“A mund të shijohen fjalët?”
Ishte një pyetje që më zuri në befasi.
Këtë verë, po mbaja një fjalim në një festival letrar,
dhe më vonë, teksa firmosja librat,
një adoleshente erdhi me një miken e saj,
dhe më bëri këtë pyetje.
I thashë se disa njerëz përjetojnë ngatërrim shqisash
ndaj ata mund të dëgjonjë ngjyrat
ose të shikojnë tingujt,
e shumë shkrimtarë janë mahnitur nga kjo temë, përfshirë dhe mua.
Por ajo më ndërpreu, paksa padurimisht, dhe tha, “Po, e di këtë.
Quhet sinestezi. E kemi mësuar në shkollë.
Por ime më po lexon librin tuaj,
dhe ajo thotë se ka plot ushqime e ingredientë
dhe një skenë të plotë darke në të.
Atë e merr uria pas çdo faqeje.
Prandaj po mendoja,
Përse ju nuk ju merr uria kur shkruani?
Dhe mendova se mbase, mbase ju mund ti shijoni fjalët.
A ka kjo kuptim?”
Dhe, në të vërtetë, kishte kuptim,
sepse që nga femijëria,
çdo shkronjë e alfabetit kishte një ngjyrë ndryshe,
dhe ngjyrat më kujtojnë shijet.
Prandaj për shembull, ngjyra lejla është ca djegëse, pothuajse e parfumuar,
dhe çdo fjalë që lidh me lejlanë
shijon si e tillë,
si “perëndimi”—një fjalë tepër pikante.
Por u shqetësova se nëse ia tregoja diçka të tillë një adoleshenteje,
mund të tingëllonte ose shumë abstrakte,
ose ndoshta shumë e çuditshme,
dhe s’kishte shumë kohë gjithësesi,
sepse njerëzit po prisnin në radhë,
ndaj papritur ajo për të cilën po përpiqesha ta bindja
ishte më e komplikuar dhe e detajtuar
se sa mundësia për të folur në ato kushte.
Dhe bëra atë që bëj në situata të ngjashme:
U bllokova, pushova dhe ndalova së foluri.
Ndalova së foluri sepse e vërteta ishte e komplikuar,
edhe pse e dija, thellë meje,
se kurrë s’duhet të hesht nga frika e kompleksietit.
Prandaj dua ta nis fjalën time sot
me përgjigjen të cilën s’isha në gjendje t'a jepja atë ditë.
Po, fjalët mund të shijohen –
Ndonjëherë, kjo është, jo gjithmonë,
Dhe fjalët e gëzuara kanë një shije ndryshe nga ato të trishtat.
Më pëlqen të eksploroj: ç’shije ka fjala “kreativitet”,
Apo “barazi,”
“dashuri,” “revolucion?”
Po “atdhe?”
Këto ditë, veçanërisht kjo e fundit më shqetëson.
Ajo lë një shije të ëmbël në gjuhën time,
si kanellë, me pak ujë trëndafili
dhe mollë të arta.
Por nën të, është një shije e mprehtë pikante,
si hithra dhe luleradhiqe.
Shija e atdheut tim, Turqisë,
është një përzierje e ëmbël dhe e hidhur.
Dhe arsyeja përse po jua them këtë
është sepse mendoj se ka gjithnjë e më shumë njerëz
rreth botës sot
të cilët kanë emocione të ngjashme
rreth tokës prej të cilës vijnë.
Ne i duam vendlindjet tona, apo jo?
Si mund të mos i duam?
Ndihemi të lidhur me njerëzit, kulturën, tokën, ushqimin.
E megjithatë në të njëjtën kohë,
ndjehemi gjithnjë e më të irrituar nga politika e politikanët e saj,
ndonjëherë deri në pikën e dëshpërimit ose dëmtimit ose zemërimit.
Dua të flas rreth emocioneve
dhe nevojës për të rritur inteligjencën tonë emocionale.
Mendoj se është për të ardhur keq
që pjesa dërrmuese e teorive politike i kushtojnë shumë pak vëmendje emocioneve.
Shpesh, analistët e ekspertët janë kaq të zënë me të dhënat dhe matjet
saqë duket se harrojnë ato gjëra në jetë
që janë të vështira për t'u matur
e mbase të pamundura të mblidhen sipas modeleve statistikore.
Por unë mendoj se ky është një gabim, për dy arsye kryesore.
Së pari, sepse ne jemi qenie emocionale.
Si qenie njerëzore, mendoj se të gjithë jemi të tillë.
