A mundemi ne, si të rritur, të prodhojme qeliza të reja nervore?
Ka ende paqartesi rreth kësaj pyetje,
pasi kjo është një fushë mjaft e re e hulumtimit.
Për shembull, isha duke folur me një nga kolegët e mi, Robertin,
një onkologjist,
dhe ai më tha,
"Sandrine, është misterioze.
Disa nga pacienteve te mi që u është thënë së janë shëruar nga kanceri i tyre
ende tregojnë shenja të depresionit."
Dhe unë i'u përgjigja atij:
Nga pikëpamja ime eshte e kuptueshme.
Trajtimi i pacientëve me ilace, që parandalojne shumimin e qelizave kanceroze
gjithashtu ndalon që të zhvillohen dhe neuronet e reja në trurin e tyre."
Roberti më pa si të isha e çmendur dhe më tha,
"Shiko Sandrine, këta janë pacientë të rritur
të rriturit nuk zhvillojnë qeliza të reja nervore."
Edhe pse shumë e habitur, i thashe, "Ne të vërtete, mundemi."
Dhe ky është një fenomen që ne e quajmë neurogjeneza.
[Neurogjeneza]
Roberti nuk është neuroshkenctar,
dhe ateherë ne shkollen e mjekesise nuk i kane mesuar cka mesohet tani --
qe truri i nje te rrituri mund te prodhoje qeliza te reja nervore.
Keshtu qe Roberti, nje doktor i mire qe eshte,
deshironte te vinte tek laboratori im
qe te kuptonte me mire se per cka e kisha fjalen.
Dhe i bera nje udhetim
ne nje nga pjeset me ngacmuese te trurit
persa i perket neurogjenezes --
dhe kjo eshte pjesa e trurit hipokampus.
Kjo eshte struktura ngjyre hiri ne qender te trurit.
Dhe meqe e dime kete fakt prej shume kohesh,
ajo eshte pergjegjese per te nxenet, kujtesen, humorin, dhe emocionet.
Sidoqofte, cka kemi zbuluar se fundmi
eshte qe kjo eshte nje nder pjeset unike ne trurin e te rriturit
ku mund te zhvillohen neuronet e reja.
Dhe nese e presim hipokampusin
dhe e zmadhojme,
atehere ajo qe shihet ketu pjesa e kaltert
eshte nje neuron i ri ne nje tru miu te rritur.
Por kur bie fjala te truri i njeriut --
kolegu im Jonas Frisén nga Instituti Karolinska,
ka vleresuar se ne prodhojme rreth 700 neurone te reja cdo dite
ne hipokampus.
Mund te mendoni se nuk eshte shume,
duke i krahasuar me miliarda neurone qe i kemi.
Por kur arrin moshen 50 vjec,
te gjitha neuronet me te cilat kemi lindur, do te jene zevendesuar
me neurone te te rriturve.
Pse keto neurone te reja jane te rendesishme dhe si funksionojne ato?
Se pari, e dime qe ato jane te rendesishme per te mesuarit dhe kujtesen.
Dhe ne laboratorin qe u tregua
qe nese e pengojme aftesine e nje truri te rritur
te prodhoje neurone te reja ne hipokampus,
atehere ne bllokojme disa aftesi te kujteses.
Kjo eshte vecanerisht e vertete dhe e re, per orientimin tre dimensional --
si pershembull, se si e drejtoni veten ne qytet.
Ne jemi ende duke mesuar shume gjera,
dhe neuronet nuk jane te rendesishme vetem per kapacitetin e kujteses,
por jane gjithashtu edhe per cilesine te kujteses.
Dhe do te kishin qene te dobishem te shtojne kohe ne kujtesen tone
do te ndihmojne te bejne dallimin e kujtimeve te ngjashme, si:
si te gjeni biçikleten
qe e keni parkuar cdo dite ne te njejten zone,
por ne nje pozicion pak me te ndryshem?
Dhe me interesante per kolegun tim Robert
eshte hulumtimi qe jemi duke bere mbi neurogjenezen dhe depresionin.
