Ushbu maruzada sizga miyaning 83 mingta skanerlaridan hamkasblarim
va o’zim o’rgangan eng muhim saboqni ulashmoqchiman.
Lekin undan avval, bu saboqni bir misolda tushuntirib beray.
Men yetti nafar farzandning o’rtanchasiman.
Dadam meni o’zbilarmon deb chaqirardi,
uning nazarida, bu yaxshi xislat emasdi.
(Kulgu)
1972-yilda armiyadan qo’ng’iroq qilishdi
va men harbiy shifokorlikka o’qidim, o'sha yerda tibbiyotga mehrim uyg’ongandi.
O’qqa tutilish yoki botqoqda uxlash niyatim yo'qligi
uchun radiologlikka qayta o’qidim, va shu tariqa
menda radiologiyaga bo'lgan chanqoqlik uyg’ondi.
Professorlarimiz shunday der edilar: “Qiyo boqmaguningcha qanday bilasan?”
Talabaligimning 2-yili,1979-yilda oila a’zolarimdan biri
suitsidga qo’l urish fikrlariga chulg'anib qolgandi,
men uni mohir psixiatr huzuriga olib bordim.
Bora-bora shuni angladimki, agar psixiatr unga yordam berganida edi,
yordam berdi ham, bu bilan nafaqat uning hayoti asrab qolinadi,
balki bu uning farzandlari va nevaralari uchun ham foydali bo’ladi,
negaki ular baxtiyor va sog’lomroq inson tarbiyasini olib ulg’ayishadi.
Psixiatriyaga mehrim tushdi, chunki u
bir necha avlod insonlarini o’zgartirishdek salohiyatga ega edi.
1991-yilda miya spektografiyasi haqidagi ilk ma’ruzaga kirdim.
Spektografiya qon aylanishi va faoliyati, miyangiz qanday ishlayotganini
ko’zdan kechiradigan nuklear tibbiyot sohasi hisoblanadi.
Spektrografiya bemorlarga ko'maklashishda psixiatrlar uchun ko’proq
ma’lumotga ega bo’lishlarida qo'l keluvchi vosita.
Mana shu bitta darsda mening sevimli ikki kasbim,
radiologiya va psixiatriya birlashdi
va hayotimni butkul o’zgartirib yubordi.
Hamkasblarim bilan birga keyingi 22 yil mobaynida 93 ta mamlakat
bemorlarining xulq-atvoriga oid dunyodagi eng yirik miya skanerlari
jamlangan ma’lumot ba’zasini bunyod etamiz
Sodda qilib aytganda, spektografiya bizga miya haqida 3 narsani aytadi:
me’yordagi faoliyati, o’ta sust yoki ortiqcha faoliyati.
Ekranda sog’lom spektografiya skanerlarini aks etgan.
Chap tomondagi suratda miyaning tashqi yuzasi aks etgan va soz rentgen
to’liq, hattoki simmetrik faoliyatni ham ko'rsatadi.
Rang hech qanaqangi ahamiyatga ega emas, muhimi uning shakli.
O’ng tomondagi suratda aks etgan qizil rang faol nuqtalardan va bu bilan sog’lom
miyadan darak bermoqda, ular asosan miyaning orqa qismida joylashgan.
Bu yerda sog’lom miya va ikki marta lat yegan miya skanerlari ko’rsatilgan.
Chuqurliklarga guvoh bo'lib turibsiz.
Namoyon bo’lib turganidek,
altsgeymerda miyaning yarmida shikastlanish kuzatilmoqda.
Xastalikining alomatlari kuzatila boshlashidan 30-50 yil avval
Altsgeymer miyada paydo bo‘lishidan xabadormisiz?
Ekranda bosh miya jarohati aks etgan.
Miyangiz yumshoq va suyagingiz nihoyatda mustahkam bo’ladi.
Yoki giyohvandlik.
Giyohvand moddalarning ta'qiqlanishiga asl sabab, u miyani shikastlaydi.
Obsessiv-kompulsiv buzilish
kuzatiladigan bemorda miyaning old qismi yuqori faollikda ishlaydi
shu sababdan kishi fikrlar girdobiga o’ralashib qoladi.
Epilepsiyada esa miya faollashishi tez-tez kuzatiladi.
1992-yilda miya spektografiyasi bo’yicha konfrensiyada ishtirok etdim.
U unutilmas edi, psixiatriyada
spektografiyadan foydalanishdagi ilgarigi tajribalarimizni aks ettirdi.
Biroq aynan shu kengashda tadqiqotchilar men kabi psixiatrlarning miya skanerlari
bilan shug’ullanishiga baralla norozilik bildira boshladilar,
ularning aytishicha, bu soha faqatgina ularga tegishli emish.
O’zbilarmon bo’lganim, klinik tajribaga ega bo’lganim sababdan
buni ahmoqona fikr deb o'yladim.
