Tại sao con người lại cố tình phá hoại di sản văn hóa?
Làm như vậy, họ có tin rằng
sẽ xóa đi được lịch sử của chúng ta?
Kí ức về văn hóa của chúng ta?
Sự thật là, ta mất đi nhiều di sản văn hóa
do xói mòn hay thiên tai,
đó là những điều khó mà tránh khỏi.
Tôi, ở đây, hôm nay, để chỉ cho các bạn cách sử dụng các bức hình --
do chính các bạn chụp --
để khôi phục phần lịch sử đã mất
bằng cách sử dụng công nghệ tiên tiến
và sự giúp sức của các tình nguyện viên.
Vào đầu thế kỉ 20,
các nhà khảo cổ khám phá ra hàng trăm bức tượng và đồ tạo tác
ở thành phố Hatra cổ xưa,
phía Bắc I-rắc.
Những bức tượng như thế này được tìm thấy trong tình trạng đổ nát,
một số bị mất đầu hoặc tay,
nhưng trang phục mà chúng khoác lên người
và tư thế của chúng
có thể tiết lộ câu chuyện về chúng.
Ví dụ, ta tin rằng,
nếu bức tượng khoác lên mình chiếc áo chùng dài ngang đầu gối
và đi chân trần,
đó chính là hình ảnh đại diện cho tu sĩ.
Tuy nhiên, nhìn kĩ hơn vào tác phẩm này,
ta có thể thấy chiếc áo được trang trí rất công phu,
khiến nhiều nhà nghiên cứu tin rằng
đây là bức tượng của một vị vua trong buổi lễ tín ngưỡng.
Khi bảo tàng văn hóa Mosul mở cửa vào năm 1952 ở phía Bắc I-rắc,
bức tượng này, cùng với những tượng khác,
được đặt ở bảo tàng để gìn giữ cho thế hệ mai sau.
Sau khi Mỹ dẫn đầu, tấn công I-rắc năm 2003,
một vài tượng và đồ tạo tác đã được chuyển đến Baghdad,
nhưng bức tượng này vẫn còn nằm lại.
Sau đó, vào tháng Hai năm ngoái, một đoạn phim được công bố,
và ngay lập tức truyền đi với tốc độ chóng mặt.
Có lẽ một vài trong số các bạn đã từng xem.
Đây là một đoạn phim ngắn.
(Đoạn phim) (Hát bằng tiếng Ả rập)
(Hết đoạn nhạc)
Cảnh trên đây không dễ chịu chút nào, phải không?
Các bạn có thấy quen không?
Nó đây.
Đây chính là bức tượng đó,
nó bị lật đổ,
vỡ tan thành nhiều mảnh.
Khi tôi và Matthew Vincent xem được đoạn phim này,
chúng tôi đã vô cùng sốc.
Là những nhà khảo cổ ứng dụng công nghệ tiên tiến
vào việc bảo tồn bằng số hóa,
một ý tưởng lóe lên trong đầu.
Ta có thể thu thập ảnh chụp những đồ tạo tác này của công chúng
trước khi chúng bị phá hủy,
để phục dựng bằng công nghệ số.
Nếu có thể làm được điều này,
ta có thể đưa chúng vào một bảo tàng ảo
để kể lại câu chuyện này.
Thế nên, hai tuần sau khi xem đoạn phim đó,
chúng tôi bắt tay vào dự án với tên gọi "Dự án Mosul".
Còn nhớ những bức ảnh về bức tượng mà tôi đã chiếu chứ?
Đây chính là phục dựng của nó từ ảnh chụp trước khi bị phá hủy
thu thập từ công chúng.
Giờ, hẳn các bạn đang thắc mắc,
công cụ này thực sự hoạt động như thế nào?
Vâng, mấu chốt của công nghệ này có tên là quang trắc,
và nó được phát minh tại đây, nước Đức.
Đây là công nghệ cho phép chúng ta sử dụng những hình ảnh hai chiều
chụp vật thể ở nhiều góc độ
để tạo nên hình mẫu 3D.
Có lẽ các bạn sẽ nghĩ nó nghe như một loại ma thuật, nhưng không đâu.
Tôi sẽ cho các bạn xem cách thực hiện.
Đây là hai hình ảnh của cùng một bức tượng được thu thập.