Ne nje model kafshe me depresion,
kemi pare qe kemi nivel me te vogel te neurogjenezes.
Dhe nese i japim pilula kunder depresionit,
atehere e rrisim prodhimin e ketyre neuroneve te reja,
dhe i zvogelojme simptomat e depresionit,
duke krijuar nje lidhje te paster, ne mes neurogjenezes dhe depresionit.
Por, nese e bllokon thjesht neurogjenezen,
atehere bllokohet edhe efektshmeria e pilulave kunder depresionit.
Roberti kishte kuptuar
qe ka me shume gjase qe pacientet e tij te kene vuajtuar nga depresioni
edhe pse ishin sheruar nga kanceri i tyre,
sepse bari i kancerit kishte ndaluar neuronet e reja te prodhohen.
Duhet kohe derisa te prodhohen neuronet e tjera
qe arrijne te funksionojne normalisht.
Keshtu qe, kolektivisht, ne mendojme qe kemi fakte te mjaftueshme
qe te themi se neurogjeneza eshte objektivi primar
nese deshirojme te permiresojme formimin e kujteses ose te humorit,
ose edhe te parandalojme ligeshtimin qe vjen me moshen,
ose qe eshte e lidhur edhe me stresin.
Atehere pyetja tjeter eshte:
a mundemi t'a kontrollojme neurogjenezen?
Pergjigjja eshte po.
Dhe tash do te bejme nje kuiz.
Do t'ju jap nje shumellojshmeri te sjelljeve dhe te aktiviteteve,
dhe ju do te me tregoni nese ato do ta rrisin neurogjenezen
apo do te zvogelojne neurogjenezen.
Jemi gati?
Ne rregull, te fillojme.
Cfare mendoni rreth te nxenit?
Rritet?
Po.
Te nxenit do te rrise prodhimin e ketyre neuroneve te reja.
Po stresi?
Po, stresi do te ule prodhimin e ketyre neuroneve ne hipokamus.
Mungesa e gjumit?
Me te vertet, qe do te ule neurogjenezen.
Po seksi?
Oh, wow!
(Te qeshura)
Po, keni te drejte, do te rrise prodhimin e neuroneve te reja.
Sidoqofte, eshte gjithcka rreth balancit ketu.
Ne s'duam te jemi ata qe biem ne nje situate --
(Te qeshura)
qe shume seks, te krijoje mungese gjumi.
(Te qeshura)
Cka rreth plakjes?
Atehere perqindja e neurogjenezes do te ulet ndersa plakemi,
por ende eshte e pranishme.
Dhe kjo eshte e fundit, cka rreth te vrapuarit?
Do t'ju le te gjykoni vete kete.
Kjo eshte nje nder studimet e para
qe eshte mbajtur nga nje prej mentoreve te mi, Rusty Gage nga Instituti Salk,
duke treguar qe ambienti qe na rrethon mund te kete nje ndikim
ne prodhimin e neuroneve te reja.
Dhe ketu mund te shihni nje pjese te hipokampusit te nje miu
qe nuk ka vrapuar asnjehere ne kafazin e tij.
Keto pikat e zeza qe shihni jane neuronet e ardhshme te reja.
Dhe tash, ndersa shihni nje prerje te hipokampusit te nje miu
qe kishte nje rrote vrapimi ne kafazin e tij.
E shihni rritjen e madhe
te pikave te zeza qe tregojne qe do te jene neuronet e reja.
Keshtu qe aktiviteti ka ndikim ne neurogjeneze, por kjo s'eshte e gjitha.
Cfare ushqimi hani ka ndikim
ne prodhimin e neuroneve te reja ne hipokampus.
Ketu e kemi nje shembull te dietes --
te ushqimeve qe kane treguar qe kane ndikim.
Dhe do te theksoj disa per ju:
Ulja e kalorive te marra me 20 deri 30 perqind do te rrise neurogjenezen.
Dietat ku perfshihet agjerimi -- hapesira e kohes midis vakteve --
do te rrise neurogjenezen.
