Mam pytanie:
Kto pamięta, gdy pierwszy raz zrozumiał,
że czeka nas śmierć?
Ja tak. Byłem wówczas chłopcem,
i właśnie zmarł mój dziadek.
Pamiętam, jak kilka dni później leżąc w łóżku
próbowałem nadać temu sens.
Co oznacza, że zmarł?
Dokąd poszedł?
Wydawało mi się, że otwarła się jakaś dziura w rzeczywistości
i połknęła go.
Potem przyszło mi do głowy szokujące pytanie:
Jeśli on zmarł, czy spotka to również mnie?
Czy ta dziura połknie też mnie?
Czy otworzy się pod moim łóżkiem
i pochłonie mnie podczas snu?
Sądzę, że dzieci zyskują w pewnym czasie świadomość śmierci.
Przychodzi to oczywiście w różny sposób
i zwykle etapowo.
Nasze pojęcie śmierci ewoluuje z wiekiem.
Zajrzyjcie w ciemne zakątki
swojej pamięci.
Może przypomnicie sobie uczucie, które czułem,
gdy zmarł mój dziadek, a ja zrozumiałem,
że mnie też może to spotkać.
To poczucie pustki
oczekującej za tym wszystkim.
Ten rozwój w dzieciństwie
odzwierciedla rozwój naszego gatunku.
Zupełnie jak moment w rozwoju dziecka,
gdy poczucie świadomości i czasu
rozwinęło się na tyle,
by zyskać świadomość śmiertelności,
tak samo na pewnym etapie ewolucji gatunku
poczucie świadomości i czasu ludzi pierwotnych
dojrzały na tyle,
by pierwszy człowiek zrozumiał,
że umrze.
To nasze przekleństwo.
To cena za bystrość naszego umysłu.
Musimy żyć z wiedzą,
że najgorsza z możliwych rzeczy
pewnego dnia nadejdzie
i położy kres naszym planom,
nadziejom, marzeniom, naszemu światu.
Każdy żyje w cieniu
osobistej apokalipsy.
To przerażające.
Szukamy wyjścia.
W moim przypadku, jako pięciolatek
pytałem mamę.
Kiedy spytałem pierwszy raz
co się dzieje, gdy umieramy,
dorośli odpowiadali
z typowo angielskim skrępowaniem
i chrześcijańskim brakiem entuzjazmu.
Najczęściej słyszałem,
że dziadek jest teraz
"w niebie i patrzy na nas".
Gdybym umarł, co oczywiście nie nastąpi,
też bym tam poszedł.
Czyniło to ze śmierci
egzystencjonalną windę.
Brzmiało to niewiarygodnie.
Oglądałem wówczas wiadomości dla dzieci,
a był to czas badań kosmosu.
Rakiety wznosiły się ku niebu,
w odległą przestrzeń.
Lecz żaden z astronautów nie wspomniał,
że spotkał tam dziadka,
czy innych zmarłych.
Byłem przerażony,
ale pomysł z egzystencjonalną windą
na spotkanie z dziadkiem,
brzmiał lepiej
niż zapadnięcie we śnie w próżnię.
Więc i tak w to wierzyłem,
choć nie miało to sensu.
Ów proces myślowy w dzieciństwie,
i potem pojawiający się wielokrotnie
w czasie dorastania,
jest wytworem tego co psycholodzy
nazywają uprzedzeniem.
Jest to stan, w którym systematycznie
błędnie coś postrzegamy.
To sposób nieprawidłowej oceny,
zniekształcania rzeczywistości, widzenia tego co się chce.
Uprzedzenie, o którym mówię
działa następująco.
Postaw kogoś w obliczu faktu,
że czeka go śmierć
i uwierzy w każdą historyjkę,
mówiącą, że to nieprawda
i może żyć wiecznie,
nawet, gdy to oznacza egzystencjonalną windę.
Uważam to za największe istniejące zniekształcenie.
Przedstawiono je w ponad czterystu
empirycznych badaniach.
Pomysłowe badania, przy tym proste.
Działa to tak.
Bierzesz dwie grupy
podobne pod istotnymi względami.
Jednej grupie wciąż przypominamy, że umrą,
drugiej nie. Potem porównujemy ich zachowania.
Można zaobserwować jak świadomość śmiertelności
zniekształca zachowanie.
Za każdym razem wynik jest jednakowy:
Ludzie świadomi śmiertelności
łatwiej wierzą w bajeczki
o możliwości umknięcia śmierci
i życia wiecznego.
Oto przykład: Ostatnie badania
objęło dwie grupy agnostyków
czyli ludzi niezdecydowanych
co do poglądów religijnych.
Jedna grupa miała myśleć o śmierci.
Druga miała rozważać
poczucie samotności.
Potem ponownie spytano ich o poglądy religijne.
Myślący o śmierci
dwa razy częściej wyrażali wiarę
w Boga i Jezusa.