(Kulgu)
Rentgen tasvirlarisiz
psixiatrlar bemorga Abraham Linkoln depressiyaga duchor bo’lganda
qo’yiladigan, bemor bilan suhbatlashish va alomatlarni
kuzatish - 1840-yilgi tashxislarni qo’ygan bo'lardilar.
Yaxshiroq yo'li rentgen edi.
Psixiatr organlarga nazar solmay,
ularni davolaydigan yagona tibbiyot xodimlari sanaladi.
O'ylab ko'ring.
Kardiolog, nevrolog,
ortoped va barcha tibbiyot xodimlari ko’zdan kechirishadi –
psixiatrlar esa faraz qilishadi.
Avvalari, rentgensiz
o’zimni bemorlarga nayza
ularning ba’zilarini jarohatlaganimdan qo’rqib ketgandim.
Aksariyat psixiatrik dorilarga
uning nojo’ya ta’sirlari ilova qilib berilishi bejizga emas.
Adashib berib yuboring, undan so’ng fojeani kutavering.
Avvalroq o’tkazgan skanerlarimiz bizga ko’plab saboqlarni o’rgatdi,
shu jumladan Giperaktivlik sindromi, xavotir va qaramliklar kabi xastaliklar
miyadagi oddiy yoki bir turdagi kasalliklar emas, balki
ularning bir qancha xillari mavjud ekan.
Masalan, bu yerda depressiya tashxisi
qo’yilgan ikki bemorda bir xil alomatlar
kuzatilgan, ammo ularning miyasi bir-birinikidan tubdan farq qiladi.
Birida past miya faolligi. boshqa birining miyasi yuqori faollikda bo’lgan.
To’liq ko’zdan kechirmaguncha ularga qanday chora ko’rishni bilasizmi?
Muolaja kasallik alomatlariga qarab emas,
har kimning miya faoliyati asosida tashkil etilishi lozim.
Qo’lgan kiritgan skanerlarimizning
ko'rsatishicha, kichik miya travmasi
ham inson hayotini zaharlaydigan
psixiatrik xastaliklarning o'chog'i,
ekanligini hech kim bilmaydi, ular xavotir, depressiya va insomniadan
shikoyat qilib psixiatrga boradi va e'tiborsizlik bois bexabar qolaveradi
Ekranda 3 yoshida zinadan yiqilib tushgan
15-yoshli bolaning miya skaneri ko’rsatilgan.
Garchi u atigi bir necha daqiqa xushsiz bo’lsa-da,
jarohatning bu bolakay hayotiga ta’siri
sezilarli darajada edi.
U bilan 15 yasharligida ko’rishganimda bundan hech qancha avval
reabilitatsiya markazidan uchinchi marta tajovuzkorligi sabab haydalgan edi.
Unga nafaqat qorong’i xonada otiladigan
bir quloch dori va xulq-atvor terapiyasi zarur edi, balki ular bilan birga
miya reabilitatsiyasi uchun ishlab chiqiladigan mahsus dastur ham kerak edi.
Uning xulq-atvori muammoning asl o’zagi emas, balki uning yetilishi bo’lib
turganda xulq-atvor terapiyasi qo'llanmoqda.
Tadqiqotlarning aniqlashicha, tashxissiz qoldirilgan miya jarohatlari
uysizlik, giyohvandlik va kashandalik depressiya, ruhiy sarosimalik,
giperaktivlik sindromi va suitsidning eng asosiy sababidir.
Iroq va Afg’onistondan qaytayotgan yuzlab
va minglab askarlar bor, ularning
miyasidagi o’zgarishlar bilan esa
hech kim qiziqmayapti.
Spektografiya bilan ishlar ekanmiz,
tanqidlar ko’paya boshladi, ammo u bilan birga olingan saboqlar ham.
Sudyalar va advokatlarga jinoiy xulq-atvorni tushuntirishga ko'maklashdik.
Hozirga qadar, biz 500 nafar jinoyatchini, ularning ichida qotillik
sodir etgan 90 nafar shaxslarning miyasini skanerladik.
Tadqiqotlarga ko'ra, jirkanch ishlarga qo'l uruvchi
insonlarning miyasi odatda nosog’lom bo’ladi.
Bu yangilik emas edi.
Bizni hayratga solgani shu bo’ldiki,
miyalarning aksariyatini reabilitatsiya qilish mumkin.
Radikal fikr esa shunday.
Ularni zararli muhitda saqlagandan ko’ra
nosog’lom miyani ko’rikdan o’tkazib, uni davolash afzal emasmi?
Tajribamdan aytishim mumkinki, mahbuslar ozodlikka chiqqanida
ishlashi oilasiga yordam berishi va
soliqlarni to’lay olishi uchun ularni jamiyatga nafi teguvchi
insonlarga aylantirsak, katta miqdordagi mablag’ni tejashimiz mumkin.
