Şu anda Ay'la ilgili pek çok şey gerçekleşiyor.
Çin, 2030'lu yıllara kadar
insanlı bir Güney Kutbu istasyonu planları olduğunu açıkladı.
Birleşik Devletler'in resmî bir stratejik planı var,
giderek daha çok uzayda yaşayacak ve çalışacak insan arıyorlar.
Bunlar NASA'nın Artemis programıyla başlayacak.
Önümüzdeki 10 yıl içinde Ay'a ilk kadını ve sıradaki erkeği gönderecek
uluslararası bir program.
Milyarderler ve özel sektör umulmadık yollarla konuya dahil oluyor.
Dünyada sayıları 100'ü aşkın roket fırlatma şirketi,
aşağı yukarı bir düzine de Ay ulaşım şirketi var.
Ay'ın yüzeyine inecek robotik görevler hazırlıyorlar.
İnsanlık tarihinde ilk kez yeniden kullanılabilir roketlerimiz var.
Bu durum altyapı geliştirmesini ve kaynak kullanımını mümkün kılacak.
Ölçümler değişse de bilim insanları şunda hemfikir:
Ay'da bir milyar metrik tona kadar su buzu olabilir.
Bu Erie Gölü'nden daha büyük
ve de Ay'da yaşayıp çalışıyor olabilecek yüz binlerce insan için yeterli su demek.
Resmi planlar sürekli evrimleşse de
on yıl içinde Ay'da yaşayıp çalışan insanlar görmemiz için
gerçek sebepler var.
Ancak Ay, kabaca Afrika kıtası kadar.
Biz de önemli kaynakların küçük alanlarda,
kutupların yakınında olduğunu görmeye başlıyoruz.
Bu da kıt kaynaklara erişimi koordine etme sorularını akla getiriyor.
Ayrıca Ay'a gitmekle ilgili çok geçerli sorular da var:
kolonileşme, kültürel miras
ve bugünün kapitalist dünyasındaki sistematik eşitsizlikleri yenileme.
Daha da önemlisi,
Dünya'da yeterince büyük sorunlarımız yok mu zaten?
İnternet yönetişimi, pandemi, terörizm ve belki de en önemlisi,
iklim krizi ve biyo çeşitliliğin kaybı.
Bazı açılardan
yeni bir hedef olarak Ay'a gitme fikri
bu problemleri de kapsıyor.
Adeta bir sınırları fetih anlayışı,
dev roketler, pahalı projeler,
yarış ve kazanma.
Fakat Ay'la ilgili en ilginç olan şey
milyarderler ve onların roketleri değil
ya da devletler arası klişeleşmiş güç gösterileri de değil.
Aslında konu maddi değil.
Manevi.
Konu; normlar, gelenekler ve yasalar.
Sosyal teknolojilerimiz.
Demokratik kurumlarımızı ve yasaları güncelleme fırsatıyla
gezegensel ölçekte zorlukları olan yeni bir çağa uydurmak.
Ay'ın Dünya'daki en büyük zorlukları çözmede
nasıl bir tuval olabileceğini size anlatacağım.
Genç yaştan itibaren bu konuya takıntılı gibiyim.
Son 20 yılı uluslararası uzay politikası üzerine çalışarak geçirdim
ama aşağıdan yukarı yönetişim tasarımı küçük çaplı projelerde de çalıştım.
On yedi yaşındayken
Viyana'da uzayın huzurlu kullanımı temalı bir BM konferansına gittim.
İki hafta boyunca, 60 ülkeden 160 genç insan
BM binasının yanında büyük bir otele sıkışmıştık.
Üye Devletlere insanlığın geleceğinde uzayın rolü hakkında
önerilerde bulunmamız teklif edilmişti.
Konferanstan sonra,
bazılarımız o kadar ilham doldu ki
birlikte yaşama kararı aldık.
