Burada kaç kişi en az 80 yaşına kadar yaşamak ister?
Evet.
Sanırım hepimiz geç bir yaşa kadar
yaşayabilmeyi ümit ediyoruz.
Haydi bunu geleceğe yansıtalım,
gelecekteki 'siz'lere,
ve hepimizin 85 yaşında olduğunu hayal edelim.
Şimdi, herkes, iki kişiye baksın.
Biriniz muhtemelen Alzheimer hastası.
(Gülüşmeler)
Tamam, tamam.
Belki ''O ben olmayacağım'' diye düşünüyorsunuz.
O zaman tamam. Siz hastaya bakan kişisiniz.
Yani--
(Gülüşmeler)
yani bir şekilde,
bu korkutucu hastalık, muhtemelen hepimizi etkileyecek.
Alzheimer ile ilgili korkunun büyük bir kısmı, hastalıkla ilgili
yapabileceğimiz olmadığı düşüncesinden kaynaklanır.
Onlarca yıllık araştırmalara rağmen, hâlen önleyici bir çalışma
ve tedaviye sahip değiliz.
Uzun yaşayacak kadar şanslıysak,
Alzheimer beynimizin kaderi olacak gibi gözüküyor.
Belki de böyle olmak zorunda değil.
Ya sizlere bu istatistikleri, beynimizin kaderini,
tıptaki gelişmelere ve tedavilere
bağlı kalmadan değiştirebileceğimizi söylesem.
Gelin, Alzheimer'ın nörobilimi hakkında halihazırda
ne anladığımıza bakarak başlayalım.
Burada birbirine bağlı iki nöron görmekteyiz.
Kırmızı daire içine alınmış bağlantı noktası,
sinaps olarak adlandırılır.
Sinaps sinir taşıyıcılarının salıverildiği yerdir.
Sinyaller burada iletilir, iletişim burada gerçekleşir.
Burası düşündüğümüz, hissettiğimiz, gördüğümüz, arzuladığımız
ve hatırladığımız yerdir.
Burası Alzheimer'ın da gerçekleştiği yerdir.
Sinapse odaklanalım
ve ne olup bittiğinin çizgisel tasvirine bakalım.
Bilginin iletişimi esnasında,
glutamate ve sinaps gibi sinir taşıyıcılarının yanında,
nöronlar ayrıca amiloid beta denilen küçük bir peptid salgılarlar.
Normalde, amiloid beta, beynimizin temizlik görevlisi mikroglia tarafından
metabolize edilerek temizlenir.
Alzheimer'ın moleküler nedenleri hâlâ tartışılsa da,
birçok nörobilimci, hastalığın amiloid beta birikmesinden
kaynaklandığına inanıyor.
Çok fazla salgılanır ya da yeterli kadar temizlenemez
ve sinapslar amyloid beta biriktirmeye başlar.
Bu olduğunda da, amiloid plakları denilen
yapışkan kümeler oluşturarak kendiyle birleştirir.
Burada kaç kişi 40 yaşın üzerinde?
Şimdi kabul etmeye korkuyorsunuz.
Hastalığın bu ilk adımı,
amiloid plakları birikmesi,
şu anda beyinlerinizde saptanabilir.
Bundan emin olmanın tek yolu PET taramasıdır,
çünkü bu noktada mutlu ve farkında değilsiniz.
Hafıza, dil ve kavramada bir sorun yaşamıyorsunuz...
şimdilik.
Amiloid plak birikmesinin kritik sınıra ulaşmasının,
10-15 yıl kadar sürdüğünü, sonra da
hastalığın kilinik belirtilerine yol açan
moleküler bir şelaleyi tetikleyeceğini tahmin etmekteyiz.
Kritik noktaya gelene kadar,
hafızanızdaki sapmalar şunlar gibi olabilir,
''Bu odaya neden geldim?''
ya da ''Ya...Adı neydi?''
ya da ''Anahtarlarımı nereye bıraktım?''
