Ai mà không thích sự hiệu quả?
Tôi thì cực thích.
Hiệu quả là làm ít được nhiều.
Đi được xa hơn với mỗi lít xăng, sáng hơn với mỗi oát,
nhiều từ hơn trong mỗi phút.
Làm ít được nhiều là điều tuyệt vời nhất
sau ngồi mát ăn bát vàng.
Các thuật toán, dữ liệu lớn, đám mây đang giúp ta làm ít được nhiều.
Liệu ta đang tiến tới một xã hội không tưởng
hay cơn ác mộng bị giám sát?
Tôi không rõ nữa.
Điều tôi quan tâm là hiện tại.
Và tôi muốn cho các bạn thấy
cách quá khứ có thể giúp ta hiểu về hiện tại.
Chẳng có gì tổng hợp
cả những hứa hẹn và nguy hiểm của sự hiệu quả
bằng củ khoai tây bé nhỏ.
Khoai tây bắt nguồn từ dãy Andes
và lan đến châu Âu nhờ người Inca cổ.
Khoai tây là một kiệt tác của sự cân bằng dinh dưỡng.
Và nó có vài người bạn rất quyền lực.
Quốc vương Frederick của Đế quốc Phổ là tín đồ đầu tiên.
Ông tin rằng khoai tây có thể giúp
làm tăng số dân Phổ khỏe mạnh.
Và càng nhiều người dân Phổ khỏe mạnh,
nghĩa là càng nhiều lính Phổ khỏe mạnh.
Và vài người trong số đó
đã bắt một dược sĩ quân đội Pháp tên Parmentier.
Lúc đầu Parmentier phát hoảng
bởi chế độ ăn sáng, trưa và tối toàn khoai tây dành cho tù binh,
nhưng ông dần thích thú.
Ông nghĩ chúng khiến ông trở thành một người khỏe mạnh hơn.
Vậy nên, khi được thả,
ông tự lãnh trách nhiệm truyền bá khoai tây tới Pháp.
Và ông có vài người bạn quyền lực.
Benjamin Franklin khuyên ông tổ chức một bữa tiệc lớn,
tại đó mỗi món ăn đều có kèm khoai tây.
Và Franklin là một khách mời danh dự.
Thậm chí đức vua và hoàng hậu của Pháp
cũng bị thuyết phục để đeo khoai tây,
xin lỗi, hoa khoai tây trên người.
(Cười)
Đức vua cài hoa khoai tây trên áo,
và hoàng hậu thì cài hoa khoai tây trên tóc.
Đó quả thật là một ý tưởng quan hệ công chúng tuyệt vời.
Nhưng đó lại là cái bẫy.
Khoai tây quá hiệu quả cho lợi ích của Châu Âu.
Ở Ai-len, nó gần như là một phép màu.
Khoai tây phát triển mạnh, dân số tăng.
Nhưng có một nguy cơ tiềm ẩn.
Khoai tây của Ai-len có một đặc tính di truyền.
Chúng là một giống rất hiệu quả, được gọi là Lumper.
Và vấn đề với Lumper là bệnh tàn rụi từ Nam Mỹ
mà một cây khoai tây bị bệnh sẽ ảnh hưởng tất cả.
Sự bóc lột tàn nhẫn của người Anh là một phần nguyên nhân,
nhưng chính sự độc canh là lý do
dẫn đến một triệu người chết
và hai triệu người khác buộc phải di cư.
Loài cây tưởng chừng sẽ kết thúc nạn đói
lại tạo ra một trong những nạn đói kinh khủng nhất.
Ngày nay, những vấn đề về sự hiệu quả
ít nghiêm trọng nhưng lại dai dẳng hơn.
Chúng cũng có thể kéo dài những tai họa
mà chúng phải giải quyết.
Như hồ sơ bệnh án điện tử.
Nó có vẻ là câu trả lời cho vấn đề về chữ viết của bác sĩ,
và nó đem lại lợi ích trong việc
cung cấp dữ liệu tốt hơn nhiều cho việc điều trị.
