fayda vadediyor.
İlki, sensörün küçültülüp
küçük, elde tutulabilen cihazlara yerleştirilebilmesi,
bu alkol ölçer gibi.
Bu, testin birçok farklı yerde yapılmasına olanak sağlar
hatta evde bile,
böylece her test yapılması gerektiğinde
doktora gitmeye gerek kalmaz.
İkincisi, nefes analizi invazif değildir,
alkol ölçere üfler gibi kolayca yapılabilir.
Böyle bir basit ve kolay kullanım hastanın üzerindeki yükünü azaltır
ve bu teknolojiyi sahiplenmeye bir teşvik sağlar.
Üçüncüsü, teknoloji o kadar esnektir ki
aynı cihaz
geniş bir yelpazedeki tıbbi durumları tespit etmede kullanılabilir.
Nefes analizi birden fazla hastalığı aynı anda belirlemek için kullanılabilir.
Bugünlerde her bir hastalığın testi için
farklı bir tıbbi malzeme gerekiyor.
Ama bunun anlamı da "sadece aradığın şeyi bulabilirsin" oluyor.
Bütün bu özellikleriyle nefes analizinin, birçok geleneksel tarama testlerinin
eksiklerini kapatması kaçınılmazdır.
En önemlisi,
bütün bu özellikler nihayetinde bize tıbbi analizler için
cazip derecede düşük maliyetle işleyebilen
bir platform sağlayacaktır.
Bunun aksine, halihazırdaki tıbbi malzemeler
test başına maliyetleri çok arttırabiliyor.
Bu durumda, maliyeti düşük tutmak için
testlerin sayısının sınırlandırılması gerekiyor
ki bu da şu anlama geliyor: (a) testlerin sadece yüksek riskli
hastalar gibi daha dar bir kitleye uygulanmasına,
(b) kişi başına yapılacak testlerin en az seviyede tutulması gerektiğine.
Ama testler daha geniş bir kitleye,
daha sık ve her birey için daha uzun süre uygulansa
daha yararlı olmazlar mı?
Özellikle ikincisi, boylamsal veri denilen
çok değerli bir şeye erişim sağlardı.
Boylamsal veri, uzun aylar ya da yıllar boyunca
aynı hastayı takip eden veri kümesidir.
Günümüzde, tıbbi kararlar genelde hastanın tıbbi geçmişine
sadece küçük bir bakış atan
sınırlı bir ver kümesine dayanıyor.
Böyle bir durumda,
anormallikler hastanın sağlık profilinin,
referans alınan kitlenin ortalama
sağlık profili ile karşılaştırılması ile tespit ediliyor.
Boylamsal veri yeni bir boyut açıp
anormalliklerin hastanın kendi tıbbi geçmişine dayanarak
tespit edilmesine olanak sağlıyor.
Bu kişiselleştirilmiş tedavinin önünü açacaktır.
Kulağa çok hoş geliyor öyle değil mi?
Şimdi aklınıza şunun gibi bir soru kesin gelecektir,
"Bu teknoloji dediği kadar iyiyse, o zaman neden bugün kullanmıyoruz?"
Size verebileceğim tek cevap:
her şey söylenildiği kadar kolay değil.
Örneğin bazı teknik zorluklar var.
Uçucu organik bileşenlerin karışımlarını tespit edip, sonuçları
yeterince tekrar edebilecek
son derece güvenilir sensörlere ihtiyaç var.
Bir diğer teknik zorluk;
Bir nefes örneği alma işleminin kendisi
analiz sonuçlarını değiştirmeden
çok belirli bir şekilde nasıl alınacağıdır.
Tabii bir de veri ihtiyacı var.
Nefes analizinin klinik deneylerde doğrulanması gerekiyor
ve bireylerin durumlarını bir referansla
karşılaştırabilecek kadar yeterli verinin toplanması gerekiyor.
Nefes analizi,
ancak yeteri kadar büyük bir veri seti oluşturulabilir
ve geniş kullanıma açık hale getirilebilirse başarılı olur.
Eğer nefes analizi vadettiklerini yerine getirirse,
bu teknoloji bizlere
sağlık sistemimizi dönüştürmemize
-- tedavinin, hastalık semptomlarıyla başladığı
reaktif bir sistemden,
hastalığın semptomlar başlamadan çok önce,
tespiti, teşhisi ve tedavisinin yapılabildiği
proaktif bir sisteme
dönüştürmemize imkan sağlayacaktır.
Bu beni son konuma getiriyor ve bu temel bir konu.
Hastalık dediğimiz tam olarak nedir?
Nefes analizinin tam açıkladığım gibi ticarileştirildiğini düşünün
ve erken teşhisin bir rutin haline geldiğini.
Süregiden sorun,
birçok tarama faaliyetinin karşı karşıya kaldığı bir sorun,
çünkü, birçok hastalık için,
hastalığın herhangi bir semptom gösterip göstermeyeceğini
veya birinin hayatını tehlikeye atıp atmayacağını
yeterli kesinlikle tahmin edebilmek genellikle imkansızdır.
Buna "fazla tanı konması" deniyor
ve bir ikileme yol açıyor.
Eğer bir hastalık tanımlanmışsa
onu tedavi etmeme kararı verebilirsiniz
çünkü bu hastalığın sizde herhangi bir sıkıntı yaratmama ihtimali vardır.
Ama ölümcül bir hastalığınızın
olduğunu bilmek sizde nasıl bir sıkıntı yaratır?
Bu hastalığın teşhis edilmesinden
pişman olmaz mısınız?
İkinci seçeneğiniz; iyileşme ümidiyle
erken tedaviye başlamaktır.
Ama bu genellikle yan etkisiz olmaz.
Kesin olmak gerekirse:
esas büyük problem fazla tanı konması değil,
aşırı tedavidir,
çünkü her hastalık sırf tedavisi var diye
anında tedavi edilmek zorunda değildir.
Rutin taramaların artan popülaritesi
şu soruyu uyandırır:
Tedaviyi mantıklı hale getiren hastalığa ne denir
ve endişelenmeyi gerektirmeyen anormallik nedir?
Umutlarım, nefes analizi kullanan rutin taramaların
artık bir noktada erken safhada
tedavi olmalı ya da olmamalı mıyız ya da ne zaman olmalıyız
ikilemi kırabilmemiz için
yeterli veri ve içgörü sağlayabilmesinden yanadır.
Verdiğimiz nefes ve içerisindeki uçucu organik bileşenler
fizyolojik durumumuz hakkında çok büyük miktarda bilgi taşıyor.
Bugün bildiklerimizle, sadece yüzeyi kaşıdık.
Daha çok veri ve toplumun cinsiyet, yaş, köken ve hayat tarzını içeren,
nefes profillerini topladıkça
nefes analizinin gücü artacaktır.
Önünde sonunda, nefes analizi sadece belirli hastalıkları
proaktif şekilde belirlemek için değil aynı zamanda onları tahmin edip
ve -sonuç olarak- önleyecek güçlü bir araç olacaktır.
Bu, benim gibi yarı-zamanlı olmayan hastalık hastaları için bile
nefes analizinin sağlayabileceği
fırsatlar ve zorlukları kucaklamak için
yeterli bir motivasyon olmalıdır.
Teşekkürler.
(Alkış)