Son videoda qaldığımız yerdə Toussaint Louvertur
Leclercin tərəfində olduğu üçün, daha doğrusu
Leclercə üsyan etməyi dayandırdığı üçün
sağ qolu olan adamları tərəfindən xəyanətə uğramışdı,
bu da insanları Leclercin o qədər də pis insan olmadığına,
quldarlığı geri gətirmək və Afrika əsilli azad insanları
hüquqlarından məhrum etmək niyyətində olmadığına inandırmışdı.
Bu Leclercin başqa bir şəkilidir.
Bu Leclercdir.
Buna görə də sağ qollarından vaz keçməli oldu. Leclerclə
danışıqlar aparmağa getdi, Leclerc isə onu həbs etdi
bir qayığa mindirib Fransaya göndərdi və o, növbəti il
1803-cü ildə öldü.
Beləliklə, o xəyanətə uğrayır.
O həqiqətən də yalnız Haiti tarixində yox ümumilikdə
vacib liderlərdən biri idi.
-
Əvvəl də dediyim kimi, o hakimiyyətə gələndə ağdərili
əhalidən intiqam almamışdı.
Haiti iqtisadiyyatının dirçəlməsinə kömək etmişdi.
İndiki Haiti, o zaman Santo-Dominqo adlanan
əraziləri Britaniya donanmasına qarşı müdafiə etmişdi.
Bunu qeyd etməyi unutmuşdum.
Britaniya donanmasına qarşı müdafiə etmişdi, o vaxt bu
dünyada ən üstün donanma idi.
Ona böyük general olaraq yalnız rəqabət axtarmaması,
kəskin taktikaları olması və düşmənlərini məhv
etməsindən əlavə, belə bir şöhrət qazandıran
həm də bu idi.
Beləliklə, o xəyanətə uğrayır və Leclercin həqiqətən də şeytan
buynuzlarına layiq olduğunu göstərmək üçün--
buna baxmayaraq, biz indi şeytan buynuzlarına daha
çox layiq olan biri ilə tanış olmaq üzərəyik,
ya da ona layiq olan biri üçün əlaltı idi desəm daha düz olar--
1802-ci ilin mayında Napoleon köləliyi aradan qaldırılmadığı
yerlərdə bərpa edən qanun qəbul edir.
Bu biraz qeyri-müəyyən idi.
Bəzi bölgələr var idi ki, köləlik ortadan
qaldırılmamışdı.
Bunlara Martinikadakı, Sent-Lüsiyadakı və
Tobaqodakı fransız koloniyaları aiddir.
Lakin Haitidə-- daha doğrusu o zamankı Santo-Dominqoda
işlər biraz qarışıq idi.
Köləlik ləğv olunmuşdu, yoxsa hələ də qalmaqda idi?
Görünür ki, Haitidə qullar azad idi.
Yəni bunun Haiti üçün tam olaraq nə mənaya
gəldiyi dəqiq deyildi, bununla yanaşı, Haiti əhalisi bunun
baş verdiyindən belə xəbərsiz idi.
Bu 1802-ci ilin mayında idi.
Dəqiqləşdirsək, Napoleon Leclercə uyğun bir vaxtda
köləliyi geri gətirmək üçün
qeyd göndərdi.
Bu insanlar zarafat etmirdilər.
Onlar vəziyyətdən xəbərdar idilər.
Onlar bilirdi ki, Haitidə nəzarəti əldə saxlamaq
üçün Toussaint Louverturun keçmiş generallarına, sağ
qollarına ehtiyacları olacaq.
Lakin bütün bu vaxt ərzində əsas niyyət
üstünlük qazandıqda köləliyi yenidən bərpa etmək və
ağdərili olmayan insanların hüquqlarını əlindən almaq idi.
Artıq bu adamlar da ağılsız deyildilər.
Dessalinesi xatırlayarsınız.
Bu onun şəkillərindən biridir.
O da keçmiş kölə idi və eyni zamanda Toussaint Louverturun sağ qollarından
biri və çox bacarıqlı bir general idi.
Xatırlaya biləcəyiniz kimi, Leclercə qarşı mübarizənin sonuna yaxın
döyüşü dayandırıb Toussaint Louvertura
yönəldiyini deyə bilərik.
Lakin o və Louverturun digər keçmiş izləyiciləri
olacaqları görə bilirdi.
O gizli qeydə müdaxilə etməklərinə belə ehtiyac yox idi.
Martinika, Tobaqo və Sent-Lüsiyadan köləliyin
geri gətirələcəyinə dair xəbər aldılar.
O zamanlar fransızlar köləlik məsələrinə gəldikdə bəhsə
girə biləcəyiniz yaxud güvənə biləcəyiniz insanlar deyildilər.
