Bao nhiêu người ở đây mong ước sống ít nhất 80 tuổi?
Vâng.
Tôi nghĩ tất cả chúng ta đều hy vọng
sống tới tuổi già.
Chúng ta hãy thử nhìn vào tương lai,
vào tương lai của chính mình,
và hãy tưởng tượng rằng chúng ta đang ở tuổi 85.
Bây giờ, mỗi người hãy nhìn 2 người khác.
Có thể là 1 trong 3 người đang bị Alzheimer.
(Cười)
Ôi, được rồi.
Và có thể bạn nghĩ: "Chắc là mình sẽ không bị đâu."
Tốt thôi. Lúc đó bạn là người chăm sóc cho những người kia.
Thế thì --
(Cười)
dù theo cách nào,
căn bệnh khủng khiếp này cũng ảnh hưởng đến tất cả chúng ta.
Nỗi sợ hãi về bệnh Alzheimer phần nào bắt nguồn từ suy nghĩ
là ta không thể làm gì được với nó.
Qua nhiều thập kỷ nghiên cứu, chúng ta vẫn chưa có cách điều trị làm suy giảm
hay phương án chữa bệnh.
Vậy nếu ta may mắn được sống đủ lâu,
thì não của ta khó tránh khỏi bệnh Alzheimer.
Nhưng có thể không phải như vậy.
Bạn nghĩ gì nếu tôi nói với bạn chúng ta có thể thay đổi được tỷ lệ mắc bệnh này,
thay đổi được số phận của bộ não theo nghĩa đen,
không cần nhờ đến trị liệu hay tiến bộ y khoa?
Chúng ta hãy bắt đầu bằng cách nhìn lại điều chúng ta hiểu biết
về khoa học thần kinh liên quan tới bệnh Alzheimer.
Đây là một bức tranh về 2 nơ ron đang kết nối.
Điểm kết nối, vùng khoanh mực đỏ,
được gọi là khớp thần kinh.
Khớp thần kinh là nơi các chất dẫn truyền được giải phóng.
Đó là nơi tín hiệu được truyền đi, là nơi giao tiếp được thực hiện.
Đó là nơi chúng ta suy nghĩ, cảm giác, nhìn thấy, nghe thấy, ham muốn ...
và ghi nhớ.
Và khớp thần kinh là nơi bệnh Alzheimer xuất hiện.
Hãy phóng to hình khớp thần kinh
và hãy nhìn hình minh họa cho sự việc đang diễn ra.
Trong quá trình trao đổi thông tin,
ngoài việc giải phóng chất dẫn truyền thần kinh như glutamate vào khớp thần kinh,
nơ ron còn giải phóng một peptide nhỏ được gọi là amyloid beta.
thông thường, amyloid beta chuyển thành năng lượng nhờ tế bào thần kinh microglia,
được gọi là tế bào giữ cổng của não.
Trong khi những nguyên nhân gốc rễ của bệnh Alzheimer còn đang được tranh cãi,
phần lớn những nhà thần kinh học tin rằng bệnh này xuất hiện
khi amiloid beta bắt đầu tích tụ.
Chúng quá nhiều hay không được xóa sạch,
và khớp thần kinh bắt đầu tích tụ chúng.
Và khi điều đó xảy ra, khớp bị dính lại,
tạo ra những khối kết dính được gọi là những mảng amyloid.
Bao nhiêu người ở đây có tuổi từ 40 trở lên?
Đến lúc bạn lo sợ mảng amyloid rồi đấy.
Bước đầu tiên của căn bệnh,
sự tích tụ của mảng amyloid,
có thể được tìm thấy trong não của bạn.
Để có thể biết chắc, ta chỉ có cách là dùng máy PET scan,
vì ở mức độ này, bạn hoàn toàn không nhận biết được.
Bạn chưa hề có dấu hiệu suy giảm trí nhớ, ngôn ngữ hay nhận thức ...
chưa đâu.
Chúng tôi nghĩ ít nhất phải 15 đến 20 năm tích tụ mảng amyloid
thì mới đến điểm bùng phát.
rồi đến kích hoạt tầng phân tử
gây ra những triệu chứng lâm sàng của bệnh.
Trước khi chạm điểm bùng phát,
những lổ hổng trong trí nhớ có thể gồm những thứ như,
"Tại sao tôi đến phòng này nhỉ?"
hay là "Ôi ... tên anh ta là gì nhỉ?"
hay là " Tôi để chìa khóa ở đâu rồi?"
