Trong gần một thế kỷ qua,
kiến trúc đã chịu sự chi phối của một học thuyết nổi tiếng.
"Hình dạng theo chức năng" trở thành tuyên ngôn đầy tham vọng thời hiện đại
và là sợi dây trói tai hại,
bởi lẽ điều này giải phóng kiến trúc khỏi chức năng trang trí,
song lại trói buộc kiến trúc vào mục đích quá thực dụng và hạn chế.
Tất nhiên, kiến trúc phải hữu dụng,
nhưng tôi muốn ghi nhớ một biến thể từ cụm từ này của Bernard Tschumi,
và tôi muốn đưa ra một giá trị hoàn toàn khác.
Nếu hình dạng gắn liền với tưởng tượng
thì kiến trúc và các công trình chứa đựng những câu chuyện --
câu chuyện về những người đang sống,
và làm việc ở đó.
Chúng ta có thể hình dung trải nghiệm từ các công trình.
Theo đó, tôi quan tâm đến khía cạnh viễn tưởng
không phải những điều vô lý mà là những điều có thực,
là ý nghĩa thực tế của kiến trúc
đối với những người gắn bó với nó.
Những công trình của chúng tôi là nguyên mẫu, ý tưởng về tạo sự khác biệt
cho không gian sống hay làm việc,
và tạo hình cho không gian văn hóa và truyền thông thời nay.
Công trình của chúng tôi là thật, đang được thi công.
Đó là sự hòa quyện rõ nét của thực tại hữu hình
và những ý tưởng.
Kiến trúc với tôi là kết cấu tổ chức.
Điều cốt lõi là tư duy kết cấu, giống như một hệ thống:
Làm sao để sắp xếp mọi vật một cách vừa hữu dụng
vừa đem đến nhiều trải nghiệm?
Làm sao để tạo nên những công trình diễn tả lại
những mối quan hệ và câu chuyện ở nơi ấy?
Và làm sao để những
câu chuyện tưởng tượng về người dân ở đó
phác họa nên kiến trúc,
đồng thời, kiến trúc cũng tái hiện lại chúng?
Từ đó thuật ngữ thứ hai ra đời,
tôi gọi là "con lai biết kể chuyện"
những kết cấu tái hiện cùng lúc nhiều câu chuyện
gắn các công trình trong suốt quá trình xây dựng.
Vì vậy ta có thể coi kiến trúc như những hệ thống quan hệ phức tạp,
theo phương diện lập trình và công năng
cũng như trải nghiệm, cảm xúc và văn hóa xã hội.
Đây là trụ sở hãng truyền thông quốc gia Trung Hoa
do tôi cùng Rem Koolhaas thiết kế ở OMA
Lần đầu đến Bắc Kinh năm 2002, chúng tôi được các nhà quy hoạch
cho xem ảnh một rừng cỡ vài trăm tòa nhà
mọc lên ở khu trung tâm thương mại,
nhưng khi ấy thực ra chỉ có thưa thớt một vài tòa.
Chúng tôi buộc phải thiết kế khi gần như chẳng có thông tin gì,
trừ một việc: phải thẳng.
Nhà cao tầng thì phải thẳng -- đây là một kết cấu phân cấp sâu sắc,
đỉnh luôn là tốt nhất, và đáy thì tệ nhất
và có vẻ như càng cao thì càng tốt.
Và chúng tôi tự hỏi,
liệu một tòa nhà có thể mang giá trị hoàn toàn khác?
Liệu nó có thể bác bỏ sự phân cấp này, và trở thành một hệ thống
mang tính kết nối nhiều hơn cô lập hay không?
Vì vậy chúng tôi lấy chiếc kim này và bẻ cong lại,
thành một vòng tròn các hoạt động liên kết với nhau.
Chúng tôi muốn đưa tất cả các yếu tố sản xuất truyền hình
vào một cấu trúc đơn nhất: tin tức, sản xuất chương trình, phát sóng,
nghiên cứu và đào tạo, hành chính --
tất cả thành một chuỗi các hoạt động liên kết với nhau
nơi mọi người gặp gỡ trong quá trình trao đổi và hợp tác.
Tôi vô cùng tâm đắc với hình ảnh này.
Nó gợi nhớ về tiết học môn sinh, nếu bạn còn nhớ cơ thể con người
với lục phủ ngũ tạng và hệ tuần hoàn, như hồi học ở trường.
Và bạn chợt liên tưởng đến kiến trúc, không phải như vật chất được tạo ra,
mà như một sinh vật, một thực thể sống.
Và nếu bạn bắt đầu mổ xẻ sinh vật này,
bạn có thể nhận thấy một chuỗi các nhóm kỹ thuật chủ đạo --
sản xuất chương trình, trung tâm phát sóng và tin tức.
Các nhóm này được lồng ghép với các nhóm xã hội:
phòng họp, căng tin, khu tán gẫu --
không gian thân mật để mọi người gặp gỡ và trao đổi.
Vậy kết cấu tổ chức của tòa nhà này là con lai
giữa kỹ thuật và xã hội,
con người và sự biểu đạt.
Và tất nhiên, chúng tôi đã dùng vòng tròn của tòa nhà như một hệ tuần hoàn
xâu chuỗi mọi thứ với nhau, để khách đến thăm cũng như nhân viên
được trải nghiệm mọi công năng khác biệt trong một thực thể tuyệt vời.
Với 473.000m2,
đây là một trong những tòa nhà lớn nhất thế giới cho đến nay.
Hiện chứa trên 10.000 người,
và dĩ nhiên, quy mô này vượt quá tầm hiểu biết
về nhiều yếu tố cũng như quy mô về kiến trúc truyền thống.
