Bir patojen ortaya çıktığında
vücutlarımız ile sağlık sistemleri savunmasız kalır.
Bu gibi zamanlarda,
minimum düzeyde can kaybıyla
yaygın bağışıklık tesis etmek için acilen bir aşıya ihtiyaç duyulur.
Peki, aşılara en çok ihtiyaç duyduğumuzda onları ne kadar hızlı geliştirebiliriz?
Aşı geliştirilmesi genellikle üç evreye ayrılır.
Keşif araştırmasında,
güvenli ve yinelenebilen aşı yapıları bulmak amacıyla
bilim insanları farklı yaklaşımlara dair deneyler yaparlar.
Bunlar laboratuvarda bir kez incelendiğinde klinik testlere girerler;
burada aşıların güvenliği, tesiri ve yan etkileri,
çeşitli kitleler temel alınarak değerlendirilir.
Son aşamada da üretim gelir,
burada, aşılar kamu kullanımı için üretilip dağıtılır.
Normal şartlar altında bu süreç ortalama 15 ile 20 yıl alır.
Fakat bir küresel salgın esnasında,
araştırmacılar her bir aşamayı olabildiğince hızlı geçebilmek için
çok sayıda strateji kullanırlar.
Keşif araştırması belki de en esnek olan aşamadır.
Bu aşamanın amacı,
bağışıklık sistemimizi virüs veya bakteriye tanıtmak için
güvenli bir yol bulmaktır.
Bu aşama, vücudumuza antikor üretebilmesi için bilgi verir,
antikorlar gerçek bir enfeksiyonla savaşma yetisine sahiptirler.
Bu bağışıklık tepkisini güvenli biçimde tetiklemek için birçok yol vardır
fakat genellikle en etkili yapılar, üretimi en yavaş olanlardır.
Geleneksel atenüe aşılar dayanıklı direnç oluştururlar.
Fakat bu aşılar, zayıflatılmış viral türlere dayanırlar,
bu türler, insan dışındaki bir dokuda uzun süre işlenmelidir.
Etkisizleşmiş aşılar ise çok daha hızlı bir yaklaşıma sahiptir,
bu aşılar, patojeni zayıflatmak için
doğrudan ısı, asit veya radyasyon uygularlar.
Alt birim aşılar, viral proteinlerin zararsız parçacıklarını enjekte ederler
ve bu aşılar da hızlıca üretilebilir.
Fakat bu hızlı teknikler daha az dayanıklı bir direnç üretirler.
Bunlar, birçok aşı yapısından sadece üçü,
her birinin artısı ve eksisi var.
Sadece tek bir yaklaşımın işe yarayacağının garantisi yok
ve bunların hepsi zaman alan araştırmalar gerektiriyor.
Yani, birçok laboratuvar için işleri hızlandırmanın en iyi yolu
farklı modeller üzerinde eş zamanlı olarak çalışmak.
Sona doğru yarış stratejileri
test edilebilir ilk Zika aşısını 7 ayda üretti
ve test edilebilir ilk COVID-19 aşısını da sadece 42 günde üretti.
Test edilebilir olmak, bu aşıların başarılı olacağı anlamına gelmiyor.
Fakat güvenli addedilen ve kolaylıkla yinelenebilen modeller
klinik testlere alınabilir,
bu sırada diğer laboratuvarlarda alternatif yollar araştırılır.
Test edilebilir bir aşı dört ayda veya dört yılda üretilse de
sonraki aşama, geliştirmenin sıklıkla en uzun ve en öngörülemez olanıdır.
Klinik testler üç aşamadan oluşur ve her biri çok sayıda deneme içerir.
Birinci evre denemelerinde,
tetiklenmiş bağışıklık tepkisinin yoğunluğuna odaklanılır,
aşının güvenli ve etkili olduğunu saptamak için denemeler yapılır.
İkinci evre denemeleri,
daha geniş bir kitledeki doğru dozaj ile teslimat programını belirlemeye odaklanır.
Üçüncü aşama denemeleri ise
aşının kullanıldığı birincil kitledeki güvenliği belirler,
ayrıca seyrek görülen yan etkiler ile olumsuz tepkileri de tanımlar.
Değişkenlerin sayısı ve uzun dönem güvenliğe dair odaklanma
dikkate alındığında
klinik testi hızlandırmak inanılmaz derecede zorlaşır.
Olağanüstü durumlarda araştırmacılar,
aynı anda bir evrede çok sayıda deneme yaparlar.
Fakat buna devam etmeden önce,
sıkı güvenlik kriterlerini yine de karşılamaları gerekir.
Bazen laboratuvarlar, daha önce onaylanan tedavilerinin gücü yoluyla
bu süreci hızlandırabilirler.
2009'da araştırmacılar mevsimsel grip aşısını,
H1N1 virüsünü tedavi etmek için ona uyarladılar,
böylece yaygın olarak erişilebilen bir aşıyı sadece altı ayda ürettiler.
Yine de bu teknik sadece bilinen patojenlerle uğraşıldığında işe yarar,
bu patojenlerin iyi yapılandırılmış aşı yapıları var.
Başarılı olan üçüncü evre denemesinden sonra,
bir ulusal düzenleme kurulu sonuçları gözden geçirir
ve güvenli aşıları üretim için onaylar.
Her aşının eşsiz olan biyolojik ve kimyasal karışım ögeleri vardır,
üretim için bu ögelerin özelleşmiş iletişim hatlarının olması gerekir.
Aşı onaylanır onaylanmaz üretime başlamak için
üretim planları, araştırmalar ile denemelere paralel olarak tasarlanmalıdır.
Bu da laboratuvarlar ile üreticiler arasında
daimi bir koordinasyon gerektirir.
Bunun yanı sıra, aşı yapımıyla ilgili ani değişikliklere
kaynakların uyum sağlaması için de daimi bir koordinasyon gerektirir,
bu durum aylarca süren çalışma rafa kaldırılsa bile böyledir.
Zamanla keşif araştırmasındaki ve üretimdeki gelişmelerin
bu süreci hızlandırması gerekir.
Ön çalışmalar, farklı virüslerdeki genetik materyaller ile aynı aşı yapısını
belki de gelecekteki araştırmacıların takas edebileceğini ileri sürüyor.
Bu DNA ve mRNA temelli aşılar,
aşı üretiminin üç evresini de önemli ölçüde hızlandırabilir.
Fakat böyle atılımlar gerçekleşene kadar,
dünya çapındaki laboratuvarlar için en iyi stratejimiz, iş birliği yapmak
ve farklı yaklaşımlarda paralel olarak çalışmak.
Bilgiyi ve kaynakları paylaşarak
bilim insanları her patojeni parçalarına ayırabilir ve ele geçirebilir.