Bây giờ, trước khi tất cả các bạn bắt đầu lo sợ,
vì tôi biết một nửa số trong các bạn đã ít nhất 1 lần bị như thế trong 24 giờ qua --
Những lần quên như thế là bình thường.
Thực ra, tôi sẽ nói rằng những ví dụ này
có thể thậm chí không liên quan gì đến trí nhớ của bạn,
vì bạn đã không chú ý đến nơi mình để chìa khóa
lúc ban đầu.
Sau khi chạm mốc điểm bùng phát,
những vấn đề về trí nhớ, ngôn ngữ và nhận thức thật sự đáng ngại.
Thay vì tìm thấy chìa khóa trong túi áo khoác
hay trên bàn gần cửa,
bạn tìm thấy chúng ở trong tủ lạnh,
hay là lúc tìm thấy chúng, bạn lại nghĩ,
"Mấy chìa khóa này để làm gì nhỉ?"
Vậy thì điều gì xảy ra khi mảng amyloid tích tụ đến điểm bùng phát?
Tế bào gác cổng microglia của chúng ta trở nên bị kích hoạt quá mức,
giải phóng ra những chất hóa học làm cho tế bào bị viêm và hư hại.
Chúng tôi nghĩ có thể chúng đã bắt đầu tự phá hủy
những khớp thần kinh.
Một protein thần kinh vận chuyển có tên gọi là "tau" bị phosphat hóa quá mức
và tự xoắn lại trong cái được gọi là "thắt nơ,"
nó cô lập các nơ ron với bên ngoài.
Ở giai đoạn giữa của bệnh Alzheimer, chúng ta có những chỗ bị viêm và bị rối
và cuộc chiến toàn diện tại khớp thần kinh
và tế bào chết.
Vậy nếu bạn là một nhà khoa học đang cố gắng chữa trị bệnh này,
ở điểm nào bạn muốn can thiệp?
Nhiều nhà khoa học đang đánh cược lớn trên giải pháp đơn giản nhất:
giữ cho mảng amyloid dưới điểm bùng phát,
có nghĩa là tìm ra một loại thuốc tập trung vào sự phát triển một hợp chất
có thể ngăn ngừa, loại bỏ hay giảm bớt sự tích tụ của mảng bám amyloid.
Vậy việc chữa trị bệnh Alzheimer có thể dùng một loại thuốc ngăn ngừa.
Chúng ta sẽ phải uống thuốc này trước khi chúng ta chạm điểm bùng phát,
trước khi lớp mảng bám được kích hoạt,
trước khi chúng ta bắt đầu bỏ quên chìa khóa trong tủ lạnh.
Chúng tôi nghĩ đó là lý do tại sao, đến nay, những loại thuốc này đã thất bại
trong thử nghiệm lâm sàng --
không phải vì khoa học yếu kém,
mà vì người được thử nghiệm đã có triệu chứng thật sự rồi.
Đã quá trễ.
Hãy xem mảng bám amyloid như mồi lửa.
Tại thời điểm bùng phát, lửa đã bốc cháy trong rừng rồi.
Lúc đó khu rừng đã rực cháy,
không có gì thổi tắt nó được nữa.
Bạn phải thổi tắt ngay mồi lửa trước khi khu rừng bốc cháy.
Nếu các nhà khoa học thông báo
thì thông tin này cũng thực sự tốt cho chúng ta,
vì hóa ra cách chúng ta sống có thể ảnh hưởng đến việc tích tụ
các mảng bám amyloid.
Và như vậy có những thứ chúng ta có thể làm
để giữ cho chúng ta tránh được những nguy cơ.
Hãy xem những nguy cơ bệnh Alzheimer như cái bập bênh.
Chúng ta đang tích tụ những tác nhân gây hại ở một bên,
và khi bên đó đi xuống đụng đất, thì bạn đã có các triệu chứng rồi
và bị chuẩn đoán là mắc bệnh Alzheimer.
Hãy tưởng tượng bạn 50 tuổi.
Bạn không còn trẻ trung nữa,
vậy là bạn đã tích tụ ít nhiều mảng bám amyloid rồi.
Cái bập bênh của bạn đã nghiêng rồi đấy.
Bây giờ hãy nhìn ADN của bạn.
Tất cả chúng ta thừa hưởng gen từ bố và mẹ.
Một vài gen này có nhiều nguy cơ và một vài gen có ít nguy cơ hơn.
Nếu bạn như Alice trong phim "Still Alice,"
bạn có đột biến gen hiếm bắt đầu khởi động amyloid beta,
và chỉ như thế thôi bập bênh của bạn sẽ nghiêng xuống đụng đất.