Por së dyti, dhe kjo është e re,
ne kemi hyrë një fazë e re në historinë botërore
ku ndjenjat kolektive udhëheqin dhe ngatërrojnë politikën
më shumë se kurrë më parë.
Dhe përmes mediave sociale dhe rrjeteve sociale,
këto ndjenja janë zgjeruar më tej,
polarizuar, dhe ato udhëtojnë nëpër botë mjaft shpejt.
E jona është epoka e ankthit, zemërimit,
mosbesimit, pakënaqësisë
dhe, mendoj, e frikës me shumicë.
Por ja si është puna:
edhe pse ka shumë hulumtime për faktorët ekonomikë,
ka relativisht pak studime për faktorët emocionalë.
Pse i nënvlerësojmë ndjenjat dhe perceptimet?
Mendoj se do të jetë një nga sfidat tona më të mëdha intelektuale,
sepse sistemet tona politike janë të mbushura me emocione.
Në vend pas vendi,
kemi parë politikanë joliberalë që shfrytëzojnë këto emocione.
E megjithatë brenda akademisë dhe midis inteligjencës,
ende nuk i marrim seriozisht emocionet.
Mendoj se duhet.
Dhe duhet të përqëndrohemi në pabarazinë ekonomike globale,
duhet t'i kushtojmë më shumë vëmendje boshllëqeve emocionale e njohëse botërore
dhe si ti tejkalojmë këto boshllëqe,
sepse ato kanë rëndësi.
Vite më parë, kur jetoja akoma në Stamboll,
një studiuese amerikane që po vëzhgonte shkrimtaret në Lindjen e Mesme
erdhi të më takonte.
Dhe në një pikë të bisedës, ajo tha,
"E kuptoj pse jeni feministe,
sepse, ju e dini, ju jetoni në Turqi ".
Dhe unë i thashë asaj,
"S‘e kuptoj pse nuk jeni feministe,
sepse, ju e dini, ju jetoni në Amerikë ".
(Të qeshura)
(Duartrokitje)
Dhe ajo qeshi.
Ajo e mori si shaka,
dhe momenti kaloi.
(Të qeshura)
Por mënyra se si ajo e kish ndarë botën në 2 kampe imagjinare,
në dy kampe të kundërta –
më shqetësoi dhe mbeti brenda meje.
Sipas kësaj harte imagjinare,
disa pjesë të botës ishin vende të paqendrueshme.
Ishin si ujëra të copëtuara akoma te pavendosura.
Disa pjesë të tjera të botës, domethënë Perëndimi,
ishin të forta, të sigurta dhe të qëndrueshme.
Pra, ishin tokat e paqendrueshme që kishin nevojë për feminizëm
për aktivizëm e për të drejtat e njerëzve,
dhe ata si ne që ishin mjaft fatkeq
për të ardhur nga vende të tilla
duhet te vazhdonin të luftonin për këto vlera thelbësore.
Por kishte shpresë.
Meqenëse historia eci përpara,
edhe tokat më të paqëndrueshme një ditë do të arrinin të tjerët.
Dhe ndërkohë, qytetarët e tokave të forta
mund të rehatoheshin në përparimin e historisë
dhe në triumfin e rendit liberal.
Ata mund të mbështetnin betejat e njerëzve të tjerë diku tjetër,
por ata vetë nuk kishin përse të luftonin
më për bazat e demokracisë,
sepse ato ishin përtej asaj faze.
Më duket se në vitin 2016,
kjo gjeografi hierarkike ishte copëtuar në copëza.
Bota jonë nuk e ndjek më këtë model dualist
në mendjen e studiuesve, nëse e ka ndjekur ndonjëherë.
Tani e dimë se historia nuk ecën domosdomërisht përpara.
Ndonjëherë krijon rrathë,
madje rrëshqet prapa,
e se gjeneratat mund të bëjnë të njëjtat gabime
që kanë bërë stërgjyshërit e tyre.
Dhe tani e dimë se nuk ka diçka të tillë
si vende të forta përkundrejt vendeve të jo të forta.
Në fakt, të gjithë po jetojmë në kohë të paqendrueshme,
ashtu si na tha i ndjeri Zygmunt Bauman.
Bauman kishte një përkufizim tjetër për epokën tonë.
Ai thoshte se të gjithë po ikim të ecim në rërë lëvizëse.
Nëse ky është rasti, unë mendoj,
duhet të na shqetësojë grave më shumë sesa burrat,
sepse kur shoqëritë kthehen prapa në autoritarizëm,
nacionalizëm ose fanatizëm fetar,
gratë kanë shumë më tepër për të humbur.
