«Մեկը պետք է զրպարտած լիներ Յոզեֆ Կ֊ին,
քանի որ նա՝ առանց որևէ վատ բան արած լինելու, ձերբակալվեց մի առավոտ»։
Այսպես է սկսվում «Դատավարությունը»՝
Ֆրանց Կաֆկայի հեղինակած հայտնի վեպերից մեկը:
Կ-ին՝ գլխավոր հերոսին, հանկարծակի ձերբակալում են
և ստիպում մասնակցել խելագարեցնող դատական գործընթացի,
որի ընթացքում ոչ իր ձերբակալման պատճառը,
ոչ էլ դատական վարույթների էությունը նրան հայտնի չեն:
Այս տեսակի սյուժեն այնքան բնորոշ է Կաֆկայի ստեղծագործությանը,
որ լեզվաբանները նոր եզրույթ են կորզել:
«Կաֆկաեսքը» մուտք է գործել բառապաշար՝ նկարագրելու անիմաստ, խրթին
և նյարդայնացնող իրողությունները,
օրինակ, անծայր թղթաբանության մեջ գլուխը կորցնելը:
Արդյո՞ք խրթին թղթաբանություն լրացնելու համար հերթ կանգնելը
մարմնավորում է Կաֆկայի ստեղծագործության ամբողջ հարստությունը:
Ամենօրյա օգտագործումից դուրս, ի՞նչ է նշանակում «կաֆկաեսք»:
Ֆրանց Կաֆկայի երկերը առնչվում են, իրականում, ժամանակակից բյուրոկրատիայի
բազմաթիվ առօրեական և աբսուրդ կողմերի հետ,
որոնք հիմնվում են մասամբ իր մասնագիրության վրա որպես ապահովագրական գործավար
20-րդ դարի սկզբերի Պրահայում:
Նրա հերոսներից շատերը գրասենյակային աշխատողներ են,
ովքեր ջանքեր չեն խնայում դուրս գալ խոչընդոտների ցանցից
իրենց նպատակներին հասնելու համար.
հաճախ ամբողջ չարչարանքը դառնում է այնքան խճճող և անիմաստ,
որ հաջողության հույսը մարում է:
Օրինակ, «Պոսեյդոն» կարճ պատմվածքում,
հին հունական աստվածը գործակատար է, ով այնքան է թաղվել թղթաբանության մեջ,
որ չի հասցրել ուսումնասիրել իր իսկ ջրային թագավորությունը:
Այստեղ կարևորն այն է,
որ անգամ աստվածները չեն կարող հաղթահարել այդ ծավալի թղթաբանությունը,
որը ենթադրում է յուրաքանչյուր ժամանակակից գործատու:
Սակայն, սրա պատճառը հայտնի է:
Նա չի ցանկանում աշխատանքը ուրիշին հանձնարարել,
քանի որ այս գործին համապատասխան ոչ մեկը չկա:
Կաֆկայի Պոսեյդոնը իր իսկ ինքնասիրության զոհն է:
Պատմվածքում առկա են «կաֆկաեսք» սյուժետի
բոլոր անհրաժեշտ բաղադրիչները:
Այն ոչ միայն ներառում է թղթաբանության աբսուրդը,
այլ նաև Կաֆկայի ստեղծագործությանը հատուկ
հերոսի շրջապտույտ կատարող արձագանքի հեգնանքը:
Նրա տրագիկոմիկ պատմվածքները
ներկայանում են որպես ժամանակակից արդյունաբերական աշխարհի դյուցազներգություն
օգտագործելով ցնորային տրամաբանությունը, որ բացահայտեն հարաբերությունները
բռնապետական իշխանության համակարգերի և դրանց մեջ խճճված անձանց միջև:
Մեկ այլ օրինակ՝ Կաֆկայի ամենահայտնի ստեղ- ծագործությունը՝ «Կերպարանափոխությունը»:
Երբ Գրեգոր Զամզան մի առավոտ արթնացավ,
նա կերպարանափոխվել էր մի մեծ ուտիճի.
այս իրավիճակում նա ամենից շատ անհան- գըստանում էր աշխատանքի ժամանակին հասնել:
Իհարկե, սա անհնար է:
Կաֆկային ոգեշնչել են ոչ միայն աշխատատեղի բռնապետական կարգերը:
Իր որոշ հերոսների տառապանքը ներանձնային է:
«Սովի արտիստը» պատմվածքում ներկայացված է կրկեսի դերակատար,
ում աշխատանքը կապված է երկարատև պաս պահելու հետ:
Նա անհանգստացած է, քանի որ կրկեսի տերը արգելել է 40 օրից ավել պաս պահել՝
հավատալով, որ սա հետ է պահում իրեն իր արվեստում բարձունքների հասնելուց:
Սակայն, երբ նա դադարում է ժողովրդականություն վայելել,
նրան թույլ են տալիս սովից մահանալ:
Նա անանուն մահով է մեռնում,
խոստովանելով, որ իր արվեստը միայն խաբեություն է եղել:
Նա ոչ թե կամքի ուժով էր պաս պահում,
այլ քանի որ իր սիրած ուտելիքը դեռ չէր գտել:
Անգամ «Դատավարության» մեջ,
որը, կարծես, միայն թղթաբանության վրա է կետրոնանում,
անորոշ օրենքները և ապշեցնող վարույթները արտահայտում են ավելի մեծ չարիք.
Իրավական համակարգի ուժն անգամ թվացյալ իշխանավորների կողմից
անկառավարելի է թվում:
Այս համակարգը չի ծառայում արդարությանը,
նրա միակ գործառույթը անդադար աշխատանքն է:
Քաղաքական մեկնաբան Հաննա Արենդտը
Կաֆկայի մահից տարիներ անց
այն կանվաներ «առանց բռանկալի բռնապետություն»:
Այնուամենայնիվ, Կաֆկայի ստեղծագործությունների հուսալքությանը
ուղեկցում է հումորը,
որը հիմնվում է նկարագրված իրադրությունների անիմաստ տրամաբանության վրա:
Մի կողմից, ժամանակակից աշխարհում հեշտ է նշմարել «կաֆկաեսք» երևույթները:
Մենք վստահում ենք կառավարական չափազանց խճճված համակարգերին,
որոնք ապահովում են մեր կյանքի բոլոր ոլորտներում առաջ եկող հետևանքները:
Մեր յուրաքանչյուր բառ դատապարտվում է անտեսանելի մարդկանց կողմից,
ըստ մեզ անտեղյակ օրենքների:
Մյուս կողմից, կետրոնանալով աբսուրդի վրա`
Կաֆկան արտացոլում է մեր արատները:
Այսպիսով, նա հիշեցնում է, որ մեր աշխարհը կերտողը մենք ենք
և ունենք ներուժ՝ աշխարհը լավը դարձնելու: