Oralarda bir yerde,
aktör Idris Elba'ya benzeyen bir adam vardı.
En azından 20 yıl önceki hâline benziyordu.
Onun hakkında, kendi hayatını tehlikeye atarak
benim hayatımı kurtarması dışında
hiçbir şey bilmiyorum.
Bu adam, gece yarısında, dört şeritli bir otoyol trafiğinin ortasında,
hayatımı kaybedebileceğim bir kazadan sonra,
beni güvenli bir şekilde hayata döndürdü.
Olay tabii ki beni oldukça derinden sarstı.
Ayrıca içimi kemiren, buram buram bir merakla
bunu neden yaptığını anlama ihtiyacı hissettim.
Hayatımı borçlu olduğum bir seçimi yapmasına
neden olan şeyler neydi?
Neden bir yabancıyı kurtarmak için kendi hayatını tehlikeye attı?
Başka bir deyişle onun veya bir başkasının fedakârlık kapasitesinin sebepleri neydi?
Ama önce o gece olanları anlatayım.
O gece 19 yaşındaydım.
Interstate 5 yolunu kullanarak Washington, Tacoma'daki
evime dönüyordum.
Aniden bir köpek önüme çıktı
Ve tam olarak yapmamanız gereken bir şey yaptım.
Kaçmak için direksiyonu kırdım.
Ve neden yapmamanız gerektiğini keşfettim.
Neyse, köpeğe çarptım
ve bu arabamın arkasının savrulmasına,
otoyolun ortasında dönmesine
ve sonunda da otoyolun hız şeridinde
trafik akışının tersine doğru döndü
ve sonra motor durdu.
Ve o anda ölmek üzere olduğumdan da emindim
ama ölmedim,
çünkü cesur bir adam
saliseler içinde bir karar vererek
yolda kalmış arabamı gördü ve kenara çekerek
akan trafikte dört şeridi koşup
gece karanlığında
hayatımı kurtardı.
Daha sonra arabamı çalıştırıp
beni güvenli bir yere götürdü ve iyi olduğumdan emin olunca da
arabasını sürerek uzaklaştı.
Bana adını bile söylemedi
ve ben de teşekkür etmeyi unuttuğumdan da eminim.
Anlatmaya devam etmeden önce
bir an durup
bu yabancıya teşekkür etmek istiyorum.
(Alkışlar)
Bunların tümünü
o gece yaşadıklarımın hayatımı önemli derecede etkilediği için anlatıyorum.
Bir psikoloji araştırmacısı oldum
ve çalışmalarımı insanların diğerlerini önemseme kapasitesini anlamaya adadım.
Bu nereden geliyor ve nasıl gelişiyor
ve ulaşabileceği aşırı formlar nelerdir?
Bu sorular insanın sosyal doğasının temel hâllerini anlamak için
oldukça önemli.
Ekonomist ve filozoflardan
sıradan insanlara kadar birçok insan,
insan doğasının temelde bencil olduğuna
ve insanın sadece kendi refahıyla motive olacağına inanır.
Fakat bu doğruysa, neden bazı insanlar, beni kurtaran yabancı gibi,
diğer insanlar için çok riskli
ve kendilerine zarar verebilecek fedakârlıkta bulunurlar?
Bu soruyu cevaplamak için
olağandışı fedakârlık davranış kökenlerinin araştırılması
ve bu gibi davranış sahiplerini diğer insanlardan farklı yapan şeyin
ne olduğunun incelenmesi gerekmektedir.
Fakat çok yakın zamanlara kadar bu konuda çok az çalışma yapıldı.
Beni kurtaran adamın davranışları,
fedakârlığın en katı tanımı olan gönüllü ve maliyet de içerebilen
ve başka bireylere yardım etme arzusuyla motive olmak
tanımını karşılamaktadır.
Yani başkasının yararına yapılan özverili bir harekettir.
Peki böyle bir davranışı ne açıklayabilir?
Cevaplardan birisi olan merhamet
özverinin ana etmenlerindendir.
O zaman soru şu oluyor:
Neden bazıları diğerlerinden daha merhametli gibidirler?
Ve cevap da, ziyadesiyle özverili kişilerin beyinlerinin
temelde diğerlerinden farklı olduğu olabilir.
Bunun nasıl olduğunu çözmek için
işe, tam tersi olan
psikopatlarla başladım.
Diğer insanlara yardım etme isteği gibi
insan doğasının temel yönlerini açıklamaya çalışmada ana yaklaşımlardan biri,
tam da psikopatlar gibi
bu isteğin olmadığı bir grubu çalışmak.
Psikopatlık daha çok genetik kökenleri olan
gelişimsel bir bozukluktur.
Soğuk ve duyarsız bir kişiliktir.
Antisosyal ve bazen çok şiddet içeren davranışlara eğilimlidir.
Meslektaşlarımla birlikte Ulusal Akıl Sağlığı Enstitüsü'nde
psikopat yetişkinlerin beyin görselleri üzerine
ilk araştırmayı yürüttüğümüzde,
bizim bulgularımız ve diğer araştırmacıların şimdiki bulguları
psikopat insanların oldukça tutarlı bir şekilde
üç tür karakteristik özellik sergilediklerini gösterdi.
İlk olarak, diğerlerinin duygularına karşı genelde duyarsız olmamalarına rağmen,
sıkıntı içindeki insanların işaretlerine karşı duyarsızdır.
Ve özellikle
buradaki gibi korkmuş yüz ifadelerini tanımakta zorluk yaşarlar.
Korkmuş ifadeler acil ihtiyaç ve duygusal sıkıntıyı bildirir
ve genelde bunu gören insanlarda merhamet
ve yardım etme isteğini ortaya çıkarırlar.
Yani merhamet duygusu az olan insanların
bu işaretlere karşı duyarsız olmaları da mantıklıdır.
Beynin korku ifadelerini
anlama konusunda en önemli kısmının adı
amigdaladır.
Çok ender vakalarda amigdalası hiç bulunmayan insanlar olabiliyor
ve bu kişiler korku ifadelerini tanıma konusunda son derece engellidir.
Oysa sağlıklı yetişkin ve çocuklar genelde
korku ifadelerine baktıklarında
amigdala aktiviteleri hızlı bir yükseliş gösterir.
Psikopatların amigdalaları bu ifadelere karşı tepkisiz gibidir.
Bazen hiç tepki vermezler.
Bu da neden bu işaretleri anlayamadıklarını gösterir.
Son olarak, psikopatların amigdalaları
ortalamaya göre yüzde 18-20 daha küçüktür.
Yani tüm bu bulgular muteber ve sağlamdır
ve de oldukça ilginçtir.
Ama hatırlarsanız asıl ilgi alanım
insanların diğer insanları neden umursamadığı değil.
Neden umursadıklarını anlamak.
Yani asıl soru:
Psikopatinin tam tersi olan
olağandışı özverililik,
merhamet ve başkalarına yardım açısından
psikopatik beyin yapısının tam tersinden kaynaklanıyor olabilir mi?
Öyle bir antipsikopat beyin ki,
diğer insanların korkularını daha iyi anlayabiliyor
ve amigdalası bu ifadeye daha fazla tepki veriyor
ve belki ortalamadan çok daha büyük.
Araştırmalarımın gösterdiğine göre,
bu üçü de doğru.
Ve biz bunu
olağandışı özverili kişileri test ederek keşfettik.
Bu insanlar hiç tanımadıkları bir yabancıya
böbreklerden birini vermiş kişilerdir.
Bu insanlar bıçak altına yatıp
sağlıklı bir böbreklerinin alınmasını ve
daha önce tanışmadıkları veya karşılaşmayacakları
tamamen yabancı birine nakil edilmesine gönüllü olan kişiler.
"Bir insan bunu neden yapar ki?" çok sık duyduğumuz bir soru.
Cevabı da
olağandışı özverili kişilerin beyinlerinin
özel bir yapısının olması olabilir.
Bu kişiler diğerlerinin korkularını tanımada daha iyidir.
Sıkıntılı bir insanı anlamada gerçekten daha iyilerdir.
Bunun nedeni amigdalalarının bu ifadelere daha duyarlı olması olabilir.
Hatırlayın, beynin bulduğumuz bu kısmı
psikopatik insanlarda tepkisizdi.
Son olarak, amigdalaları ortalamadan yaklaşık olarak
yüzde 8 daha büyük.
Yani bu veriler, dünya üzerinde
bir ucunda son derece psikopatik insanların
ve diğer ucunda da çok merhametli
ve aşırı özverili eylemlerde bulunan insanların olduğu şefkat sürekliliği gibi
bir şeyin varlığını gösteriyor.
Ama şunu eklemeliyim ki olağandışı özverilileri farklı kılan şey
ortalamanın üzerinde bir merhamete sahip olmaları değildir.
Öyleler,
ama onları asıl olağandışı yapan şey
sadece yakın çevresi olan
arkadaş ve ailesine karşı merhametli
ve özverili olmamalarıdır. Değil mi?
Çünkü sevdiğiniz ve çevrenizdeki insanlara şefkatiniz olması
olağandışı değildir.
Gerçek olağandışı özverili merhameti bu çemberin çok daha dışındadır,
hatta geniş çemberindeki eş-dostlarının da ötesinde
sosyal çemberlerinin dışındaki insanlardan
tamamen yabancı insanlara kadar.
Tıpkı beni kurtaran adam gibi.