Kjo është arsyeja pse ky duhet të jetë një moment jetësor,
jo vetëm për aktivizmin global,
por per mendimin tim, edhe për bashkësinë globale të femrave.
(Duartrokitje)
Por dua të bëj një rrëfim të shkurtër para se të shkoj më tej.
Së fundmi, sa herë kam marrë pjesë në konferenca a festivale ndërkombëtare,
Zakonisht do të isha një nga shumë folësit depresivë.
(Të qeshura)
Duke parë sesi ëndrrat tona për demokraci dhe për bashkëjetesë
u shtypën në Turqi,
të dyja gradualisht por edhe me një shpejtësi mahnitëse,
me kalimin e viteve jam ndjerë mjaft e demoralizuar.
Dhe në këto festa do të kishte disa shkrimtarë të tjerë të zymtë,
dhe ata do të vinin nga vende të tilla si Egjipti, Nigeria, Pakistani,
Bangladeshi, Filipine, Kina, Venezuela, Rusia.
E ne do ti buzëqeshnim njëri-tjetrit në simpati,
kjo shoqëri e të dënuarve.
(Të qeshura)
Dhe ju mund të na quani WADWIC:
Klubi Ndërkombëtar i Shkrimtarëve të Shqetësuar dhe të Dëshpëruar
(Të qeshura)
Por atëherë gjërat filluan të ndryshojnë,
dhe papritmas klubi ynë u bë më i njohur,
dhe filluam të kishim anëtarë të rinj.
Me kujtohet –
(Të qeshura)
Mbaj mend që shkrimtarët e poetët grekë u bashkuan së pari, erdhën në bord.
Dhe pastaj shkrimtarët nga Hungaria dhe Polonia,
dhe më pas, çuditërisht, shkrimtarët nga Austria, Hollanda, Franca,
dhe pastaj shkrimtarët nga B.M. , ku jetoj dhe që quaj shtëpinë time,
dhe më pas shkrimtarët nga Sh.B.A.
Papritur, kishte më shumë nga ne
që ndiheshin të shqetësuar për fatin e kombeve tona
dhe të ardhmen e botës.
Dhe mbase kishte më shumë prej nesh tani
qe ndieshim si të huaj në tokat tona amtare.
Dhe pastaj ndodhi kjo gjë e çuditshme.
Ata që ishin të depresionuar për një kohë të gjatë,
filluam të ndjeheshin më pak të dëshpëruar,
ndërsa të ardhurit, ata nuk ishin mësuar të ndjeheshin në këtë mënyrë
se ata tani ishin edhe më të dëshpëruar.
(Të qeshura)
Kështu që mund të shihje shkrimtarët nga Bangladeshi ose Turqia apo Egjipti
duke u përpjekur të ngushëllonin kolegët e tyre
për Brexit-in e Britanisë dhe Sh.B.A. pas zgjedhjeve.
(Të qeshura)
Por duke lënë shakanë mënjanë,
Unë mendoj se bota jonë është plot sfida të padëgjuara,
dhe kjo vjen me një reagim emocional,
sepse përballë ndryshimit me shpejtësi të lartë,
shumë njerëz dëshirojnë të ngadalësohet shpejtësia,
dhe kur ka shumë të panjohura,
njerëzit kërkojnë për “të njohurat”.
Dhe kur gjërat bëhen shumë konfuzuese,
shumë njerëz dëshirojnë thjeshtësinë.
Ky është një udhëkryq shumë i rrezikshëm,
sepse është pikërisht aty ku demagogu hyn në lojë.
Demagogu e kupton si funksionojnë ndjenjat kolektive
dhe si ai -- zakonisht është mashkull -- mund të përfitojnë prej tyre.
Ai na thotë se ne të gjithë jemi në klanet tona,
na thotë se do të jemi më të sigurt nëse rrethohemi nga njëmendësia.
Demagogët janë në të gjitha madhësitë dhe format.
Ky mund të jetë udhëheqësi i pazakontë të një partie politike
diku në Evropë,
ose një imam ekstremist islamik që predikon dogmën dhe urrejtjen,
ose një supremacist i bardhë, orator nazist-admirues diku tjetër.
Të gjitha këto figura, në shikim të parë-- duken të shkëputura.
Por unë mendoj se ata ushqejnë njëri-tjetrin,
dhe ata kanë nevojë për njëri-tjetrin.
Dhe në të gjithë botën,
kur shikojmë sesi demagogët flasin e si frymëzojnë lëvizje,
mendoj se ata kanë një cilësi të pakuptueshme të përbashkët:
Ata e kanë shumë, shumë zët shumllojshmërinë.