Şimdi hepiniz dehşete düşmeden önce,
çünkü eminim en az yarınız bunlardan en az birini son 24 saatte yaşadınız--
bunlar aslında unutulması normal şeyler.
Hatta, şunu söyleyebilirim ki bunların
aslında hafızanızla ilgisi bile yok,
çünkü ilk etapta anahtarları nereye koyduğunuza
dikkat etmediniz.
Kritik noktadan sonra,
hafızadaki, dil ve kavramadaki hatalar farklıdır.
Anahtarlarınızı sonunda cebinizde
ya da masada bulmak yerine
onları buzdolabında bulursunuz
ya da bulduktan sonra şunu düşünürsünüz,
''Bunlar ne işe yarıyordu?''
Öyleyse amiloid plaklar kritik noktaya ulaştıktan sonra ne olur?
Mikrogli temizleyici hücrelerimiz aşırı aktive olur
ve iltihap ve hücresel tahribata yol açan kimyasallar salgılarlar.
Sinapsları temizlemeye başladıklarını da
düşünebiliriz.
''Tau'' olarak adlandırılan önemli bir sinir iletim proteini hiperfosfatlanır ve
kendisini ''yumak'' adı verilen bir şeylere büker,
bu da içindeki nöronları kusar.
Alzheimer'ın orta dönemlerinde aşırı iltihaplanma ve yumaklar
ve sinapslarda topyekün savaşlar ve
hücre ölümleri olur.
Bu hastalığı tedavi etmek isteyen bir bilim insanı iseniz
hangi aşamada müdahale etmeniz ideal olur?
Birçok bilim insanı en basit çözüm üstünde duruyor:
Amiloid plakalarının bu doyma noktasına ulaşmasını engellemek.
Bu da ilaç buluşlarının büyük ölçüde, amiloid plaklarının yoğunlaşmasını
önleyecek bir bileşimin bulunmasına odaklanması anlamına geliyor.
Yani, Alzheimer'ın çaresi muhtemelen önleyici tıp olacaktır.
Bu ilacı bu doyma noktasına ulaşmadan önce,
katlı yığılma başlamadan önce,
anahtarı buzdolabında unutmadan önce kullanmaya başlamalıyız.
Bunun, klinik deneylerde, bu tür ilaçların bugüne kadar başarısız olmalarının
nedeni olduğunu düşünüyoruz.
Araştırmaların güvenilir olmadığı için değil,
bu deneylerdeki deneklerin zaten bu belirtilere sahip olması yüzünden.
Artık çok geç olduğundan.
Amiloid plaklarını bir kibriti çakmak gibi düşünün.
Doyma noktasında kibrit ormanı ateşe verir.
Orman bir kere tutuştuğunda,
kibriti söndürmek bir işe yaramaz.
Kibriti, orman yanmaya başlamadan söndürmeniz gerekir.
Bilim adamları bunu çözmeden önce dahi
bu bilgi bizim için çok iyi bir haberdir
çünkü artık yaşam biçimimizin amiloid plak birikmesini etkileyebileceğini
biliyoruz.
Yani bu doyma noktasına
gelmemizi önlemek için bir şeyler yapabiliriz.
Alzheimer riskinizi bir terazide resmedelim.
Risk faktörlerinizi bir kola yığacağız
ve kol yere değdiğinde, belirtilerini gösterip
Alzheimer teşhisi konulacak.
Farz edelim ki 50 yaşındasınız.
Artık genç değilsiniz,
yani yaşınızla birlikte biraz amiloid plakaları biriktirdiniz.
Terazi biraz oynadı.
Şimdi DNA'nıza bakalım.
Hepimiz genlerimizi anne ve babalarımzıdan alırız.
Bu genlerin bazıları riskimizi yükseltir, bazıları da azaltır.
Eğer ''Still Alice'' (Unutma Beni) filmindeki
Alice iseniz amiloid beta yığılmasına yol açan çok nadir bir gen mutasyonu
miras aldınız demek ve sadece bu bile terazinin kolunu yere değdirecek.
Ancak çoğumuzun genleri kolu sadece biraz oynatır.
