Bu, bildiklerimizi
nasıl bildiğimizle ilgili bir hikâye.
Hikâyenin kahramanı ise şu kadın:
Natalia Rybczynski.
Kendisi bir paleobiyolog yani fosil yaşam bilimci
ya da eski ölü şeyleri kazıp çıkarmada uzmanlaşmış biri diyebiliriz.
(Ses) Natalia Rybczynski: Evet, "Dr. Ölü Şeyler" diyen biri olmuştu.
Latif Nasser: Bence kendisi ilginç birisi,
özellikle kazı yaptığı yer açısından,
Kuzey Kutup Dairesi'nin yukarısında uzak Kanada tundrasında.
2006'nın bir yaz gününde,
Fyles Leaf Bed adlı bir kazı alanındaydı,
burası manyetik kuzey kutbundan 10 enlem daha az uzaklıktadır.
(Ses) NR: Gerçekten, kulağa pek eğlenceli gelmeyecek;
çünkü yanımızda çanta, GPS cihazı ve dizüstü bilgisayarla
fosil olabilecek her şeyi topladığımız bir gündü.
LN: Bir noktada, bir şey dikkatini çekmişti.
(Ses) NR: Paslı, pas rengine benzer,
hemen hemen avuç içi büyüklüğündeydi.
Yerde öylece duruyordu.
LN: İlk başta yalnızca bir odun parçası diye düşündü;
çünkü insanların daha önceleri
Fyles Leaf Bed'de buldukları tarih öncesi bitki parçalarına benziyordu.
Ama o gece, kampa dönünce...
(Ses) NR: ... Büyütecimi çıkarttım,
biraz daha yakından baktım
ve ağaç halkalarına benzemediğini fark ettim.
Belki de bir korumayla ilgilidir,
ama gerçekten de...
kemik gibi görünüyor.
LN: Sonraki dört yıl boyunca
o bölgeye defalarca gitti
ve en sonunda aynı kemiğin, çoğunluğu gerçekten çok küçük olan
30 farklı parçasını topladı.
(Ses) NR: Çok da bir şey değil. Küçük buzdolabı poşetlerine sığıyor.
LN: Kemik parçalarını bir yapbozun parçaları gibi birleştirmeye çalıştı.
Ama bu oldukça uğraştırıcıydı.
(Ses) NR: Çok fazla küçük parçalara ayrılmıştı,
kum ve macun kullanmayı denedim ama hiç de iyi görünmüyordu.
En sonunda, 3 boyutlu bir yüzey tarayıcı kullandık.
LN: Vay! NR: Aynen, değil mi?
(Gülüşmeler)
LN: Görünüşe göre bunu sanal olarak yapmak çok daha kolaydı.
(Ses) NR: Hepsini bir araya getirmek sihir gibi bir şey.
LN: Hepsini doğru şekilde yerleştirdiğinden
nasıl emin olabildin?
Onları farklı şekilde yerleştirdiğinde bir muhabbet kuşu
veya başka bir şey görmen mümkün müydü?
(Gülüşmeler)
(Ses) NR: (Güler) Hmm, hayır. Hayır, sorunsuz bir şekilde hallettik.
LN: Onun keşfettiği şey, özellikle inek veya koyun gibi
çatal tırnaklı bir memeliye ait olan
bir tibia yani kaval kemiğiydi.
Ama bu ne ineğe, ne de koyuna aitti.
Çünkü oldukça büyüktü.
(Ses) NR: Bu şeyin büyüklüğü, inanılmazdı. Gerçekten büyük bir hayvan.
LN: Öyleyse hangi hayvanın olabilirdi?
Cevabı bulamıyordu, o yüzden bu parçalardan birini
Kolorado'daki bazı meslektaşlarına gösterdi
ve onların bir fikri vardı.
(Ses) NR: İlk önce bir göz attık ve kenarını kazıdık.
Ondan gelen çok garip bir koku vardı.
LN: Yanmış et gibi kokuyordu.
Bu Natalia'nın büyük anatomi laboratuvarında
kafataslarını parçalamadan aşina olduğu bir kokuydu:
Kolajen.
Kolajen kemiklerimize şeklini veren şeydir.
Ve genellikle, uzun yıllar sonra
bozulur.
Ama bu durumda, Kuzey Kutbu doğal bir dondurucu gibi onu korumuştu.
Bir veya iki sene sonra, Natalie Bristol'da bir konferanstayken
ve Mike Buckley adındaki meslektaşı
"kolajen parmak izi kontrolü" adını verdiği bu yeni süreci tanıtmıştı.