Dwukrotnie wikęsze prawdopodobieństwo.
Chociaż przedtem wszyscy byli równie agnostyczni.
Jednak zaszczepienie strachu przed śmiercią
skierowało ich ku Jezusowi.
Zatem przypominanie ludziom o śmierci
skłania ich do wiary, bez względu na dowody,
i to działa nie tylko w kwestii religii,
lecz dla każdego systemu wiary
przyrzekającego jakąkolwiek formę nieśmiertelności
czy to poprzez sławę,
posiadanie dzieci
czy nawet nacjonalizm
obiecujący, że żyjesz jako element większej całości.
To przekonanie ukształtowało
bieg historii ludzkości.
Teoria opisująca to przekonanie
w ponad 400 badaniach
to teoria zarządzania strachem.
To prosta koncepcja.
Kształtujemy naszą wizję świata,
opowiadając sobie bajeczki
o świecie i naszym w nim miejscu,
by poradzić sobie
ze strachem przed śmiercią.
Historie o nieśmiertelności
mają tysiące oblicz.
Sądzę, że pomijając oczywiste różnice,
istnieją cztery podstawowe formy
narracji o nieśmiertelności.
Widzimy jak powtarzają się
z biegiem historii, z niewielkimi różnicami
odzwierciedlającymi słownictwo epoki.
Przedstawię teraz pokrótce te cztery
podstawowe formy historyjek o śmierci,
by dać pewne poczucie
ich przekazywania w obrębie każdej kultury,
czy pokolenia,
przy użyciu charakterystycznej dla nich narracji.
Pierwsza historia jest najprostsza.
Chcemy uniknąć śmierci
i marzenie, że spotka nas to w tym ciele
na tym świecie,
jest najprostszą bajeczką o nieśmiertelności.
Z początku może brzmieć niewiarygodnie,
lecz niemal w każdej kulturze w historii ludzkości
istnieją mity czy legendy
o eliksirze życia, fontannie młodości
lub czymkolwiek stanowiącym obietnicę
wiecznego życia.
Miał je starożytny Egipt,
Babilonia i Indie.
W historii Europy odnajdujemy je w pracach alchemików
i obecnie wciąż w to wierzymy,
używając
nomenklatury naukowej.
100 lat temu
tuż po odkryciu hormonów
ludzie mieli nadzieję, że kuracje hormonalne
to sposób na choroby i starzenie się.
Dziś tę nadzieję budzą komórki macierzyste,
inżynieria genetyczna i nanotechnologia.
Koncept, że nauka pokona śmierć
to kolejny rozdział w bajce
o magicznym eliksirze,
historii starej jak cywilizacja.
Stawianie wszystkiego na wynalezienie eliksiru
i pozostania wiecznym
to ryzykowna strategia
Zerkając w historię
wszystkich poszukujących eliksiru,
jedna rzecz ich łączy,
wszyscy umarli.
Potrzebujemy zatem planu B,
który oferuje inna opowiastka o nieśmiertelności.
To zmartwychwstanie.
Ta koncepcja przyznaje, że jestem ciałem,
fizycznym organizmem.
Akceptuje fakt śmierci,
lecz pomimo to głosi
zmartwychwstanie i ponowne życie.
Zmartwychwstanę, tak jak Jezus,
który zmarł, był 3 dni w grobie,
potem zmartwychwstał i żył ponownie.
Wiara w zmartwychwstanie i ponowne życie
jest ortodoksyjna, nie tylko dla chrześcijan,
lecz i Żydów czy Muzułmanów.
Nasze pragnienie wiary w tę historię
jest tak głęboko zakorzenione,
że odkrywamy ją ponownie
w erze nauki,
np. pomysł zamrażania.
Chodzi tu o poddanie się zamrożeniu
po śmierci,
a gdy nastapi
dostateczny rozwój techniki,
rozmrożą cię, naprawią i przywrócą do życia,
więc zmartwychwstaniesz.
Ludzie wierzą, że wszechmocny Bóg
przywróci ich do życia.
Inni zaś, że uczyni to wszechmocny naukowiec.
Są tacy, dla których pomysł zmartwychwstania,
wydobywania się z grobu
jest jak z okropnego filmu o zombi.
Uważają ciało za zbyt zawodne,
by gwarantować życie wieczne,
więc stawiają na trzecią,
bardziej duchową opowieść
o tym, że możesz porzucić ciało
i żyć jako dusza.
Większość ludzi na świecie
wierzy w istnienie duszy.
To kluczowa myśl wielu religii.
Chociaż w obecnej,
tradycyjnej formie
koncepcja duszy jest bardzo popularna,
jednak odkryjmy ją ponownie
w epoce cyfrowej.
Spójrzmy np. na możliwość
porzucenia ciała
poprzez załadowanie umysłu, jestestwa,
prawdziwego siebie do komputera
i dalsze życie jako awatar w eterze.