Örneğin, APOE4 amiloidi artıran bir gen çeşididir ancak
anne ve babadan sadece bir kopya APOE4 alabilirsiniz ve
hâlâ Alzheimer'a hiç yakalanmayabilirsiniz,
bu da birçoğumuz için,
sadece DNA'ların Alzheimer olmamızı etkilememesi demektir.
Peki ne etkiler?
Yaşlanmak ya da kalıtımımızla ilgili elimizden bir şey gelmez.
Şimdiye kadar beynimizin kaderini değiştiremedik.
Peki ya uyku?
Ağır dalga derin uykuda, gliyal hücrelerimiz beyindeki
serebral sıvıyı,
uyanık olduğumuz sürede sinapslerde biriken metabolik
artıkları temizler.
Derin uyku beyin için güçlü bir temizlik demektir.
Ancak kendinizi uykudan mahrum bırakırsanız ne olur?
Birçok bilim insanı,
yetersiz uykunun Alzheimer'ın habercisi olabileceğine inanır.
Tek gecelik uykusuzluk amiloid beta birikmesine yol açar.
Amiloid birikmesinin de uykusuzluğa neden olduğu kanıtlanmıştır ki
bu da daha çok amiloid birikmesi demektir.
Bu döngüye girmemiz de,
terazinin bu uca yatmasını hızlandıracaktır.
Başka ne var?
Kalp sağlığı.
Yüksek tansiyon, diyabet, obezite, sigara, yüksek kolesterol,
bunların hepsinin Alzheimer riskimizi artırdığı kanıtlanmıştır.
Otopsiler, Alzheimer hastalarının
neredeyse yüzde 80'inin kalp rahatsızlıkları olduğunu da
göstermiştir.
Birçok çalışmada aerobik egzersizler hayvan deneklerde, amiloid beta
birikmesini azaltmıştır.
Yani, kalp dostu bir Akdeniz yaşam tarzı ve beslenme,
terazinin bu tarafını dengeleyebilir.
Yani Alzheimer'ı önlemek ya da
ertelemek için yapabileceğimiz birçok şey var.
Ama diyelim ki hiçbirini yapmadınız.
Diyelim ki 65 yaşındasınız;
ailenizde Alzheimer var yani terazinin bu tarafına gelen
bir iki gen taşıma ihtimaliniz var;
yıllarca uykusuz kaldınız,
eti seviyorsunuz
ve biri sizi kovalamadıkça koşmazsınız.
(Gülüşmeler)
Diyelim ki amiloid plaklarınız bu doyma noktasına ulaştı.
Terazinin kolu yere vurdu.
Yığılmayı aştınız,
ormanı ateşe verdiniz,
bu da iltihap, düğüm ve hücre ölümlerine yol açtı.
Alzheimar belirtilerini göstermeye başlamalısınız.
Kelimeleri ve anahtarları bulmakta
ve konuşmanın başında ne söylediğimi hatırlamakta zorlanmalısınız.
Ama böyle olmayabilir de.
Beyninizin yapısında, tüm hastalık işaretleri
görülse de, kendinizi Alzheimer'dan
korumak için yapabileceğiniz bir şey daha var.
Bu da nöral şekillendirme ve zihinsel arşivinizle ile alakalıdır.
Alzheimar'a yakalanmanın sinapsleri kaybetmekten
kaynaklandığını hatırlayın.
Ortalama bir beyinde yüz trilyondan fazla sinaps vardır ki
bu da muhteşem bir şey; çalışabileceğimiz sayı çok fazla.
Bu sabit bir sayı da değildir.
Nöral şekillendirme sürecinde,
birçok sinaps kazanır ve kaybederiz.
Her yeni bir şey öğrendiğimizde,
yeni bir nöral bağlantı, yeni sinaps yaratıyoruz
ve güçlendiriyoruz.
Rahibeler üstüne bir araştırmada,
çalışma başladığında 75 yaşın üzerinde olan 678 rahibe,
yirmi yıldan uzun bir süre takip edildi.
