کاتێک نەخۆشیەکی نوێ دەردەکەوێت،
جەستەمان و سیستەمی چاودێری تەندروستیمان لە مەترسی دایە.
لەم کاتانەدا، پێویستیەکی بەپەلە بۆ پێکوتە هەیە
بۆ دروستکردنی پارێزبەندیەکی بەربڵاو لەگەڵ کەمترین لەدەستدانی ژیان.
کەواتە چۆن دەتوانین بە خێرایی پێکوتەکان پەرە پێ بدەین کاتێک پێویستی زۆرمان پێیانە؟
گەشەکردنی پێکوتەکان بە گشتی دەکرێت دابەشبکرێت بۆ سێ قۆناغ.
لە لێکۆڵینەوەی گەڕاندا، زانایان بە چەند ڕێگەیەکی جیاواز تاقیکردنەوە ئەنجام دەدەن
بۆ دۆزینەوەی شێوازەکانی پێکوتەیەکی سەلامەت و وەڵامدەرەوە .
کاتێک لە تاقیگەدا پشکنینیان بۆ دەکرێت، دەچنە ناو پشکنینی پزیشکیەوە،
کە پێکوتەکان بۆ سەلامەتی، کاریگەری، و کاریگەرییە لاوەکیەکان هەڵدەسەنگێندرێن
لەسەر خەڵکی جۆراوجۆر.
لە کۆتاییدا، قۆناغی بەرهەمهێنانی دێت،
کە پێکوتەکان بەرهەم دەهێنرین و دابەش دەکرێن بۆ بەکارهێنانی گشتی.
لە باردودۆخێکی ئاسایی دا ئەم پرۆسەیە بە تێکڕایی ١٥ بۆ ٢٠ ساڵ دەخایەنێت.
بەڵام کاتێک کە پەتا هەیە، لێکۆڵەران ستراتیژی زۆر بەکاردێنن
تا بە خێراترین کات بە هەموو قۆناغەکاندا بڕوات.
لەوانەیە قۆناغی لێکۆڵینەوەی گەڕانی زۆر نەرم بێت.
ئامانجی ئەم قۆناغە دۆزینەوەی ڕێگایەکی سەلامەتە
بۆ ناساندنی سیستمی بەرگریمان بە ڤایرۆسەکە یان بەکتریاکە.
ئەوە ئەو زانیارە بە جەستەمان دەدات کە پێویستە دژە تەنەکان دروست بکەین
کە توانای بەرگریان لە تووشبوونی ڕاستەقینە هەیە.
زۆر ڕێگا هەیە بۆ گواستنەوەی ئەم وەڵامە بەرگریە بە سەلامەتی،
بەڵام بە گشتی، کاریگەرترین پێکهاتە لە بەرهەمهێنانیدا هێواشترە.
پێکوتەی نەریتی، زیندوو لە میندا بەرگری درێژخایەن دروست دەکات.
بەڵام ئەو پێکوتانە پشت بە ڤایرۆسی لاوازکراو دەبەستن
کە دەبێت لە شانەی نامرۆڤ دا بۆ ماوەیەکی درێژ بچوری.
پێکوتەی لاواز کراو رێگایەکی زۆر خێراتری هەیە،
بە بەکارهێنانی گەرمی، ترش، یان تیشک بۆ ئەوەی ڕاستەوخۆ نەخۆشیەکە لاواز بکا.
کوتانی ژێر یەکەکان، کە تیایدا چەند بەشێکی بێ زیان لە پڕۆتینەکانی ڤایرۆسی لێدەدرێن،
هەروەها دەتوانرێت بە خێرایی دروست بکریت.
بەڵام ئەم تەکنیکە خێراترە کەمتر بەرگریەکی بەهێزتر بەرهەم دەهێنێت.
ئەمانە سێ دانەن لە چەندین شێوازی پێکوتە،
هەر یەکەیان سوود و زیانی خۆی هەیە.
هیچ کام لە ڕێگاکان گەرەنتی کارکردنیان نییە،
و هەمووشیان کاتێکی زۆر دەخایەنن بۆ لێکۆڵینەوە.
بۆیە باشترین ڕێگا بۆ خێراکردنی شتەکان ئەوەیە کە زۆرێک لە تاقیگەکان
هاوکات کار لەسەر مۆدێلی جیاواز بکەن.
ئەم ستراتیژیەتی دژە پێکوتەیە
لە ماوەی ٧ مانگدا یەکەم پێکوتەی تاقیکراوی بۆ پێکوتەی زیکە بەرهەم هێنا،
و یەکەم کوتان بۆ کۆڤید-١٩ لە ماوەی تەنیا ٤٢ ڕۆژ دا تاقیکراوە.
تاقیکردنەوەی پێکوتەکە مانای ئەوە نییە کە پێکوتەکە سەرکەوتووە.
بەڵام کە ئەنجامی مۆدێلەکان بۆپێکوتەکە سەلامەت دەردەچن دەتوانن بۆ تاقیکردنەوەی
کلینیکی بڕۆن لە کاتێکدا تاقیگەکانی دیکە بەردەوام دەبن لە دۆزینەوەی جێگرەوەکان.