Farklı türlerin kısmen de olsa farklı kolajen yapılarına sahip oldukları
ortaya çıkıyor,
yani bilinmeyen bir kemiğin kolajen yapısını alırsanız
onu bilinen türlerle karşılaştırabilirsiniz
ve kim bilir, belki de bir eşleşme bulursunuz.
Böylece ona parçalardan birini gönderdi,
FedEx.
(Ses) NR: Evet, takip etmek istiyorsun.
Önemli sayılır çünkü.
(Gülüşmeler)
LN: Mike işlemden geçirdi
ve toplamda 37 bilinen memeli türü ve günümüz memeli türüyle karşılaştırdı.
Sonunda bir eşleşme buldu.
Natalia'nın Yüksek Arktik'te kazıp çıkararak bulduğu
3,5 milyon yaşındaki kemik...
bir deveye aitti.
(Gülüşmeler)
(Ses) NR: Ve düşünüyorum, nasıl yani? Bu inanılmaz, doğruysa tabii.
LN: Sonra parçaların bir kısmını test ettiler
ve her biri için aynı sonuca ulaştılar.
Buna rağmen, bulunan kemiğin boyutu ele alınınca,
bu devenin günümüz develerinden %30 daha büyük olduğu anlaşıldı.
Yani bu devenin boyu yaklaşık 2,74 metreydi,
ayrıca deve yaklaşık bir ton ağırlığındaydı.
(İzleyiciler şaşırır)
Evet öyle.
Natalia dev bir kutup devesi bulmuştu.
(Gülüşmeler)
Artık, "deve" kelimesini her duyduğunuzda,
aklınıza ya Doğu'nun ya da Orta Asya'nın
iki hörgüçlü devesi gelecektir.
Ama muhtemelen aklınızdaki kartpostal resminde,
uzun çöl gezileri için sırtındaki
büyük hörgücüyle su depolayan,
kum tepelerini aşmasını sağlayan koca ve geniş ayakları olan bir deve ya da
Orta Doğu ve Sahra gibi kumlu
ve sıcak yerlerde yaşayan
çölün tipik canlısı tek hörgüçlü bir deve var.
Öyleyse nasıl oluyor da bu develer Yüksek Arktik'e ait olabiliyor?
Aslında, bilim insanları uzun zaman önce,
hatta Natalia'nın keşfinden de önce,
develerin kökeninin gerçekte Amerika'ya ait olduğunu biliyorlardı.
(Müzik: Yıldız-Bezeli Sancak)
(Gülüşmeler)
Başlangıçta buradaydılar.
Develerin etrafta olduğu 45 milyon yılın yaklaşık 40'ı boyunca
aşağı yukarı 20 farklı türünü belki de daha fazlasını
sadece Kuzey Amerika'da görebilirdiniz.
(Ses) LN: Hepsini bir sıraya dizsem, farklı görünürler miydi?
NR: Evet, çünkü vücut büyüklükleri farklı olacaktır.
Gerçekten uzun boyunlu olanları var,
yani aslında onlar zürafalar gibi işlev görür.
LN: Bazılarının da bir timsahınkine benzer burunları vardı.
(Ses) NR: Gerçekten primitif, ilk develer olanlar, çok küçüklerdi
neredeyse bir tavşan kadar.
LN: Nasıl yani? Tavşan boyutunda deve mi?
(Ses) NR: İlk develer ama.
Bu yüzden bu develeri fark edemediniz.
LN: Aman Tanrım, evcil bir tavşan-deve istiyorum.
(Ses) NR: Aynen, bu çok güzel olmaz mıydı?
(Gülüşmeler)
LN: Ve sonra üç ila yedi milyon yıl önce,
bir grup deve Güney Amerika'ya gitti,
orada lama ve alpaka oldular.
Diğer bir grup ise Bering Köprüsü'nün karşısına
Asya ve Afrika'ya geçti.
Ve son buzul çağının sonlarına doğru,
Kuzey Amerikalı develerin nesli tükendi.
Aslında, bilim insanları bu durumun farkındaydı
ama yine de bu Natalia'nın Kuzey'deki örneği
nasıl bulduğunu tam olarak açıklamıyor.
Örneğin, o bölge sıcaklık açısından Sahra'nın kutupsal karşıtı.
Açık konuşmak gerekirse,
üç buçuk milyon yıl önce,
sıcaklık şimdikinden ortalama 22 derece daha sıcaktı.
Yani günümüzde daha çok Yukon ve Sibirya benzeri
kutupaltı ormanlar olurdu.
Ama yine de göllerin tamamen donduğu
altı ay boyunca süren kışlar vardı.
Kar fırtınaları oluyor.
Tamamen karanlık geçen 24 saat.
Nasıl, yani ... Nasıl?