Nhưng phần lớn chúng ta, gen mà chúng ta thừa hưởng sẽ chỉ tác động một ít thôi.
Ví dụ, gen APOE4 là một biến thể gen làm tăng amyloid,
nhưng bạn có thể thừa hưởng một bản sao APOE4 từ bố và mẹ
và sẽ không bao giờ bị Alzheimer,
nghĩa là phần lớn chúng ta,
ADN của chúng ta không quyết định liệu chúng ta có bị Alzheimer hay không.
Vậy thì cái gì?
Ta không thể làm gì để bớt già đi hay để xử lý những gen thừa hưởng.
Cho đến nay, chúng ta chưa thay đổi được số mệnh của bộ não.
Còn giấc ngủ thì sao?
Trong giấc ngủ sâu, tế bào thần kinh đệm làm sạch sẽ dịch não tủy
trong toàn bộ não,
làm sạch chất bài tiết đã tích tụ trong các khớp thần kinh
khi ta thức.
Giấc ngủ sâu như là một chất tẩy rửa mạnh của bộ não.
Nhưng điều gì xảy ra nếu bạn thiếu ngủ?
Nhiều nhà khoa học tin rằng
chế độ ngủ không đủ có thể là một dự báo của bệnh Alzheimer.
Một đêm mất ngủ có thể làm tăng lượng amyloid beta.
Và sự tích tụ amyloid được chứng minh là phá giấc ngủ,
điều đó lại càng làm tăng sự tích tụ amyloid.
Vậy, bây giờ chúng ta rơi vào cái vòng lặp tăng thêm
nó càng làm tăng rối loạn hệ thống.
Cái gì nữa?
Sức khỏe tim mạch.
Huyết áp cao, tiểu đường, béo phì, thuốc lá, cholesterol cao,
tất cả làm tăng nguy cơ phát triển bệnh Alzheimer.
Những nghiên cứu trên tử thi cho thấy
80% người bệnh Alzheimer
có bệnh tim mạch.
Trong nhiều nghiên cứu, bài tập aerobic được cho là có thể làm giảm amyloid beta
trong các mẫu động vật được dùng để nghiên cứu về căn bệnh.
Vậy một lối sống và chế độ ăn Địa Trung Hải có lợi cho tim
có thể giúp hạn chế độ lệch bập bênh.
Vậy có nhiều thứ mà ta có thể làm
để phòng ngừa hay làm chậm sự tấn công của bệnh Alzheimer.
Nhưng giả sử bạn chưa làm gì cả.
Ta tưởng tượng bạn 65 tuổi;
có người bệnh Alzheimer trong gia đình mình, vậy bạn có thể có 1 hoặc 2 gen
có thể đè cái bập bênh của bạn xuống;
bạn đang đốt cây nến cả ở hai đầu nhiều năm rồi;
bạn thích thịt lợn muối;
và bạn không chịu chạy bộ trừ khi bị ai đó rượt đuổi.
(Cười)
Chúng ta hãy tưởng tượng các mảng amyloid đạt đến điểm bùng phát.
Chiếc bập bênh của bạn đã đập xuống đất.
Bạn như bị rơi vào dòng thác,
bạn đã châm lửa cháy rừng,
đó là sự viêm, rối và làm chết tế bào.
Bạn có lẽ đã có những triệu chứng của bệnh Alzheimer.
Bạn có những vấn đề khi tìm từ để nói hay tìm chìa khóa
và khó nhớ điều tôi nói lúc đầu của buổi thuyết trình này.
Nhưng bạn có thể không bị như thế.
Có nhiều cách để bạn có thể làm để bảo vệ mình
để tránh những triệu chứng Alzheimer,
ngay cả khi bạn bị bệnh thật sự, căn bệnh đang hoành hành trong não bạn.
Đó là phải luyện tập thần kinh và rèn luyện nhận thức.
Hãy nhớ rằng, bệnh Alzheimer
là hậu quả của việc mất khớp thần kinh.
Bộ não trung bình có trên 100 tỷ khớp thần kinh,
thậy kỳ diệu; chúng ta có nhiều thứ để làm.
Và đây không phải là con số cố định.
Chúng ta luôn có thể có được nhiều hơn hay mất dần các khớp đó,
thông qua quá trình được gọi là luyện tập thần kinh.
Khi bạn học bất cứ điều gì mới,
bạn đang tạo ra và làm mạnh mẽ những kết nối thần kinh,
những khớp thần kinh.