Thực tế thì ngược lại, nó làm tăng gấp nhiều lần các thủ tục điện tử
và các y sĩ phàn nàn rằng họ đang có ít đi
thay vì nhiều thời gian hơn để thăm khám từng bệnh nhân.
Nỗi ám ảnh về sự hiệu quả thật ra khiến chúng ta kém hiệu quả hơn.
Nó còn gây phản tác dụng bằng các báo động giả.
Các bệnh viện có hàng trăm thiết bị có gắn báo động.
Thường thì, chúng đều đang báo động giả.
Mất thời gian để phân biệt chính xác.
Và khoảng thời gian đó tạo ra sự mệt mỏi, căng thẳng và một lần nữa,
gây sao lãng những vấn đề của những bệnh nhân thật sự.
Cũng có những báo động giả trong nhận dạng mẫu.
Xe buýt trường học, từ góc nhìn xiên,
có thể giống như một bao cát.
Cần có thời gian để loại bỏ việc nhận dạng nhầm.
Nhận định sai cũng là một vấn đề.
Các thuật toán có thể nhận biết nhanh hơn.
Nhưng chúng chỉ có thể cho ta biết về quá khứ.
Nhiều tác phẩm kinh điển tương lai từng bị đánh giá thấp, như "Moby Dick,"
hay bị từ chối bởi nhiều nhà xuất bản,
như loạt truyện "Harry Potter."
Sẽ thật lãng phí khi cố tránh mọi sự lãng phí.
Sự hiệu quả cũng là một cái bẫy khi bị đối thủ bắt chước.
Lấy khẩu pháo 75 mm thể kỷ 19 của Pháp làm ví dụ.
Nó từng là một cỗ máy giết người kiệt xuất.
Khẩu pháo này có thể bắn một viên đạn mỗi bốn giây.
Nhưng điều đó cũng không quá đặc biệt.
Điều thật sự tài tình nằm ở cơ chế giật lùi,
khẩu pháo có thể trả về chính xác vị trí cũ
mà không cần nhắm bắn lại.
Thế là tỷ lệ bắn trúng tăng chóng mặt.
Nó có vẻ là một giải pháp cho Pháp
để đánh bại Đức trong trận chiến tới.
Nhưng có thể dự đoán được người Đức cũng đang làm những điều tương tự.
Vậy nên, khi Thế chiến thứ nhất bùng nổ,
chiến tranh chiến hào đã kéo dài hơn mong đợi.
Một công nghệ được thiết kế để rút ngắn trận chiến đã kéo dài nó.
Cái giá lớn hơn cả có lẽ là làm lỡ mất nhiều cơ hội.
Kinh tế nền tảng đang kết nối người mua và người bán,
có thể là một sự đầu tư tuyệt vời,
và chúng ta đã thấy điều đó trong vài tuần qua.
Những công ty vẫn đang lỗ hàng trăm triệu đô-la
có thể tạo nên những tỷ phú bằng việc phát hành cổ phiếu.
Nhưng những phát minh khó khăn nhất
thuộc về vật lý và hóa học.
Chúng là những rủi ro lớn hơn.
Chúng có thể đang thất thế, vì phần cứng là thứ khó nhai.
Việc tăng quy mô của một phát minh vật lý hay hóa học khó hơn nhiều
so với một phát minh trên cơ sở phần mềm.
Hãy nghĩ về những cục pin.
Pin Li-ion trong các thiết bị di động và xe hơi chạy bằng điện
đang dựa trên một nguyên lý 30 năm tuổi.
Có bao nhiêu pin điện thoại thông minh ngày nay
có thể duy trì suốt một ngày trong một lần sạc?
Vâng, phần cứng rất khó.
Mất hơn 20 năm để bằng sáng chế
cho phương pháp in khô,
của Chester Carlson năm 1938,
dẫn đến máy photocopy Xerox 914 trình làng năm 1959.
Công ty nhỏ, gan dạ Haloid ở Rochester, New York
đã phải trải qua điều mà phần lớn các công ty sẽ chẳng bao giờ chấp nhận.