Düzenli olarak sağlık taraması ve zihinsel testlerden geçtiler
ve öldüklerinde beyinleri otopsi için bağışlandı.
Beyinlerin bazılarında bilim insanları şaşırtıcı bir şeye rastladılar.
Plakların ve düğümlerin varlığına ve beynin küçülmesine rağmen--
ki bunlar kesinlikle Alzheimer işaretidir--
bu beyinlerin sahibi olan rahibeler yaşarken hiçbir Alzheimer belirtisi
göstermemişlerdir.
Bu nasıl olabilir?
Bu rahibelerin yüksek düzeyde zekâ arşivleri olduğunu sanıyoruz,
diğer bir deyişle, daha fazla fonksiyonel sinapsleri vardı.
Uzun yıllar eğitim alanlar,
yüksek kültürel düzeyde olanlar,
düzenli olarak zihinsel aktivitelerde bulunanların hepsi
daha fazla zekâ arşivine sahiptirler.
Nöral bağlantılarında bir bolluk ve bereket vardır.
Yani Alzheimer gibi sinapslerinin bazılarını
kaybedecekleri bir hastalıkta bile,
birçok ekstra yedek bağlantıları vardır
ve bu onların yanlış giden bir şey olduğunu fark etmelerini önler.
Basit bir örnekle düşünelim.
Mesela bir konu ile ilgili sadece tek şey biliyorsunuz.
Diyelim benimle ilgili.
Lisa Genova ''Still Alice''in yazarı
ve bu benim hakkımda bildiğiniz tek şey.
Sadece bu, tek nöral bağlantınız var,
sadece bu tek sinaps.
Şimdi Alzheimer olduğunuzu farz edin.
Bu sinapsi yiyip bitiren plaklarınız,
düğümleriniz ve iltihabınız var.
Biri size ''Still Alice''i kim yazdı?" diye sorduğunda,
hatırlayamazsınız,
çünkü bu sinaps ya bozulmuştur ya da kaybolmuştur.
Beni sonsuza dek unutmuşsunuzdur.
Ama ya beni daha fazla tanısaydınız?
Diyelim hakkımda dört şey öğrendiniz.
Farz edin ki Alzheimer'a yakalandınız
ve bu sinapslerin dördü hasarlı ya da yok oldu.
Hâlâ enkazdan kaçacak bir yan yolunuz var.
Hâlâ adımı hatırlayabilirsiniz.
Alzheimer'ın ortaya çıkmasına, sağlam yolları kullanarak
karşı koyabiliriz.
Bu yeni yolları ve bilişsel rezervleri de,
yeni şeyler öğrenerek yaratırız.
İdeal olarak bu yeni şeylerin mümkün olduğunca, anlamca zengin,
görme ve duymayı, duygular ve bağlantıları çalıştıran şeyler olmasını isteriz.
Yani bu, aslında bulmaca çözmek anlamına gelmez.
Zaten bildiğiniz şeyleri tekrarlamak istemezsiniz,
çünkü bu tanıdık, eski caddelerde yürümeye, bildiğiniz çevrede
dolaşmaya benzer.
Yeni nöral yollar döşemeniz gerek.
Alzheimer'a dayanıklı bir beyin yaratmak,
İtalyanca öğrenmek,
yeni arkadaşlarla tanışmak,
kitap okumak
ya da güzel bir TED Konuşması dinlemektir.
Tüm bunlara rağmen yine de bir gün Alzheimer'a yakalanırsanız,
büyükannemden ve hastalıkla yaşayan düzinelerce kişiden öğrendiğim
üç ders var.
Teşhis yarın öleceğiniz anlamına gelmez.
Yaşamaya devam edin.
Duygusal hafızanızı kaybetmeyeceksiniz.
Hâlâ sevgi ve neşeyi anlayabileceksiniz.
Beş dakika önce söylediklerimi hatırlamayabilirsiniz,
ama size ne hissettirdiğimi hatırlarsınız.
Hatırlayabildiğinizden çok daha fazlasısınız.
Teşekkürler.
(Alkışlar)