Máy tính sẽ xử lí
bằng cách phát hiện những điểm giống nhau của hai bức ảnh,
những điểm giống nhau của vật thể.
Sau đó, bằng cách sử dụng nhiều bức ảnh như vậy,
máy tính có thể bắt đầu dựng lại vật thể trong không gian ba chiều.
Trường hợp này, vị trí đặt máy ảnh của mỗi bức hình
sẽ có màu xanh dương.
Hiện giờ, tôi xin thú thật, chỉ mới được dựng lại được một phần,
nhưng tại sao lại là một phần?
Vâng, đơn giản là vì bức tượng này được đặt sát tường,
nên không có những bức ảnh chụp từ đằng sau.
Nếu muốn hoàn thiện việc phục dựng hình ảnh của bức tượng,
tôi cần một máy ảnh phù hợp,
chân máy, ánh sáng phù hợp,
không thể làm điều đó với ảnh thu thập từ công chúng.
Hãy nghĩ xem:
Bao nhiêu người trong số các bạn, khi đến bảo tàng,
sẽ chụp hết tất cả các phần của tượng,
kể cả mặt sau?
Có thể một vài bạn thấy hứng thú với tượng David của Michelangelo,
tôi đoán.
(TIếng cười)
Nhưng vấn đề nằm ở chỗ,
nếu có thể tìm thêm nhiều hình ảnh về vật này,
ta có thể cải thiện hình ảnh 3D của nó.
Khi bắt tay vào dự án,
chúng tôi bắt đầu với bảo tàng Mosul.
Chúng tôi ước tính có thể thu thập ảnh,
mà một vài người quan tâm,
rồi tạo ra một, hai ảnh phục dựng.
mà không biết mình đã khởi xưởng một thứ sẽ phát triển nhanh chóng đến thế.
Trước khi biết được điều đó,
chúng tôi đã nhận thức rõ:
có thể áp dụng ý tưởng tương tự với di sản bị mất, ở mọi nơi.
Vì thế, chúng tôi quyết định đổi tên của dự án thành Rekrei.
Rồi đến hè năm ngoái,
phòng truyền thông tạp chí "The Economist" tìm đến chúng tôi.
Họ hỏi:
"Này, anh có muốn chúng tôi xây nên một bảo tàng ảo
để đặt những hình ảnh phục dựng
và kể lại câu chuyện không?"
Các bạn nghĩ chúng tôi có từ chối không?
Dĩ nhiên là không rồi.
Chúng tôi đồng ý ngay! Và vô cùng phấn khởi.
Đây đúng là một khởi đầu tốt đẹp cho dự án.
Giờ đây, ai trong số các bạn
cũng có thể trải nghiệm RecoVR Mosul trên điện thoại,
bằng Google Cardboard
hay một máy tính bảng hay thậm chí Youtube 360.
Đây là bức chụp màn hình của bảo tàng ảo.
Và nó đây ...
hình ảnh phục dựng một phần của bức tượng,
cũng như tượng sư tử của Mosul,
hình ảnh phục dựng hoàn chỉnh đầu tiên của dự án.
Dù đoạn phim không quay lại cảnh bức tượng sư tử Mosul bị phá hủy,
chúng tôi có một số ví dụ khác ghi lại cảnh các cổ vật lớn bị phá hủy
đơn giản vì là chúng quá lớn để có thể cắp đi.
Ví dụ,
cánh cổng Nimrud ở Bắc I-rắc.
Đây là hình ảnh phục dựng,
còn đây là lúc nó bị phá hoại.
Hay tượng sư tử Al-Lāt ở Palmyra, Syria:
Trước ...
và sau.
Dù những hình tái hiện ảo là mối quan tâm chính
của dự án,
một số người đã đặt ra câu hỏi:
Liệu có thể in chúng ra bằng công nghệ in 3D?
Chúng tôi nghĩ rằng in 3D không phải là hướng giải quyết thẳng thắn
cho các di sản bị mất.
Một khi thứ gì đó bị phá hủy,
nó vĩnh viễn không còn.
Nhưng in 3D đem đến một lựa chọn để thuật lại câu chuyện đó.
Như ở đây, tôi sẽ cho các bạn xem...
Đây là bức tượng Hatra
và tượng sư tử của Mosul.
(Tiếng vỗ tay)
Cám ơn các bạn.