Konsumimi i flavonoideve,
qe gjenden ne çokolladen e zeze ose ne boronica,
do te rrise neurogjenezen.
Omega-3 acidet e yndyrshme,
qe gjendet ne peshkun e yndyrshem, siq eshte salmoni,
do te rrise prodhimin e ketyre neuroneve te reja.
Nga ana tjeter, nje diete qe ka nivele te larta te yndyres se saturuar
do te kete nje ndikim negativ ne neurogjeneze.
Etanoli -- konsumimi i alkoholit -- do te zvogeloje neurogjenezen.
Sidoqofte, jo gjithcka eshte e humbur;
resveratroli, qe gjendet ne veren e kuqe,
ka treguar te ndihmoje mbijetesen e ketyre neuroneve te reja.
Keshtu qe, heres tjeter kur te jeni ne nje darke,
ndoshta do te preferonit keto pije "neurogjeneze-neutrale".
(Te qeshura)
Dhe per ta perfunduar, me lejoni te permend kete te fundit --
nje te habitshme.
Japonezet jane te apasionuar me teksturen e ushqimit,
dhe kane treguar qe dietat e buta te lengshme e demtojne neurogjenezen,
perkunder atyre ushqimeve qe kerkojne pertypje -- perçapje -- ose ushqimet e forta.
Keshtu te gjitha keto informacione,
kur kemi nevoje te shikojme nivelin e qelizave,
qe eshte gjeneruar duke i perdorur kafshet si shembuj.
Por kjo diete iu eshte administruar edhe mbi njerez,
dhe ajo cka kemi zbuluar eshte qe dieta rregullon kujtesen dhe humorin
ne menyre te njejte siq rregullon neurogjenezen.
si pershembull: reduktimi i kalorive do te rrisi kapacitetin e kujteses,
ndersa nje diete qe ka shume yndyre vetem do t'i perkeqesonte shenjat e depresionit-
perkunder omega-3 acidet yndyrore, qe do te rrit neurogjenezen,
qe gjithashtu ndihmon te ulen shenjat e depresionit.
Keshtu qe mendojme se efekti i dietes
ne shendetin mendor, ne kujtese dhe ne humor,
eshte gjithashtu i shoqeruar ne prodhimin e neuroneve te reja ne hipokampus.
Dhe nuk eshte vetem se cka konsumoni,
por eshte edhe se teksture ka ushqimi kur e hani,
dhe sasia e ushqimit qe merrni.
Nga ana jone -- neuroshkencetaret qe jane te interesuar ne neurogjeneze --
duhet te kuptojme me shume rreth funskionit te neuroneve te reja,
dhe se si i kontrollojme mbijetesen dhe prodhimin e tyre.
Po ashtu te gjejme menyren si te mbrojme neurogjenezen e pacienteve te Robertit.
Dhe nga ana juaj --
Ju le ju ne pergjegjesi te neurogjenezes suaj.
Faleminderit.
(Duartrokitje)
Margaret Heffernan: Nje kerkim fantastik, Sandrine.
Tash, te kam thene qe ti me ke ndryshuar jeten --
Tash une ha shume boronica.
Sandrine Thuret: Shume mire.
MH: Jam shume e interesuar ne punen e te vrapuarit.
A duhet te vrapoj?
Apo vlen vetem per ushtrimet aerobike,
per ti derguar oksigjen trurit?
A mundet te jete ndonje ushtrim tjeter energjik?
ST: Atehere per momentin,
nuk mundemi te themi se eshte vetem vrapimi,
por ne mendojme qe gjithcka qe vertet rrit prodhimin --
ose qarkullimin e gjakut ne tru,
duhet te jete i dobishem.
MH: Atehere nuk eshte nevoja te kem nje rreth vrapimi ne zyren time?
ST: Jo, nuk eshte nevoja!
MH: Oh, cfare lehtesimi! Kjo eshte e mrekullueshme.
Sandrine Thuret, te faleminderit shume.
ST: Faleminderit juve, Margaret.
(Duartrokitje)