Dostoyevskiy shunday degan edi, “U yoki bu jamiyatning mavqeyi
uning obro’li fuqarolariga emas, balki jinoyatchilarga qanday
munosabatda bo’lishi bilan belgilanishi kerak.”
Jinoyat va jazo bilan cheklanib qolmay,
jinoyat sababi va uning yechimini topishimiz zarur.
(Qarsaklar)
22 yildan va miyaning 83 mingta
skanerlaridan hamkasblarim bilan o’rgangan eng muhim saboq shuki,
insonlar miyasini chinakamiga o’zgartirishga qodir.
Ularning miyasi o’zgatirish bilan
ularning hayotini ham o’zgartirasiz.
Miyangiz qotib qolmagan, uni yaxshilay olasiz va bu haqiqat.
Hamkasblarim bilan birga futbol bo’yicha milliy terma
jamoaning faol va nafaqadagi o’yinchilarida eng katta,
ilk tadqiqotni o’tkazdik, terma jamoa futbol o’yini miyaning
shikastlanishiga olib kelishi haqida bilmaganini aytgan
o’yinchilarning miyasida chuqur shikastlanish kuzatildi.
Ular buni bilishni istamagan deya olmaymiz
Bu yangilik emasdi.
Agar 9 yoshli bolalarga
ularga miyaning sariyog’dek yumshoqligini,
nihoyatda mustahkam suyak ichida joylashgani, suyakli
qoplama ekanligi haqida aytib bersangiz 30 nafar 9 yoshli boladan
28 tasi “Hayot uchun xatarli” der edi.
(Kulgu)
Ikkinchi tadqiqot
smart-miya dasturida
o’yinchilarning 80 foizining qon aylanishi, xotira va o'z kayfiyatini
o’zgartirishga qodirligini miyaning qayishuvchanligini,
uni yaxshilash mumkinligini
uni charxlay olishingiz mumkinligini ko’rsatib berdik.
Qanchalar quvonchli xabar-a?
Sevinib ketyapman.
Miya jarohatini davolash endi vujudga kelayotgan
yangi soha, ammo u keng ishlatilmoqda
Bu giperaktivlik sindromiga chalingan o’smir qizning miya skaneri, u o'zini
jarohatlar, maktabda yomon baxolar olar, oilasi bilan janjallashar edi.
Uning miyasini sog’lomlashtirganimizda
3, 2 bahodan 5, 4 bahoga o’tdi
va ancha hissiy barqarorlikka erishdi.
Bu Nensining miya skaneri.
Nensiga demensiya tashxisi qo’yilgan edi,
shifokori uning eriga uy topishi zarurligini
chunki bir yil o’tmay ayol erining ismini eslay olmasligini aytdi.
Intensiv miya reabilitatsiyasidan so’ng Nensining xotirasi kabi miyasi ham
yaxshilandi, oradan 4 yil o’tib ham u hali ham
erining ismini eslay oladi.
Yoki o’z fikrimni bayon etishda yoqtirgan hikoyamni aytib bersam: Endryu
basketbol maydonida biror vajsiz bir qizaloqqa tashlangan 9 yoshli bola,
o’sha vaqtda u o’zining daraxtda
osilgancha boshqa bolalarni
o'qqa tutayotgan suratini chizayotgan edi.
Endryu Kolumbin, Avrora Sendi Huk
kabi talofotlarini yodga solardi.
Ko’pchilik psixiatrlar Endryuga Erik Harris va boshqa ommaviy
qirg’in uyushtirganlar jirkanch jinoyatni sodir etishidan
avval bergan dorilarini berishardi, ammo
spektografiya uning miyasini ko’zdan kechirishim lozimligini va uning
ehtiyojini tushunish uchun unga nayza otmaslikni o'rgatdi.
Uning spektografik skanerlari bosh miyasining o’rta chakka
chap yonini egallab turgan golf koptogi kattaligidagi kistani ko’rsatdi.
Endryuga hech qanday dori yoki muolajaning foydasi tegmagan bo’lardi.
Kista olib tashlangandan so’ng
uning xulqi avvalgi normal holatga qaytdi va o’zi
hamisha istagan shirin, yoqimtoy bolaga aylandi.
Oradan 18 yil o’tib, Endryu, jiyanimning shaxsiy uyi,
ishi bor va soliqlarni to’laydi.
(Kulgu)
Chunki uning miyasini ko’zdan kechirishga
kimdir jur’at qildi, u yaxshi o’g’il
bo’ldi va yaxshi er, ota va buva bo’ladi.
Agar siz kimningdir miyasini o’zgartirishdek sharafga ega
bo’lsangiz, faqat bu inson hayotini emas,
balki kelgusi avlodlarning hayotini ham o’zgartirish imkoniyatiga ega bo’lasiz.
Ismim Endryu Emin.
(Qarsaklar)