Yirmi kişiyle birlikte yaşamak kulağa çılgınca geliyor
ama yıllar geçtikçe birbirine güvenli bir grup kurmamıza
ve bu sosyal teknolojileri test etmemize olanak sağladı.
Bir CEO atamaktan jüri süreci kullanmaya kadar
farklı yönetişim sistemleri tasarladık.
Kariyer sahibi olmaya başladıkça
ve başkentteki beyin takımlarından NASA'da çalışmaya geçince
ve sonra da kendi şirketlerimizi kurunca
küçük gruplar için bile bu deneylerin nasıl bir petri kabı olabileceğini gördük;
temsil, sürdürülebilirlik ve fırsat gibi önemli toplumsal soruları test etmek için.
İnsanlar Ay'dan bir petri kabı hatta boş bir sayfa olarak bahsediyor.
Ay'a ilişkin yasal anlaşmalar nedeniyle
Dünya'daki küresel zorluklarımızla önemli bir ortak yanı var.
İkisinin de bölge ve sınırların ötesinde düşünmemizi gerektiren sorunları var,
yani aslında Ay, bir taslaktan ziyade boş bir kağıt.
1967 yılında imzalanan Dış Uzay Anlaşması
dış uzaydaki aktivitelerin idamesine dair belirleyici anlaşma,
buna Ay da dahil.
Yasaların konacağı temeli değiştirecek iki önemli etkeni var.
Birincisi, bir gök cisminin tüm alanlarına serbest erişim gerekliliği.
İkincisi ise, Ay ve diğer gök cisimlerinin ulusal uygunluğa tabi olmaması.
Bu çılgınca
çünkü tüm dünyevi uluslararası sistem --
Birleşmiş Milletler,
anlaşmalar ve uluslararası sözleşmeler --
devlet bağımsızlığı ilkesi üzerinde kurulu,
sınırlar içinde toprak ve kaynakların uygunluğu
ve bu sınırlar içerisinde serbest erişim kontrolünün özerkliği.
Bu ikisine de son vererek
''kamu'' denen koşulları yaratıyoruz.
Nobel Ödüllü iktisatçı Elinor Ostrom'un çalışmalarına göre
küresel kamu malı, yaşam ve refahımızın önemli kısımlarını
yönetmek ve korumak için birlikte çalışmamızı gerektiren
hepimizin paylaştığı kaynaklar,
tıpkı iklim ve okyanuslar gibi.
Kamu bazlı yaklaşımlar, küresel ve gezegenler arası düzeyde
keşfedilmeye henüz başlanan kurumsal tasarım için yepyeni bir alan.
Mülkiyet hakları nasıl olacak?
Dış otorite ve özel mülkiyete dair geleneksel yöntemler işe yaramadığında
kaynakları nasıl yöneteceğiz?
Tüm yanıtları bilmiyor olsak da --
iklim, internet yönetişimi, otoriterlik --
bunlar çok derin var oluşsal tehditler,
mevcut düşünme şeklimizle yönelmekte başarısız olduğumuz tehditler.
İleriye yönelik yollar yeni araçlar geliştirmemizi gerektiriyor.
Peki kamu bazlı mantığı
küresel ve uzayla ilgili kurumlarımıza nasıl yerleştireceğiz?
Beklenmedik bir kaynaktan gelen bir deneme:
İkinci Dünya Savaşı'nda genç bir aktivistken
Arvid Pardo faşizm karşıtı organizasyondan tutuklandı
ve Gestapo tarafından idam hükmüyle tutuldu.
Savaştan sonra,
diplomatik birliklere ulaşmayı başardı,
sonunda Malta'nın ilk Birleşmiş Milletler temsilcisi oldu.
Pardo, uluslararası hukukun, paylaşılan küresel kaynakları
idame edecek yöntemleri olmadığını görmüştü,
ortak denizler konusu gibi.
Ayrıca devletler arasında eşit paylaşım savuculuğu yapma fırsatı da gördü.