ئەگەر پێکوتەی تاقیکراوە لە ماوەی چوار مانگ یان چوار ساڵ بەرهەمم بێت،
زۆرجار قۆناغی داهاتوو درێژترین و پێشبینی نەکراوترین قۆناغی گەشەسەندن دەبێت.
تاقیکردنەوە پزیشکیەکان لە سێ قۆناغ پێکدێن، هەر قۆناغێک چەند تاقیکردنەوەیەکی تێدایە.
قۆناغی یەکەمی تاقیکردنەوەکان جەخت لەسەر توندی وەڵامدانەوەی بەرگری لەش دەکەن،
هەوڵ دەدەن ئەوە بسەپێنن کە پێکوتەکە سەلامت و کاریگەرە. قۆناغی دووەمی
تاقیکردنەوەکان جەخت لەسەر بەکارهێنان و کاتی گونجاوی بەکار‌هێنانی دەکات
بەسەر ژمارەیەکی زۆری دانیشتوان.
قۆناغی سێییەمی تاقیکردنەوەکان سەلامەتی پێکوتەکە دیاری دەکەن
بە تاقیکردنەوی لەسەر کۆمەڵێک وەرگری سەرەتایی،
هاوکات دیاریکردنی کاریگەرییە لاوەکییە دەگمەنەکان و کاردانەوە نەرێنییەکانی لەش.
بەهۆی ژمارەی گۆڕاوەکان و جەخت خستنە سەر سەلامەتی درێژخایەن ،
زۆر قورسە تاقیکردنەوە پزیشکیەکان خێرابکرێن.
لە حاڵەتە کتوپڕەکان، توێژەران چەندین تاقیکردنەوە ئەنجام دەدەن
لە یەک قۆناغ لە هەمان کاتدا.
بەڵام پێش ئەوەی بەردەوام بێت هێشتا دەبێت پێوانەی سەلامەتی توندیان هەبێت .
هەندێک جار تاقیگەکان دەتوانن ئەم پڕۆسەیە خێراتر بکەن
بە سوود وەرگرتن لە چارەسەرە پەسندکراوەکانی پێشتر .
لە ساڵی ٢٠٠٩ دا توێژەران پێکوتەی ئەنفلوەنزای وەرزیان بۆ چارەسەرکردنی H1N1―
گونجاند. تەنها لەماوەی ٦ مانگدا پێکوتەیەکی بەردەست و بەرفراوانیان بەرهەمهێنا.
لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم تەکنیکە کاتێک کاردەکات کە مامەڵە لەگەڵ نەخۆشیە ناسراوەکان بکرێت
کە شێوەیەی باشی پێکوتەکەی جێگیرکراوە .
دوای سەرکەوتنی قۆناغی سێی تاقیکردنەوەکان، دەسەڵاتی ڕێکخەری نەتەوەیی
پێداچوونەوە بە ئەنجامەکاندا دەکات و پێکوتە سەلامەتەکان بۆ دروستکردن پەسەند دەکات.
هەر پێکوتەیەک تێکەڵەیەکی بێ هاوتای پێکهاتەکانی بایۆلۆجی و کیمیایی هەیە
کە پێویستی بە ڕێگەیەکی تایبەتمەند هەیە بۆ بەرهەمهێنان.
هەر کە پێکوتەکە پەسەندکرا بۆ دەستپێکردن بە بەرهەم هێنان،
پێویستە پلانی دروست کردن بە هاوتەریبی توێژینەوە و تاقیکردنەوەکان دیزاین بکرێت .
ئەمەش پێویستی بە هەماهەنگییەکی بەردەوام هەیە لە نێوان تاقیگەکان و دروستکەرەکان،
هەروەها سەرچاوەکانیش بۆ خۆگونجاندنیان لەگەڵ گۆڕانکاریە لەناکاوەکان لە شێوازی
دروستکردنی پێکوتەکەدا. تەنانەت ئەگەر بە مانای بەهەدەر دانی چەند مانگێکی کارکردن بێ
بە پێی کات، پێشکەوتن لە لێکۆڵینەوەکان و دروستکردنی پێکوتەکە
دەبێت ئەم پڕۆسەیە خێراتر بکات.
لێکۆڵینەوە سەرەتاییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە
ڕەنگە توێژەران لە داهاتوودا توانای گۆڕینی ماددەی بۆماوەیی نێوان ڤایرۆسە
جیاوازەکانیان هەبێت لە شێوەی خودی پێکوتەدا.
ئەو پێکوتانەی کە لە DNA و mRNA دروستکراون بە شێوەیەکی بەرچاو دەتوانن
هەر سێ قۆناغی بەرهەم هێنانی پێکوتە خێرا بکەن.
بەڵام تا ئەو کاتەی ئەم جۆرە پێشکەوتنە دەگات،
باشترین ستراتیژی ئێمە ئەوەیە کە تاقیگەکانی جیهان هاوکاری
و کاری هاوتەریب لەسەر ڕێگە جیاوازەکان بکەن.
بە هاوبەشی پێکردنی زانیاری و سەرچاوەکان،
زانایان دەتوانن بەسەر هەر نەخۆشیەک دا دابەش بکرێن و زاڵ بن.