Bir arkadaşınızla bilimsel bir teori hakkında sohbet ederseniz
"Bu yalnızca bir teori" diye cevap verebilir.
Fakat bilimsel bir kanunla ilgili bir sohbet
nadiren "Bu yalnızca bir kanun" ifadesiyle sona erer.
Peki, neden?
Bir teori ile bir kanun arasındaki fark nedir
ve biri diğerinden daha mı iyidir?
Bilimsel kanunların ve teorilerin farklı işlevleri vardır.
Bilimsel bir kanun, belirli başlangıç koşullarının sonuçlarını öngörür.
Doğmamış çocuğunuzun olası saç rengini veya belirli bir açıdan beysbol topunun
ne kadar sürede varacağını tahmin edebilir.
Buna karşın bir teori, bir şeylerin neden o şekilde gerçekleştiğine dair
en mantıklı açıklamayı sağlamaya çalışır.
Bir teori, kahverengi saçlı ebeveynlerin kızıl saçlı bir çocuk
çocuk sahibi olmasının nedenini baskın ve çekinik genlerle açıklayabilir
veya beysbol topunun parabolik gidişatını açıklamak için yer çekimini kullanabilir.
Kısacası,
bir kanun ne olduğunu öngörür ve bir teori de sebep önerisi sunar.
Bir teori asla bir kanuna dönüşmez
ancak yalnızca gelişimi bir diğerinin sürecini tetikleyebilir.
17.yy'da Johannes Kepler, dünyanın yörüngelerinin doğasını açıklamak için
evrensel müzik uyumunu teorileştirdi.
Teorisine destek ararken on yıllarla ölçülen astronomik birikimden yararlanarak
gezegensel hareketi açıklayan 3 parlak kanun geliştirdi.
"3 Kanun"u bugün hala geçerli kabul edilmesine rağmen
gezegen hareketlerini açıklayan harmonik teorisinin yerini yer çekimi aldı.
Kepler neyi yanlış yaptı?
Aslında, evrensel bir kullanma kılavuzu yoktu.
Bunun yerine sürekli fikir ileri sürüyor, karşı çıkıyor, fikri değiştiriyor
veya yeni bir kuram öneriyorduk, bilimsel yöntem böyle çalışıyordu.
Kanunlar genelde veriye uymadıkça değişime direnirler.
Bazense yeni bilgiye uyacak şekilde yeniden düzenlenirler.
Her nasılsa bir teorinin kabul görmesi küçük bir çekişme gerektirir.
Çoklu teoriler yeni bir bilimsel keşfin
en doğru açıklamasını yapmak için rekabet edebilirler.
Araştırmanın açıklaması için
bilim insanları verinin çoğunu açıklayan teoriyi desteklemeye eğilimlidir.
Yine de anlayışımızda hala boşluklar olabilir.
Bilim insanları yeni bir teori, gözden kaçmış bir olguyu
başarıyla açıkladığında da memnun olurlar.
Dimitri Mendeleyev'in periyodik tabloyla ilgili teorisinde
henüz keşfedilmemiş elementlerin varlığının tahmin edilmesi gibi.
Bilimsel teori terimi, geniş bir alanı kapsar.
Bazı teoriler, bilim insanlarının şüpheyle yaklaştığı hatta bazen saçma bulduğu
küçük deneysel kanıtları olan yeni fikirlerden ibarettir.
Büyük patlama, evrim, iklim değişikliği gibi diğer teoriler
bilimsel çevrenin büyük çoğunluğunca onaylanmadan önce
yıllar boyunca deneysel olarak onaylanmışlardır.
Bilim insanlarının bakış açısının doğruluğunu değerlendirmeden önce
bilimsel bir açıklamanın ne olduğunu daha iyi kavramak gerekir.
Teori kelimesi tek başına tam anlamıyla bir açıklama sunmaz.
Bilimsel çevre hep önce yanlış ata oynadı.
Simya,
Dünya merkezli model,
kendiliğinden nesil,
yıldızararası madde
ve bir sürü başka teori yerlerini daha iyi teorilere bıraktı.
Ama yanlış teorilerin bile bir değeri vardır.
Güven vermeyen simya modern kimyanın çıkış noktasıydı,
biz bakteri ve virüslerin rolünü anlamadan çok önce tıpa büyük yol kat ettirdi.
Bu bize yeni teorilerin genelde eski şekilde düşünerek bulamayacağımız
yeni keşiflere yol açtığını gösterir.
Yine de mevcut keşiflerimizin zaman testine dayanacağından emin olamayız.
Tek bir beklenmedik sonuç, mevcut teoriyi zora sokmaya yeter.
Nasılsa, daha iyi bir açıklamaya karşı potansiyel bir hassasiyet
güncel bir bilimsel teoriyi zayıflatmaz.
Aksine, bilimin denenmemiş inanışlara dönüşmesini engeller.
İyi bir bilimsel kanun düzgün ayarlanmış bir makine gibidir,
görevini ustalıkla yerine getirir
ancak görevin neye yaradığını pek bilmez.
İyi bir teori ise incinmiş ancak yenilmemiş bir dövüşçü gibidir.
Sonraki rakibine hazır değilse bile yenilgi riskini alır.
Aradaki farka rağmen
bilim tüm resmi görmek adına ikisine de ihtiyaç duyar.
Bu yüzden, gelecek sefer biri "Yalnızca bir teori" dediğinde
onu teoriyle yarışmaya davet edip
ne kadar iyi olduklarını görün.