Bu videoda cəbrin
mənşəyindən bəhs edəcəyəm
Cəbrin mənşəyi və cəbrin
əsas ideyları bu kitabdan gəlir.
Daha doğrusu bu, həmin kitabın
bir səhifəsidir.
Kitabın adı
"Hesablamanın müxtəsər tamamlanması" kimi
tərcümə edilib.
Bu kitab təxminən 8 və ya 9-cu
əsrdə Bağdadda yaşamış fars
riyaziyyatçısı tərəfindən yazılıb.
Bu kitab təqribən 820-ci ildə
yazılıb.
Kitabın adında yerləşən və cəbr mənasına gələn
algebra sözü də ərəb sözü olub
mənası bərpa etmə və tamamlama deməkdir.
Bərpa etmə və tamamlama.
Bu kitabda o, xüsusi əməlləri göstərmişdir:
məsələn, hər hansı bir qiyməti tənliyin bir
tərəfindən digərinə keçirmək.
Mən ərəb dilini bilməsəm də,
bəzi dillərdə ərəb dilindən götürülmüş,
yəni, ərəb mənşəli sözlər
olduğunu bilirəm.
Yaxud əksinə.
Mən Hind və Urdu dillərini bir hind filminə
baxdıqda anlayacaq qədər bilirəm və burada Al-kitab sözünün
kitab demək olduğunu anlaya bilirəm.
Bu hissə kitab deməkdir.
Kitab.
Hesab edirəm ki, al-mukhtasar,
bizim dilə də çox yaxındır və müxtəsər
deməkdir.
Fihisab. Hisab sözü Hind və Urdu dilində
hesab deməkdir.
Hesab.
Al-gabr. Bu, əsas sözdür.
Cəbr deməkdir.
Bunun mənasının tamamlama olduğunu bilirik.
Tamamlama.
Val-muqabala sözü isə tarazlıq mənasındadır.
Tarazlıq.
Tamamalama və tarazlıq.
Bu video ərəb dilindən tərcümə
haqqında deyil, ancaq kitabın adını tərcümə etməyə çalışsaq,
tamamlama və tarazlıqla
hesablamanın müxtəsərləşdirilməsi alınar.
Bu təbii ki, dəqiq tərcümə deyil.
Bu kitab cəbrin mənbəyi hesab edilir və
çox vacib bir kitabdır.
Bunun səbəbi sadəcə cəbr sözünə ilk dəfə
burada rast gəlinməsi deyil.
Cəbrdə istifadə edilən müasir üsulların bir çoxu
bu kitaba əsaslanır.
Məsələn, bərabərliyin tarazlanması.
Mücərrəd məsələlərin bəzilərinin
həllini bu kitabda tapmaq olar.
Ancaq Əl-Xarəzmi bu ideyaları
istifadə edən ilk insan deyil.
O, Bağdadda yaşayıb.
Cəbrin tarixində baş vermiş bir çox dəyişiklik
buradan yayılıb.
O, 8 və ya 9-cu əsrlərdə
burada yaşayıb.
Gəlin bunu daha aydın göstərmək üçün
bir xətt çəkək.
Bu, zaman cədvəlidir.
Dinə nə qədər inanclı olduğunuzu bilməsəm də,
müasir tarix İsanın doğulduğu vaxtdan hesablanır.
Bunu bu xətlə işarə edək.
Dini inancları olmayanlar üçün
bu, eradan sonra adlanır.
Eradan sonra sözü
latın sözü olan AD-dən götürülmüşdür
mənası İsanın doğulduğu il
deməkdir.
Dini kontekstdə bunu
İsadən əvvəlki era, yəni BC adlandırırlar.
Hər halda bu, 1000 illikdir.
Bu 2000 illikdir.
Hal-hazırda biz tarixin
təxmini bu hissəsindəyik.
Bu, eradan əvvəl 1000 illik.
bu isə eradan əvvəl 2000 illikdir.
Mən əminəm ki,
biz bir qədər də araşdırsaq,
başqa mədəniyyətlərdə, başqa
millətlərin cəbr haqqında
ideyalarına
rast gələ bilərik.
Ancaq cəbr haqqında qeydə
alınmiş ilk mənbələrə
təxminən eradan əvvəl 2000-ci illərdə
Babildə rast gəlinmişdir.
Həmin vaxt insanların cəbrlə əlaqəli
fikirlərini yazdıqları bəzi daş lövhələr
tapılmışdır.
Onlar fərqli simvollardan istifadə ediblər.
Onların istifadə etdikləri rəqəmlər də fərqli olub,
ancaq həmin lövhələrdə cəbr haqqında anlayışlar olub.
Həmin yer təxmini buradır.
Babil təxmini burada olub.
Babil Şumerlərin ənənələrini davam etdirib.
Bu hissə Mesopotamiya adlanırdı.
yunan dilində iki çayın arası deməkdir.
Cəbr haqqında
bilinən ilk anlayışlar
buradan yayılmışdır.
Daha sonra bir qədər irəliləyək.
Mən əminəm ki, hətta tarixçilər belə
2000 il əvvəl Babildə istifadə edilmiş
müxtəlif cəbri nümunələri
bizə göstərə bilməz.
Eradan sonrakı 200 və ya 300-cü ilə getsək,
İsgəndəriyyədə yaşamış bir
yunan görərik.
Bu Yunanıstandır.
Ancaq o, Roma İmperiyasının bir hissəsi
hesab edilən İsgəndəriyyədə yaşayıb.
İsgəndəriyyə təxmini buradadır,
həmin adamın adı isə
Diofantdır.
İsgəndəriyyəli Diofant.
Bəzən onu cəbrin atası
adlandırırlar.
Ancaq Əl-Xarəzmini də cəbrin atası hesab edənlər var.
Əl-Xarəzmi bərabərliklərin
tarazlaşdırılması və əsas cəbri anlayışlardan
bəhs edərkən
Diofant daha çox xüsusi məsələlərə yönəlib.
Onların hər ikisi Babildə cəbrin banisi hesab edilsə də,
hər ikisinin özünəməxsus
töhfələri olmuşdur.
Onlar Babildə ortaya çıxan anlayışları
təkrarlamayıblar.
Hər ikisinin cəbrə
nadir töhfələri olub,
ancaq xüsusilə də Qərb tarixçiləri
Diofantı cəbrin atası hesab edir.
Əl-Xarəzminin də özünəməxsus
dəstəkçiləri olub.
Onun da cəbrə xüsusi töhfələri olub.
Tarixdə bir qədər də irəliləsək,
Hindistanda yaşamış məşhur riyaziyyatçı
Brahmaquptanı görərik.
Hindistanlı Brahmaqupta.
Onun Hindistanın hansı bölgəsində
yaşadığını bilmirəm.
Dəqiq olmasa da, o, təxmini
buralarda yaşayıb.
Onun da cəbrə xüsusi töhfələri olub.
Bu isə məşhur riyaziyytaçı
Əl-Xarəzminin dövrüdür.
Onun adı həmişə cəbrlə yanaşı
çəkilir, bəzi insanlar onu
cəbrin atası hesab etsə də,
bəziləri Əl-Xarəzminin bu ada layiq
olmadığını düşünür
çünki insanlar hesab edirlər ki,
o, cəbrin sadəcə mücərrəd anlayışlarına
yönəlib və müasir riyaziyyatçıların sonradan tapdığı
xüsusi üsullar haqqında heç bir anlayışı olmamışdır.