1967 yılında Pardo Birleşmiş Milletler'e ünlü bir konuşma yaptı,
okyanuslar ve buna bağlı kaynakların
''insanlığın ortak malı'' olduğu fikrini öne sürdü.
Kullandığı söz, Deniz Anlaşması Hukuku'nun bir parçası olarak benimsendi,
bu belki de gezegendeki en sofistike kamusal yönetim rejimi.
Devrim niteliğindeydi,
denizler için bir anayasa.
Ama dili o kadar tartışmalıydı ki
anlaşmanın yürürlüğe girmesi için yeterli imza toplaması 12 yıl sürdü
ve hâlâ bazı devletler imzalamayı reddediyor.
Amaç ne olursa olsun paylaşmak değil,
paylaşma zorunluluğuydu.
Devletler, eşitlik ilkesinin özerkliklerini ve egemenliklerini
zedelediğini düşündü,
uluslararası hukuku destekleyen aynı özerklik ve milli egemenlik.
Pek çok şekilde,
ortak miras ilkesinin hikâyesi bir trajedi.
Ancak güçlü çünkü mevcut dünya düzeninin
antikorlar ve savunmalar öne sürerek
yapısal reform denemelerine direnmeyi kolaylaştırıyor.
Ama önemli bir nokta var:
Dış Uzay Anlaşması bu reformları zaten gerçekleşti.
Soğuk Savaş'ın en yoğun döneminde
Ay'a ilk ulaşan olamama korkusuyla
Birleşik Devletler ve SSCB,
şeytanla Vestfalya eşdeğeri bir anlaşma yaptı.
Serbest erişimi gerekli kılarak ve bölgesel uygunluğun önüne geçerek
en temel kurumlarımızı yeniden tasarlamamız lazım.
Ve belki de böyle yaparak
Dünya'da uygulayabileceğimiz yeni bir şey öğreniriz.
Ay bazen ne kadar uzak görünse de
şu an temel sorulara verdiğimiz yanıtlar
masada kimlerin oturacağını
ve rıza konusu belirleyecek.
Bunlar sosyal teknoloji soruları,
roketler veya maddi şeyler değil.
Hatta bu sohbetler artık yapılmaya başlandı.
Uzay topluluğu temel paylaşımlı anlaşmaları tartışıyor,
uydunun hangi alanlarını miras alanı olarak belirleyeceğimiz
ve geleneksel dış otorite geçerli olmadığında
nereye inileceği izninin nasıl alınacağı gibi.
İnsanlara gidecek yönü söylemek kurallara aykırı olursa
koordinasyon gereklilikleri nasıl karşılanacak?
Kıt kaynaklara erişimi nasıl yöneteceğiz,
su ve mineraller gibi
veya ebedi ışık zirveleri gibi --
sürekliye yakın güneş ışığına maruz kalan tam da doğru enlemdeki kraterler --
peki ya sonrasında güç?
Kimi insanlar Ay'da kural olmayışının korkunç olduğunu düşünecek.
Bunun gerçekten de korkutucu yanları var.
Ay'da eğer hiçbir kural olmazsa
ilk gelen ilk faydalanır mantığına bürünmez miyiz?
belki de öyle olur,
şayet bu anı ortadan kaldırırsak.
Cesur olmaya ve zorlukla yüzleşmeye istekliysek hayır.
Kendi kendine yönetişimli topluluklardan öğrendiğimiz,
eskiyi bozmaktansa yeni bir şey yaratmak daha kolay.
Dünya'daki en büyük zorluklarımız için tasarlanmış sınırlamalarla
kendine yeten bir ortamda küresel ölçekte yeni kurumların prototipini
Ay'da değil de nerede yapacağız?
1999 yılında,
Birleşmiş Milletler bir grup uzay meraklısına
daha büyük düşünebileceğimizi,
istersek milletleri etkileyebileceğimizi öğretti.
Bugün ise sonraki adım için sahne hazır:
bölge ve sınırların ötesini zihnimizde canlandırmak.
Teşekkürler.