Neredeyse herkes pizza yemeyi sever
ancak etraf biraz pislenebilir.
Pizza yumuşaktır ve bükülebilir.
Peki bütün o peynirin akmasını nasıl durduracağız?
Birkaç hile biliyor olabilirsiniz: İki el kullanmak, hiç nazik değil
ya da plastik tabak kullanıp
sadece pizzanın ucunu dışarıda bırakabilirsiniz.
Yalnız bir tane daha hile var:
Alt kısımdan tutarak ortaya doğru katlayabilirsiniz.
Artık pizzanın ucu aşağı eğilmiyor
ve her yerinize domates sosu bulaştırmadan
ya da plastik tabağı ısırmadan yiyebilirsiniz.
Peki neden alttan tutup katladığınızda ucu aşağı eğilmiyor?
Bunu anlamak için iki şey bilmelisiniz:
Eğri şekillerin matematiği
ve biraz da ince tabaka fiziği.
Önce matematik.
Plastikten yapılmış ince bir tabakamız olsun.
Çok ince ve bükülebilir, kolaylıkla silindire çevirebiliriz.
Tabakayı germeme hiç gerek yok, sadece büküyorum.
Bir şeklin germe veya büzülme olmadan
başka bir şekle dönüştürülebildiği bu özelliğe izometri denir.
Bir matematikçi, düz bir tabakanın silindire izometrik olduğunu söyleyebilir.
Fakat tüm şekiller izometrik değildir.
Düz tabakamı küreye çevirmeye çalışsam
başarılı olmam imkansız.
Bunu siz de deneyebilirsiniz.
Düz bir kağıdı bir topun etrafına büzmeden
ya da germeden sarmaya çalışın.
Mümkün değil.
Yani bir matematikçi
düz tabaka ve kürenin izometrik olmadığını söyleyebilir.
Şimdiye kadar gördüğümüz şekillere benzer
ve izometrik olmayan bir şekil daha var: Cips.
Cips şekli düz tabakaya izometrik değildir.
Düz bir plastiği cips şekline getirmek isteseniz
yalnızca bükmeye değil germeye de ihtiyacınız var.
İşte, matematiği bu.
Çok zor değil, değil mi?
Şimdi sıra fizikte.
Bir cümlede özetlenebilir:
İnce tabakaların bükülmesi kolay ama germesi zordur.
Bu çok önemli.
İnce tabakaların bükülmesi kolay ama germesi zordur.
Plastik düz tabakamızı silindire çevirdiğimizi hatırlıyor musunuz?
Zor değildi, değil mi?
Ama tabakanın alanını yüzde 10 oranında arttırmak için
ne kadar germeniz gerektiğini düşünün.
Fazlasıyla zor olacaktır.
İnce bir tabakayı bükmek
çok güç istemiyor
ancak germek ya da büzüştürmek çok daha zor.
Son olarak, pizza konusuna gelelim.
Diyelim ki pizzacıya gittiniz ve bir dilim aldınız.
Katlamadan altından tuttunuz.
Yer çekimi yüzünden dilim aşağı doğru eğildi.
Pizza gayet ince bir şey
ve ince tabakaların kolay büküldüğünü biliyoruz.
Ağzınıza götüremiyorsunuz,
peynir ve domates sosu her yere bulaştı.
Sonra alttan katlıyorsunuz.
Bunu yaptığınızda, pizzayı tako şekline getirmiş oldunuz.
Yapması zor değil, nasıl olsa bu şekil,
normalde düz olan pizzaya izometrik.
Bir de tam bükerken pizzanın sarktığını düşünün.
Artık sarkık bir takoya benziyor.
Peki sarkık tako neye benzer? Cips!
Ancak biliyoruz ki cips düz plastiğe
ya da pizzaya izometrik değil
ve bu da şu an ki haline gelebilmek için
pizzanın gerilmesi gerektiği anlamına geliyor.
Pizza ince olduğundan çok fazla güç gerektiriyor.
Yani pizzayı ilk bükerken gereken güçten çok daha fazlasına.
Peki, sonuç nedir?
Pizzayı alttan katladığınızda,
ucunun aşağı eğilmesi için çok fazla güç gereken bir şekle getirmiş oluyorsunuz.
Yer çekiminin bazen buna gücü yetmeyebiliyor.
Biraz fazla bilgi verdik,
hızlıca üzerinden geçelim.
Pizza alttan katlandığında
yer çekimi ucunu aşağı eğemiyor.
Neden? Çünkü pizzayı germek zor.
Ucunun aşağı eğilmesi için pizzanın gerilmesi gerekiyor
çünkü pizzanın geleceği şekil,
yani tako şekli,
orijinal düz pizzaya izometrik değil.
Neden? Matematikten dolayı.
Pizza örneğinin de gösterdiği gibi
farklı şekillerin matematiksel özelliklerinden çok şey öğrenebiliriz.
Bu şekiller pizza dilimleri olunca daha da eğlenceli oluyor.