Ve ben, özverili böbrek bağışçılarına
hiç tanımadıkları bir insana böbreklerini bağışlayabilecek kadar
büyük bir şefkate nasıl sahip olduklarını sorma şansına sahip oldum.
Ve onlar için bu sorunun zor bir soru olduğunu anladım.
Onlara şunu sordum: "Başkaları böyle bir şeyi yapamazken
siz nasıl yapabildiniz?"
Sizler böbreğini hiç tanımadığı birine bağışlayan
iki binden daha az Amerikalıdan yalnızca birisiniz.
Sizi bu kadar özel kılan ne?"
Ne mi dediler?
"Hiçbir şey." dediler.
"Özel bir yanım yok.
Ben de herkes gibiyim."
Bence bu gerçekten çarpıcı bir cevap,
çünkü bu özverili insanların çevreleri bu şekilde değil,
daha çok şu şekilde.
Onlarda merkez yok.
Bu özverililer kendilerini
herhangi bir şeyin merkezinde görmüyorlar.
Başkasından daha iyi veya doğal olarak önemli değiller.
Bir özveriliye, böbreğini bağışlamasının neden mantıklı geldiğini sorduğumda;
"Çünkü bu benimle ilgili değil." dedi.
Bir diğeri de şöyle dedi:
"Ben farklı değilim. Eşsiz değilim.
Buradaki çalışmanda seninle aynı olduğumu bulacaksın."
Bence benmerkezci olmayan bu büyüleyici şey için en iyi tanım
tevazudur.
Aziz Augustine sözlerinde
bunun insanı melek yaptığını belirtir.
Peki bu neden böyle?
Çünkü eğer dairenizde bir merkez yoksa,
iç ve dış halkalar da olamaz.
İlgi ve merhametiniz hiç kimse için
daha az veya daha fazla değildir.
Bence bu olağandışı özverilileri
ortalama bir insandan ayıran şey tam olarak bu.
Fakat ayrıca bana göre bu, birçok insanın hatta insanların ekserisinin
elde edebileceği bir dünya görüşü.
Ve bence toplum düzeyinde de
özveri ve merhametin büyümesi her yerde yaşanıyor.
Psikolog Steven Pinker ve diğerlerinin belirttiği gibi,
dünya genelinde insanların geniş çerçevede
haksızlıklara karşı tahammülü daha da azalıyor,
bu da hayvan istismarından ev içi şiddete ve idama kadar
birçok konuda zulüm ve şiddetin azalmasına yol açıyor.
Ve bu da her tür özverililiğin artışına yol açıyor.
100 yıl önce olsaydı, hiç tanımadığınız insanlara
bugünkü gibi
kan ve kemik iliği bağışının bu kadar normal yapılmasına
insanlar gülüp geçerdi.
Bundan 100 yıl sonra
yabancı bir kişiye böbreğinizi bağışlamanız
bugün kan ve kemik iliği bağışlamamız gibi
normal ve olağan gelecek midir?
Belki.
Peki bu büyüleyici değişikliklerin kökeninde ne var?
Bu durum kısmen
yaşam standartları ve refahının yükselmesinden kaynaklanıyor gibi.
Toplumlar zenginleştikçe ve daha iyi hâle geldikçe,
insanlar dikkatlerini daha fazla dışarıya çevirecekler
ve sonuç olarak, gönüllülükten dernek bağışlarına ve böbrek bağışlamaya kadar
yabancılara karşı özveri artacaktır.
Ama tüm bu değişimler ayrıca garip ve
paradoksal sonuçlara yol açıyor.
Dünyanın gittikçe daha iyi ve daha insani bir yer olmasına rağmen,
ki öyle,
yaygın bir kanaate göre dünya giderek daha kötü
ve acımasız bir yer oluyor, ki öyle değil.
Bunun neden böyle olduğunu bilemiyorum
ama bence bunu nedeni artık bizim uzağımızdaki yerlerde
yaşanan acılar hakkında çok fazla bilgi sahibi olmamız
ve bu yüzden uzağımızdaki yabancıların acılarını
daha çok önemsiyor olmamızdır.
Fakat net olan bir şey var ki, o da gördüğümüz değişikliklerin
merhamet ve özverililiğin köklerinin
şiddet ve zalimlik gibi insan doğasının bir parçası olduğunu, hatta daha da büyük
bir parçası olduğunu gösteriyor.
Ve bazı insanlar tabiatları gereği uzaktaki kişilerin acılarına
çok daha duyarlı görünürken,
ben gerçekten inanıyorum ki, kendini çemberin merkezinden çıkarma
ve merhamet çemberini
yabancıları da içine alacak şekilde genişletme kabiliyeti
neredeyse herkesin ulaşabileceği bir şey.
Teşekkürler.
(Alkışlar)