Ata nuk mund të merren me shumëllojshmërinë.
Adorno thoshte,
"Intoleranca e së paqartës është shenja e një personaliteti autoritar."
Por pyes veten:
Po sikur të njëjtën shenjë,
po ajo e intolerancës së paqartësisë -
po sikur të jetë shenja e kohërave tona, të moshës ku po jetojmë?
Sepse kudo ku shikoj, shoh nuanca duke u zhdukur.
Në shfaqjet televizive, ne kemi një folës anti-diçkaje
i vendosur kundër një folësi pro diçkaje.
Saktë? Është balancim i mirë.
Është edhe më mirë nëse i bërtasin njëri-tjetrit.
Edhe në akademi, ku mendohet të ushqehet intelekti ynë,
ju shihni studiues ateist duke garuar me studiues të fortë teist,
por nuk është një debat i vërtetë intelektual,
sepse është përplasje midis dy sigurive.
Unë mendoj se të kundërtat binare janë kudo.
Kështu ngadalë dhe sistematikisht,
na është mohuar e drejta e të qenurit kompleks.
Stamboll, Berlin, Nise, Paris, Bruksel,
Dhaka, Bagdad, Barcelone:
ne kemi parë sulme te tmerrshme terroriste njëri pas tjetrit.
Dhe kur shpreh dhimbjen e kur reagon kundër mizorisë,
merr të gjitha llojet e reagimeve,
mesazhe në mediat sociale.
Por njëri prej tyre është mjaft shqetësues,
vetëm sepse është kaq i përhapur.
Ata thonë: "Pse ju vjen keq për ta?
Pse ju vjen keq për ta?
Pse nuk të vjen keq për civilët në Jemen
apo civilët në Siri? "
Dhe unë mendoj se njerëzit që shkruajnë mesazhe të tilla
nuk e kuptojnë
që mund të ndjehemi keq e të qëndrojmë në solidaritet për
viktimat e terrorizmit e dhunës në Lindjen e Mesme, në Evropë,
në Azi, në Amerikë, kudo, çdokund,
në mënyrë të barabartë dhe njëherësh.
Ata s‘duket se e kuptojnë që s‘kemi pse të zgjedhim një dhimbje
dhe një vend mbi të gjithë të tjerët.
Por unë mendoj se kjo është ajo që na bën tribalizmi.
Ajo na copëton mendjet, me siguri,
por gjithashtu na copëton zemrat,
në atë masë sa të bëhemi të pandjeshëm për vuajtjet e njerëzve të tjerë.
Dhe e vërteta e trishtë është se, ne s’kemi qenë gjithmonë kështu.
Unë botova një libër për fëmijë në Turqi,
dhe kur libri u publikua, bëra shumë evente.
Shkova në shumë shkolla fillore,
gjë që më dha një shans për të vëzhguar fëmijët më të vegjël në Turqi.
Dhe ishte gjithmonë e mahnitshme të shihje sa shumë empati, imagjinatë
dhe vetëbesim ata kishin.
Këta fëmijë janë shumë më të prirur të bëhen qytetarë globalë
sesa nacionalistë në atë moshë.
Eshtë e mrekullueshme të shohësh, kur i pyet,
shumë prej tyre duan të jenë poetë dhe shkrimtarë,
dhe vajzat janë po aq të sigurt sa djemtë,
në mos më shumë.
Por me pas shkoja në shkolla të mesme,
dhe gjithçka ka ndryshuar.
Askush nuk dëshiron të jetë më shkrimtar,
askush nuk dëshiron të jetë më shkrimtar romanesh,
dhe vajzat janë bërë të ndrojtura,
ato janë të kujdesshme, të mbrojtura,
hezituese të flasin në hapësirën publike,
sepse ne i kemi mësuar ato --
që familja, shkolla, shoqeria --
ne i kemi mësuar ato të fshijnë individualitetin e tyre.
Unë mendoj se Lindja dhe Perëndimi,
ne po humbasim shumellojshmerinë,
të dyja, përfshirë shoqëritë tona dhe veten tonë.
Dhe duke ardhur nga Turqia, e di se humbja e diversitetit
është një humbje e madhe.
Sot, atdheu im u bë burgosësi më i madh në botë
për gazetarët,
duke tejkaluar edhe rekordin e trishtë të Kinës.
Dhe unë gjithashtu besoj se ajo që ndodhi atje në Turqi
mund të ndodhë kudo.
Mund edhe të ndodhë këtu.
Pra, ashtu sic vendet e ngurta ishin një iluzion,
identitetet individuale janë gjithashtu një iluzion,
sepse të gjithë kemi brenda një shumëllojshmëri zërash.