Thất bại hết lần này đến lần khác,
và một trong những vấn đề đặc biệt là cháy nổ.
Thực tế, khi 914 được tung ra thị trường,
nó vẫn có một thiết bị gọi là thiết bị loại trừ cháy sém
nhưng thực chất nó là một đồ chữa cháy nhỏ được cài đặt sẵn.
Câu trả lời của tôi cho tất cả mọi vấn đề này là: sự kém hiệu quả đầy cảm hứng.
Phép đo và dữ liệu là cần thiết nhưng không đủ.
Hãy dành vài chỗ cho trực giác và kỹ năng con người.
Sự kém hiệu quả đầy cảm hứng có bảy mặt.
Đầu tiên, chọn một tuyến đường thơ mộng, đánh cược vào vận may.
Nhầm đường có khi lại bội thu.
Có lần, khi đang khám phá bờ đông sông Mississippi,
tôi đã đi nhầm đường.
Tôi đang tiến đến một cây cầu thu phí bắt ngang qua dòng sông lớn này,
và nhân viên thu phí nói tôi không được quay đầu.
Vậy là tôi trả 50 xu, giá tại thời điểm đó,
và tôi đã ở Muscatine, Iowa.
Trước đó tôi gần như chưa từng nghe về Muscatine,
nhưng nó quả là một nơi tuyệt vời.
Muscatine có vài bãi trai thuộc hàng dồi dào nhất thế giới.
Một thế kỉ trước, 1/3 số nút áo trên thế giới
được sản xuất tại Muscatine,
1,5 tỷ cái mỗi năm.
Những nhà máy cuối cùng giờ đã đóng cửa,
nhưng vẫn có một bảo tàng về ngành công nghiệp sản xuất khuy trai
một trong những bảo tàng hiếm có nhất trên thế giới.
Nhưng những nút áo chỉ là sự bắt đầu.
Chính căn nhà ở Muscatine
nơi vị chủ tịch tương lai của Trung Quốc từng ở năm 1986,
như một thành viên của một phái đoàn nông nghiệp.
Giờ nó là Nhà Hữu nghị Mỹ-Trung,
và nó là nơi hành hương của các du khách Trung Quốc.
Sao tôi có thể đoán trước điều đó?
(Cười)
Thứ hai, thoát khỏi sự thoải mái.
Đôi khi sẽ hiệu quả hơn khi thách thức bản thân.
Như Internet Vạn Vật.
Thật tuyệt vời khi có thể kiểm soát các ánh đèn,
thiết lập bộ điều nhiệt, thậm chí hút bụi căn phòng
mà không phải nhấc chân khỏi chỗ.
Nhưng các nghiên cứu y học đã chỉ ra
rằng thật ra việc cử động, đứng dậy, đi lòng vòng
là một trong những điều tuyệt nhất bạn có thể làm cho trái tim của mình.
Nó tốt cho tim mạch và vòng eo.
Thứ ba, biến sai lầm của bạn thành tiền.
Những khuôn mẫu tuyệt vời có thể được tạo ra
bởi sự phát triển sáng tạo của những tai nạn bất ngờ.
Tad Leski, một kiến trúc sư của Nhà hát Metropolitan
tại Trung tâm Lincoln,
đang làm bản phác thảo và vài giọt mực trắng rơi xuống bản vẽ.
Những người khác có thể sẽ vứt nó đi,
nhưng Leski đã lấy cảm hứng để sản xuất chiếc đèn chùm starburst
loại đèn gần như nổi tiếng nhất của thế kỉ 20.
Thứ tư, đôi lúc hãy thử thách bản thân.
Có thể sẽ hiệu quả hơn khi ít thành thạo, lưu loát.
Các nhà tâm lý học gọi đó là sự khó khăn mong muốn.
Ghi chú chi tiết với bàn phím
có vẻ như là cách tốt nhất để nắm được bài giảng,
để có thể xem lại bài giảng một cách chính xác nhất.