Beləliklə, Dessalines və yoldaşları yenidən silahlandılar.
Dessalines Troussaint Louverturdan çox fərqli biri idi.
-
Tək oxşarlıq o idi ki, hər ikisi güclü hərbi
əsgərlər idi.
Ən böyük fərqlilik isə Dessalinesin geri çəkiləcək
biri olmaması idi.
O göz qarşılığında göz almaqdan
qorxmurdu, deyə bilərik.
Yəni burada, qulların üsyan ordusunun başında
Dessalines var idi.
Digər tərəfdə isə 40,000 əsgərlik qoşunu ilə Napoleon
ilə birlikdə Leclerc var idi.
Ancaq Dessalinesin bəxtindən, sarı qızdırma--
bu əslində o qədər də bəxt deyil.
Hər tərəfdə insanlar öldü.
Ancaq bu, mübaribənin gedişatını adadakı Afrika
əsilli insanların lehinə çevirdi.
Sarı qızdırma adanı bürüdü, Leclerci öldürdü və
iyirmi minə yaxın-- ya da
oxuduğum rəqəmə görə 24,000-- fransız əsgərinin
axırına çıxdı, digər 8,000 xəstəxanaya aparıldı.
Bu 32,000 əsgərin xidmətdə çıxması deməkdir, beləliklə,
geridə 8,000 əsgər qalır.
Bu birdən-birə gedişatı tamamilə dəyişdirir,
üsyançı ordunun vuruşmalı olduğu qüvvələrdə
rəqəmlər dəyişdi.
Lakin işlər o qədər də yaxşı deyildi çünki Leclerc--
qeyd etdiyim kimi, ona kiçik şeytan buynuzları vermişdim--
o daha böyük şeytan buynuzlarına layiq Rochambeau
adlı biri tərəfindən əvəz olundu.
Onu Amerika İnqilabının qəhrəmanı olan və onunla
eyni ada sahib olan atası ilə qarışdırmaq olmaz.
O amerikalıların tərəfində Fransa üçün vuruşmuşdu.
O anladığım qədəri ilə yaxşı birinə oxşayırdı.
Lakin oğlu həqiqətən pis biri idi.
Tarixdə birmənalı olaraq pis deyə biləcəyiniz çox az
adam var.
O isə onlardan biridir.
Artıq bir növ çarəsiz vəziyyətdə idi, qüvvələri
sarı qızdırmadan məhv olmuşdu, olduqca aqressiv bir
düşmənlə mübarizə aparırdı, o müəyyən-- bunları
yazım, çünki həqiqətən dəhşətli idilər.
Afrikalıları basdırırdı-- ya da təxminimcə,
Afrikalı amerikalılar deməliyəm.
Keçmiş kölələri ya da Afrika əsilli insanları basdırırdı--
canlı olaraq həşərat çuxurlarına basdırırdı.
İnsanları bəkməzdə canlı-canlı qaynadırdı.
Oxuduğum bir məqalədə deyirdi ki, bir nöqtədə o
evində bal keçirir və bütün nüfuzlu, qarışıq irqli insanları çağırıb,
gecə yarısı olduğunda əmr verirdi ki, bütün bu insanlar
qətl olunsun.
-
Bu qəddarlığının tək sərhədi ələ keçirə bildiyi insanlar idi,
xüsusilə Afrika əsilli insanlar.
Zülmünün tək müsbət tərəfi o idi ki, ilk dəfə
Afrika əsilli əhalini adada
birləşdirmişdi.
Beləliklə, o, kölələri, keçmiş kölələri və qarışıq irqli insanları
birləşdirmişdi.
Eyni vaxtda biz indi 1803-cü ildəyik.
Daha öncə də dediyim kimi,
Britaniya ilə hələ də müharibədəyik.
Britaniya-- bunu daha öncə qeyd edtmişdim-- onlar
dünyadakı ən üstün donanmaya sahib idi.
Bu adam, nə qədər pis və qəddar olsa da, Dessalineslə
üzləşmək məcburiyyətində olacaqdısa, Napoleonun
dəstəyinə ehtiyacı var idi.
Bunu aydın ifadə eləyim.
Dessalines, daha öncə də qeyd etdiyim kimi göz
qarşılığında göz almağa hazır idi.
Bir hadisə zamanı, Rochambeau 500 üsyançı məhbusu diri-diri
basdırdı, sonra isə Dessalines gedib 500 fransız məhbusunu asdı.
Yəni o qandan utanan biri deyildi.
-
Bu Toussaint Louverturdan fərqli bir cəhət idi.
Bu bir növ dərsdir.