Oczywiśce sceptycy wskazują
na dowody naukowe,
zwłaszcza neuronaukę,
które sugerują, że twój umysł,
jestestwo, prawdziwe ja
zależy w znacznym stopniu od szczególnej części
ciała czyli od mózgu.
Tacy pocieszą się
czwartą bajeczką o nieśmiertelności
czyli o dziedzictwie,
które pozwala ci żyć
w postaci echa tego, co pozostawiasz po sobie.
Wielki grecki wojownik Achilles
poświęcił swoje życie w walce pod Troją,
by zyskać wieczną chwałę.
Dążenie do sławy jest dziś
tak powszechne jak zawsze,
a w naszym cyfrowym świecie
nawet łatwiej ją osiągnąć.
Nie musisz być Achillesem,
królem czy bohaterem.
Potrzebujesz dostępu do internetu i śmiesznego kota. (Śmiech)
Inni wolą zostawić bardziej namacalne
dziedzictwo biologiczne np. dzieci.
Pokładają też nadzieję na przetrwanie
jako część większej całości,
narodu, rodziny czy plemienia,
w ich puli genetycznej.
Jednak sceptycy
wątpią czy dziedzictwo
to faktycznie nieśmiertelność.
Woody Allen rzekł:
"Nie chcę żyć w pamięci moich ziomków.
Chcę żyć w moim mieszkaniu".
Oto cztery podstawowe
historyjki o nieśmiertelności.
Próbowałem dać poczucie
narracji tych opowieści w różnych pokoleniach
z drobnymi różnicami,
by dopasować je do teraźniejszości.
Fakt, że powracają
w tak podobnej formie, w różnych systemach wiary
sugeruje, moim zdaniem,
że powinniśmy być sceptyczni, co do prawdziwości
każdej z wersji tych historii.
Fakt, że niektórzy wierzą
we wszechmogącego boga, który ich wskrzesi,
a inni we wszechmocnego naukowca,
sugeruje, że nie opierają się
na mocnych dowodach.
Raczej wierzymy w nie,
bo jesteśmy do tego przyzwyczajeni,
a nasze przyzwyczajenie do tej wiary
wynika ze strachu przed śmiercią.
Powstaje zatem pytanie,
czy jesteśmy skazani na życie
ukształtowane przez strach i zaprzeczenie,
czy też możemy pokonać te nawyki?
Grecki filozof Epikur
uważał, że możemy.
Dowodził, że strach przed śmiercią jest naturalny,
ale nieracjonalny.
Mówił: "Śmierć nas nie dotyczy,
gdy my istniejemy, śmierć jest nieobecna,
a gdy tylko śmierć się pojawi, wtedy nas już nie ma."
To słowa często cytowane,
ale trudne do zrozumienia i zaakceptowania,
bo myśl o odejściu
jest niewyobrażalnie trudna.
2000 lat później
filozof Ludwig Wittgenstein ujął rzecz tak:
"Śmierć nie jest epizodem życia.
Śmierci się nie doświadcza.
A zatem
w tym sensie, życie nie ma końca".
Dla mnie jako dziecka naturalny był
lęk przed pochłonięciem przez pustkę,
ale był irracjonalny,
bo połknięcie przez próżnię
to doświadczenie,
które nam nie grozi.
Pokonanie tego uprzedzenia nie jest łatwe,
bo lęk przed śmiercią jest w nas głęboko zakorzeniony.
Jeśli jednak zrozumiemy jego nieracjonalność
i dojdziemy jak
podświadomie na nas wpływa,
możemy przynajmniej zacząć
zmniejszyć wpływ strachu
na nasze życie.
Uważam, że to pomaga postrzegać życie
jak książkę.
Podobnie jak książka ma okładki,
ma początek i koniec,
tak nasze życie jest ograniczone przez narodziny i śmierć.
Chociaż książka zaczyna się i kończy,
zawiera odległe krainy,
egzotyczne postaci, fantastyczne przygody.
Choć ogranicza ją początek i koniec,
jej postacie
nie znają granic.
Znają tylko chwile budujące ich opowieść,
nawet po zamknięciu książki.
Książkowi bohaterowie
nie boją się dotarcia do ostatniej strony.
Długi John Silver nie bał się,
że zakończysz "Wyspę Skarbów".
Tak powinno być z nami.
Wyobraź sobie księgę swojego życia,
jej okładki, początek i koniec, twoje narodziny i śmierć.
Znasz tylko chwile pomiędzy,
chwile składające się na twoje życie.
Nie ma sensu bać się
tego co poza okładkami,
przed narodzeniem
czy po śmierci.
Nie martw się też o długość książki,
czy jest komiksem czy eposem.
Liczy się jedynie
czy stworzysz dobrą opowieść.
Dziekuję.
(Brawa)