Trong nghiên cứu Nữ tu -Nun Study
khi nghiên cứu bắt đầu, 678 nữ tu, tất cả trên 75 tuổi,
được theo dõi trên 20 năm.
Họ được kiểm tra thường xuyên về thể lực và khả năng nhận thức,
và khi họ chết, não của họ được hiến tặng để khám nghiệm y học.
Trong số não đó, các nhà khoa học đã tìm ra nhiều điều ngạc nhiên.
Thay vì có những mảng bám, chỗ bị rối và mất số lượng --
điều có vẻ luôn xảy ra với người bệnh Alzheimer --
những những bộ não của những nữ tu này không có dấu hiệu
của bệnh khi họ còn sống.
Làm sao có thể như thế được?
Chúng ta nghĩ đó là vì những nữ tu có mức độ luyện tập nhận thức cao,
nói theo cách khác đó là họ có nhiều khớp thần kinh hoạt động.
Người có nhiều thời gian học tập
sẽ có trình học vấn cao,
sẽ thường xuyên tham gia các hoạt động vận dụng trí não,
tất cả những hoạt động đó là là việc rèn luyện nhận thức.
Họ có nhiều và đôi khi rất thừa thãi những kết nối thần kinh.
Thậm chí trong trường hợp họ có bệnh như Alzheimer
làm tổn hại đến một số khớp thần kinh,
thì họ vẫn còn nhiều kết nối dự phòng,
và phần này bảo vệ họ khỏi bị những nhầm lẫn.
Hãy tưởng tượng một ví dụ đơn giản.
Giả sử bạn chỉ biết một việc về một chủ đề.
Chủ đề về tôi chẳng hạn.
Bạn biết Lisa Genova viết tác phẩm "Still Aice,"
và đó là thứ duy nhất bạn biết về tôi.
Bạn chỉ có 1 kết nối thần kinh,
bạn chỉ có 1 khớp thần kinh.
Bây giờ, tưởng tượng bạn bị bệnh Alzheimer.
Bạn có những mảng bám, tế bào bị rối và bị viêm
và microglia phá khớp thần kinh đó.
Khi ai đó hỏi bạn, "Ê, ai viết "Still Alice?"
bạn không thể nhớ,
vì khớp thần kinh đó đã bị yếu hoặc chết rồi.
Bạn quên tôi mãi mãi.
Nhưng điều gì xảy ra nếu bạn biết nhiều thứ về tôi?
Ví dụ bạn biết 4 thứ về tôi.
Hãy tưởng tượng bạn bị Alzheimer,
và 3 khớp thần kinh bị tổn hại hay phá hỏng.
Bạn vẫn còn một con đường vòng qua đống đổ nát để tìm ra tôi.
Bạn vẫn có thể nhớ tên tôi.
Vậy chúng ta có thể trụ được dù có bệnh Alzheimer
nhờ vào những lối đi chưa bị ảnh hưởng.
Và chúng ta tạo ra những lối đi này, đó là việc luyện tập nhận thức,
bằng cách học những điều mới lạ.
Lý tưởng, chúng ta ưa những thứ mới lạ phải phong phú nhất có thể,
bao gồm cả cảnh vật, âm thanh, quan hệ và cảm xúc.
Vậy điều đó không có nghĩa là chơi bảng ghép chữ.
Bạn không muốn đơn giản lấy lại những thông tin mà bạn đã học,
vì đó như là phải đi du lịch ở những những con đường cũ, quen thuộc
tìm những mối quan hệ hàng xóm mà bạn đã biết rồi.
Bạn muốn khám phá những con đường thần kinh mới.
Việc xây dựng bộ não chống lại bệnh Alzheimer
có nghĩa là học nói tiếng Ý,
gặp bạn bè mới,
đọc sách,
hay nghe những bài TED tuyệt vời.
Dù đã làm hết những điều đó, nếu một ngày bạn bị chuẩn đoán mắc Alzheimer,
có ba bài học mà tôi biết từ bà của tôi
và hàng chục người mà tôi biết họ sống với căn bệnh này.
Chuẩn đoán không nói bạn chết vào ngày mai.
Hãy cố sống.
Bạn sẽ không mất trí nhớ cảm xúc.
Bạn vẫn có thể hiểu tình yêu và vui thú.
Bạn có thể không nhớ điều tôi nói cách đây 5 phút,
nhưng bạn vẫn nhớ được cảm giác mà tôi tạo ra cho bạn.
Và bạn luôn quan trọng hơn điều mà bạn nhớ được.
Cảm ơn.
(Vỗ tay)