Sahralı süper starlardan biri bu kutup koşulları altında
nasıl hayatta kalabilirdi?
(Gülüşmeler)
Natalia ve meslektaşları cevapları hakkında düşündüler.
Ve oldukça dâhiceydi.
Ya hayal ettiğimiz özellikler deveyi Sahra gibi yerlere
tamamen uyumlu hâle getirerek
aslında kışı atlatmasına yardımcı olmak için evrim geçirtiyorsa?
Ya bu geniş ayaklar kum tepelerini aşmasında değil de
kışın bir çift kar ayakkabısı olarak işe yarıyorsa?
Peki ya bu hörgüç, zira benim için koca bir bilgi,
içerisinde su değil de yağ bulundursaydı,
(Gülüşmeler)
... yiyecek kıtlığı olduğunda, altı aylık kışı geçirmede
deveye yardımcı olur muydu?
Ve sonra, kara köprüsünün üzerinden geçtikten çok sonra
sıcak bir çöl ortamı için olan o kış özelliklerini güçlendirdi mi?
Örneğin, daha sıcak iklimlerde hörgüçler deveye yardımcı olabilir,
çünkü bütün yağı tek bir yerde topluyor,
tıpkı yağ dolu bir sırt çantası gibi,
bu da vücudunun geri kalanında, bu yalıtımı yapmaya
imkânının olmadığı anlamına gelir.
Böylece ısının daha kolay dağıtılmasını sağlar.
Şöyle bir çılgın fikir var ki:
Devenin tipik çöl doğasının kanıtı gibi görünmesi
aslında Yüksek Arktik geçmişine dair bir kanıt olabilir.
Açıkçası, bu hikâyeyi anlatan ilk kişi ben değilim.
Diğerleri bunu evrimsel biyolojiye hayranlık duymanın bir şekli olarak ya da
ileride yaşanacak iklim değişikliğinin bir yansıması olarak anlatmıştır.
Ama ben bunu tamamen farklı bir nedenden dolayı seviyorum.
Bana kalırsa, bu bizimle ilgili bir hikâye
dünyayı nasıl gördüğümüzle ilgili
ve bunun nasıl değiştiğiyle ilgili.
Ben bir tarihçi olarak eğitildim.
Ve pek çok bilim insanının aynı zamanda bir tarihçi olduğu gerçeğini öğrendim.
Geçmişi anlamlı kılıyorlardı.
Evrenimizin, gezegenimizdeki yaşamın ve gezegenimizin hikâyesini anlatıyorlardı.
Ve bir tarihçi olarak,
hikâyenin ilerleyişine dair zihninizde bir fikir ile başlangıç yapıyorsunuz.
(Ses) NR: Hikâyeler uyduruyoruz ve onlara bağlı kalıyoruz,
tıpkı çöldeki deve hikâyesinde olduğu gibi, değil mi?
Bu muhteşem bir hikâye! Tamamen buna uyarlanmış.
Aslında, her zaman orada yaşıyormuş.
LN: Ama her an, küçük bir kanıt ortaya çıkarabilirsiniz.
Bazı küçük şeylerin, bildiğinizi düşündüğünüz şeylerin
her şeye farklı bir açıdan bakmanızı sağladığını öğreniyorsunuz.
Tıpkı bu durumda olduğu gibi. Bilim insanı odun olduğunu
düşündüğü bir parça bulur
ve işte bu yüzden bilim
bu saçma Dr.Seuss'a benzer yaratığın neden öyle olduğuna dair
tamamen yeni ve mantık dışı bir teoriye sahiptir.
Benim içinse, deve hakkında düşündüklerimin tamamen tersi oldu.
Bu, pek de bir işlevi yokmuş gibi görünen komik canlının
sadece belirli bir çevreye uygun olduğunu düşünürken
o, yalnızca Sahra'ya yolu düşen ve aslında her yere de
uyum sağlayabilecek bir dünya gezginiymiş.
(Alkış)
Bu Azuri.
Azuri, merhaba, ne yapıyorsun?
Tamam, senin için getirdiklerim burada.
(Gülüşmeler)
Aslında Azuri, Radyo Şehir Müzik Salonu'nda düzenli verdiği
konserin bir molasında.
(Gülüşmeler)
Aslında bu bir şaka bile değildi.
Her neyse.
Ama aslında Azuri, dünyamızın hikâyesinin dinamik olduğunu gösteren
yaşayan bir hatırlatıcı olarak aramızda.
Yeniden düzenlemek, yeniden tasarlamak isteğimize bağlı.
(Gülüşmeler)
Değil mi, Azuri?
Ve aslında hepimiz bir kemik parçasından
dünyayı yeniden görebiliyoruz.
Çok teşekkürler.
(Alkış)