Bây giờ, nếu nhìn kĩ,
bạn sẽ nhận thấy có nhiều chi tiết được in màu,
một số khác in màu xám hoặc trắng.
Phần này được thêm vào để giúp cho bức tượng đứng thẳng.
Việc làm này cũng tương tự như lúc bạn đến bảo tàng,
và thấy một bức tượng bị đổ vỡ;
Nó được gắn vào để mọi người có thể chiêm ngưỡng.
Hợp lý, đúng không ạ?
Tuy nhiên, chúng tôi quan tâm hơn
về những điều công nghệ thực tế ảo có thể làm cho những di sản bị mất.
Đây là ví dụ về một trong những tháp mộ
bị phá hủy ở Palmyra.
Dùng phần mềm hỗ trợ xem trực tuyến Sketchfab,
có thể thấy, chúng tôi đã dựng được ba phần ở phía ngoài mộ,
chúng tôi cũng có ảnh chụp bên trong,
để có thể bắt đầu phục dựng phần tường
và trần nhà.
Những nhà khảo cổ làm việc ở đó trong rất nhiều, nhiều năm,
nên chúng tôi có những bản vẽ kiến trúc của những di sản bị mất.
Không may là, ta không chỉ mất đi di sản ở những khu vực có xung đột,
trong chiến tranh,
mà do thiên tai.
Đây là hình mẫu 3D của quảng trường Durbar ở Kathmandu,
trước khi trận động đất xảy ra tháng Tư vừa qua...
và đây là hình ảnh sau đó.
Có thể các bạn đang nghĩ,
không thể nào tạo được mô hình 3D chỉ bằng những hình ảnh củ du khách,
và đúng thật là vậy.
Nhưng điều mà mô hình thể hiện
là sự khả thi khi có sự tham gia của các tổ chức, cộng đồng lớn
và doanh nghiệp tư nhân vào những sáng kiến như của chúng tôi.
Một trong những thách thức lớn trong dự án của chúng tôi chính là,
tìm ra những bức ảnh được chụp trước khi tai hoạ đến, đúng chứ?
Và Internet là một cơ sở dữ liệu với hàng triệu bức ảnh, đúng không?
Chính xác là vậy.
Vậy nên chúng tôi đã bắt tay phát triển một công cụ
cho phép lấy hình ảnh từ các trang web như Flickr,
dựa vào đánh dấu địa lý,
để hoàn thiện việc tái hiện.
Bởi ta không chỉ mất đi di sản văn hóa vì thiên tai, chiến tranh,
mà còn vì những nguyên do khác nữa.
Các bạn nghĩ gì, khi nhìn vào hai ảnh sau đây?
Có lẽ khá khó để nhớ ra,
nhưng chỉ vài tuần trước,
đây là ví dụ về sự phá hoại của con người từ chính sự ngu xuẩn của họ.
Một du khách ở Lisbon muốn trèo lên bức tượng
chụp ảnh tự sướng với nó --
(Tiếng cười)
và kéo ngã tượng theo hắn ta.
Chúng tôi đã tìm được những bức ảnh
để hoàn thiện ảnh phục dựng
Cần nhớ rằng việc phá hoại di sản
không phải là một hiện tượng gần đây.
Vào thế kỉ thứ 16,
các nhà thám hiểm và tu sĩ Châu Âu đã đốt hàng ngàn quyển sách Maya ở Châu Mỹ,
giờ, số lượng sách còn lại chỉ đếm trên đầu ngón tay.
Đến năm 2001,
khi phiến quân Taliban cho nổ tung tượng Phật Bamiyan Buddhas ở Afghanistan.
Các bạn thấy đấy,
di sản văn hóa chính là phần lịch sử chung của cả nhân loại.
Chúng giúp chúng ta kết nối với tổ tiên và câu chuyện của họ,
nhưng mỗi ngày, ta lại dần mất đi một phần do thiên tai
và xung đột.
Dĩ nhiên, những thiệt hại về người là mất mát đau lòng nhất ...
nhưng chính những di sản lại là cách để gìn giữ kí ức của con người
cho thế hệ mai sau.
Chúng tôi cần các bạn giúp sức khôi phục phần lịch sử bị mất.
Các bạn sẽ tham gia cùng chúng tôi chứ?
(Tiếng vỗ tay)