Tuy nhiên, các nghiên cứu đã chỉ ra rằng khi chúng ta phải viết tắt,
phải tổng kết những gì người khác nói,
khi chúng ta đang ghi chú bằng bút trên giấy,
chúng ta đang xử lý thông tin.
Chúng ta đang biến nó theo ý mình,
và chúng ta đang học một cách chủ động hơn rất nhiều
so với khi chỉ sao chép lại những gì đã được nói ra.
Thứ năm, thỏ khôn đào ba hang.
Độc canh có thể chí mạng.
Các bạn còn nhớ khoai tây chứ?
Nó đã hiệu quả đến khi nó không còn hiệu quả.
Sự đa dạng cũng áp dụng cho các tổ chức.
Phần mềm có thể cho biết điều gì khiến cho
những người trong một tổ chức thành công trong quá khứ.
Và nó hiệu quả, đôi lúc, trong việc sàng lọc nhân sự.
Nhưng hãy nhớ, môi trường không ngừng thay đổi,
và phần mềm, phần mềm sàng lọc, không có cách nào cho biết,
và chúng ta cũng không cách nào biết, ai sẽ có ích trong tương lai.
Vậy nên, chúng ta cần phải bổ sung cho các thuật toán
bằng trực giác và bằng việc tìm những người
có tiểu sử đa dạng và cái nhìn đa chiều.
Sáu, sống yên ổn nghĩ tới ngày gian nguy.
Tại sao hai chiếc máy bay 737 Max lại rơi?
Chúng ta vẫn không biết rõ mọi chuyện,
nhưng chúng ta biết cách để ngăn chặn những thảm kịch tương lai.
Chúng ta cần nhiều hệ thống độc lập.
Nếu một cái bị lỗi, những cái khác có thể bỏ qua nó.
Chúng ta cũng cần những điều phối viên giỏi để cứu nguy
và nó đồng nghĩa với việc không ngừng rèn luyện.
Bảy, phung phí một cách hợp lý.
Thomas Edison là người mở đường cho ngành điện ảnh
cũng như công nghệ ghi hình.
Không ai từng cống hiến nhiều cho sự hiệu quả hơn ông.
Nhưng việc giảm chi phí của ông không hiệu quả.
Quản lý của ông thuê một người được gọi là kỹ sư hiệu quả,
người đã khuyên ông tiết kiệm tiền
bằng cách sử dụng kho phim mà ông đã quay nhiều hơn,
quay lại ít hơn.
Edison là một thiên tài,
nhưng ông không hiểu những luật mới về các đặc điểm của phim
và thực tế là thất bại đã trở thành cái giá của thành công.
Nói cách khác, vài nhà làm phim kiệt xuất, như Erich Von Stroheim thì ngược lại.
Họ là những nhà soạn kịch tài ba,
và Stroheim cũng là một nam diễn viên đáng nhớ.
Nhưng họ không thể sống bằng thu nhập của mình.
Nó không đủ.
Irving Thalberg, một cựu thư ký với năng lực trực giác thiên tài,
đã có được sự phung phí hợp lý.
Đầu tiên tại Universal, rồi tại MGM,
trở thành nhà sản xuất phim lý tưởng của Hollywood.
Tóm lại, để trở nên thật sự hiêu quả,
chúng ta cần sự kém hiệu quả tốt nhất có thể.
Con đường ngắn nhất có thể là đường vòng
chứ không phải đường thẳng.
Charles Darwin hiểu điều đó.
Khi ông chạm trán một vấn đề khó,
ông đã tạo nên một vòng đường mòn,
con đường Sandwalk ông lập nên sau nhà.
Một con đường năng suất có thể hữu hình, như của Darwin,
hay một con đường không thực, hoặc một lối rẽ bất ngờ
từ con đường chúng ta đã đặt ra.
Quá hiệu quả có thể làm giảm hiệu suất.
Nhưng một ít sự kém hiệu quả đầy cảm hứng có thể tăng cường nó.
Đôi khi, cách tốt nhất để tiến lên là đi theo một vòng tròn.
Xin cảm ơn.
(Vỗ tay)