Iraniani, poeti persian, Hafiz,
dikur thoshte: "Ju mbani në shpirtin tuaj çdo përbërës të nevojshëm
ta ktheni ekzistencën tuaj në gëzim.
Gjithçka duhet të bëni është të përzieni ato përbërës ".
Dhe unë mendoj se mundemi.
Unë jam një Stambolliste,
por gjithashtu kam lidhje me Ballkanasit,
ata të Egjeut e Mesdheut,
Lindjes së Mesme, Levantit.
Unë jam evropiane nga lindja, sipas zgjedhjes,
së vlerave që i mbështes.
Jam bërë një londineze me kalimin e viteve.
Do të doja të mendoja veten si shpirt global, si qytetare botëror,
një nomade e një tregimtare udhëtuese.
Unë kam shumë shtojca,ashtu si gjithësecili prej nesh.
Dhe shtojcat e shumta nënkuptojnë histori të shumta.
Si shkrimtarë, ne gjithmonë ndjekim histori, sigurisht,
por mendoj se gjithashtu jemi të interesuar për heshtjet,
gjërat për të cilat s‘mund të flasim,
tabutë politikë, tabutë kulturore.
Ne gjithashtu jemi të interesuar në heshtjet tona.
Unë gjithmonë kam qenë “e zhurmshme” e kam shkruar shumë
në lidhje me të drejtat e pakicave, të drejtat e grave,
të drejtat e LGBT.
Por teksa mendoja për këtë TED Talk,
Kam kuptuar një gjë:
Unë kurrë s’kam pasur guxim të them në një hapësirë publike
se isha biseksuale,
sepse kisha kaq frikë nga shpifjet
nga turpi dhe tallja
dhe sigurisht nga urrejtja që do të pasonte.
Por sigurisht, nuk duhet kurrë, kurrë , të heshtësh
nga frika e kompleksitetit.
(Duartrokitje)
Dhe megjithëse nuk jam e huaj për ankthet,
dhe megjithëse po flas këtu për fuqinë e emocioneve --
Ia di fuqinë e emocioneve -
Kam zbuluar me kalimin e kohës
që emocionet nuk janë të pakufizuara.
E dini? Ato kanë një kufi.
Vjen një moment --
është si një pikë tërheqëse ose një prag -
kur lodhesh nga frika,
kur lodhesh nga ankthi.
Dhe unë mendoj se jo vetëm individët,
por ndoshta kombet, gjithashtu, kanë pikat e tyre të drejtimit.
Kështu që më e fortë se emocionet e mia
është vetëdija ime
se jo vetëm gjinia, jo vetëm identiteti,
por vetë jeta është e paqendrueshme.
Ata duan të na ndajnë në fise,
por ne jemi të lidhur përtej kufijve.
Ata predikojnë siguri,
por ne e dimë që jeta ka plot magji
dhe shumë paqartësi.
Dhe atyre u pëlqen të nxisin dualitete,
por ne kemi shumë më shumë nuancua se aq.
Atëherë, çfarë mund të bëjmë?
Unë mendoj se duhet të kthehemi te bazat,
përsëri te ngjyrat e alfabetit.
Poeti libanez Khalil Gibran thoshte,
"Mësova heshtjen nga llafazani
dhe tolerancën nga jotoleranti
dhe dashamirësinë nga të rreptët."
Mendoj se është një moto e shkëlqyer për kohërat tona.
Pra, nga demagogët populistë, do të mësojmë
domosdoshmërinë e demokracisë.
Dhe nga izolimi, do të mësojmë nevojën për solidaritet global.
Dhe nga tribalistët, do të mësojmë bukurinë e kozmopolitizmit
dhe bukurinë e diversitetit.
Teksa mbaroj, dua t'ju lë me një fjalë, ose “një shije”.
Fjala "yurt" në turqisht do të thotë "atdhe".
Do të thotë "atdhe".
Por në fakt, fjala do të thotë gjithashtu
"një tendë e përdorur nga fiset nomade".
Dhe më pëlqen ai kombinimi, sepse më bën të mendoj
që atdheu nuk ka nevojë të jetë i rrënjosur në një vend.
Ai mund të jetë i lëvizshëm.
Ne mund t'a marrim atë me vete kudo.
Dhe mendoj se për shkrimtarët, për tregimtarët,
në fund të ditës,
ka një atdhe kryesor,
dhe quhet "Toka e tregimeve".
Dhe shija e asaj fjale
është shija e lirisë.
Faleminderit.
(Duartrokitje)