Vì vậy chúng tôi tạm dừng
và ngồi lại và cắt 10.000 que nhỏ rồi dán lại thành mô hình,
đơn giản là để buộc mình phải đối diện với ý nghĩa của con số đó trong thực tế.
Nhưng tất nhiên đó không chỉ là con số,
mà là con người, là cộng đồng cư trú trong tòa nhà,
và để hiểu được điều này, đồng thời phác thảo cho kiến trúc này,
chúng tôi đã tạo ra năm nhân vật, nhân vật giả định,
rồi theo sát họ trong cuộc sống thường ngày tại tòa nhà,
hình dung họ sẽ gặp gỡ ở đâu sẽ trải nghiệm điều gì.
Đó là một cách phác thảo và thiết kế tòa nhà, tất nhiên,
cũng là để nói lên trải nghiệm của chính nó.
Đây là một phần của triển lãm với Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại
ở New York và Bắc Kinh.
Đây là phòng điều khiển phát sóng chính,
nơi trang bị kỹ thuật "khủng" đến mức
có thể phát sóng cùng lúc hơn 200 kênh.
Và đây là hình ảnh của tòa nhà tại Bắc Kinh ngày nay.
Đợt truyền hình trực tiếp đầu tiên là Thế vận hội London 2012.
sau khi đã hoàn thiện ngoại thất cho Thế vận hội Bắc Kinh.
Và bạn có thể nhìn thấy tại đỉnh của mút chìa đỡ bao lơn cao 75m này,
ba vòng tròn nhỏ kia.
Đó chính là một phần của vành đai công cộng đi xuyên qua tòa nhà.
Đó là một ô kính bạn có thể đứng lên trên
và ngắm nhìn thành phố chuyển động chậm lại dưới chân.
Tòa nhà đã trở thành một phần của đời sống thường nhật ở Bắc Kinh.
Ở ngay đó.
Tòa nhà cũng là cảnh nền được ưa chuộng
để chụp ảnh cưới.
(Tiếng cười)
Nhưng khoảnh khắc quan trọng nhất của tòa nhà chắc vẫn là đây.
"That's Beijing" giống như tờ "Time Out,"
là tạp chí đưa tin các sự kiện diễn ra trong thành phố hàng tuần,
và bạn bỗng thấy tòa nhà không còn được minh họa như một vật thể,
mà là một diễn viên thành phố,
như một trong những nhân vật điển hình cho cuộc sống chốn đô thành.
Và thế là kiến trúc bỗng khoác lên mình phẩm cách của một dân chơi,
của một điều gì đó viết nên và biểu đạt những câu chuyện.
Và tôi cho rằng đó có thể là một trong những ý nghĩa chính của nó.
mà tôi đặt niềm tin vào.
Nhưng vẫn còn một câu chuyện khác về tòa nhà này.
Đó là câu chuyện về những người đã làm nên tòa nhà --
400 kỹ sư và kiến trúc sư tôi đã hướng dẫn
trong hơn gần một thập kỷ
hợp tác cùng nhau thiết kế tòa nhà này,
hình dung ra viễn cảnh thực tế
và cuối cùng là thi công tại Trung Quốc.
Đây là một dự án phát triển nhà ở tại Singapore, quy mô lớn.
Coi Singapore như hầu hết các nước châu Á và nhiều nước trên thế giới,
thì tất nhiên, nơi đây toàn là tòa tháp,
một kiểu mẫu cô lập nhiều hơn là kết nối,
và tôi muốn hỏi rằng, ta có thể nghĩ gì về cuộc sống,
không chỉ theo khía cạnh riêng tư và cá tính của bản thân
và căn hộ của mình,
mà theo khía cạnh tập thể?
Làm sao chúng ta nghĩ được về việc tạo ra một môi trường cộng đồng
mà ở đó chia sẻ cũng tuyệt vời như việc có riêng cho mình?
Câu trả lời điển hình cho câu hỏi đó -- chúng tôi phải thiết kế 1.040 căn hộ --
sẽ trông như thế này:
tối đa 24 tầng theo quy định của cơ quan quy hoạch,
12 tháp trơ trọi và thừa không gian ở giữa --
một hệ thống rất chặt chẽ mà, mặc dù tòa tháp cô lập bạn,
bạn cũng chẳng cảm thấy riêng tư, bởi bạn quá gần kề các tháp khác,
khiến bạn hoài nghi về các giá trị của tòa tháp này.
Vì vậy tôi đã đề xuất xoay nghiêng các tòa tháp này, chuyển dọc thành ngang
và xếp chúng chồng lên nhau,
và nhìn từ bên ngoài thì có vẻ hơi ngẫu nhiên,
nếu bạn nhìn từ trên trực thăng xuống,
bạn có thể thấy kết cấu tổ chức theo hình lưới lục giác,
gồm những khối nằm ngang được chồng lên nhau
để tạo các khoảng sân rộng ngoài trời -- không gian tâm điểm cho cộng đồng.
được lập trình với đa dạng tiện nghi và công năng.
Và bạn thấy những sân chơi này không phải là không gian được bọc kín.
Đó là không gian mở, xuyên thấu; chúng nối liền nhau.
Chúng tôi gọi dự án là "Đan xen,"
hàm ý rằng chúng tôi đan xen và kết nối
những con người cũng như không gian vậy.
Giá trị cụ thể của tất cả những thứ chúng tôi thiết kế
là sự sinh động hóa không gian và mở ra không gian cho cư dân.
Thực tế là trong hệ thống này
chúng tôi đặt từng lớp không gian chung chủ đạo,
chồng lên thật nhiều không gian cá nhân và riêng tư.
Để chúng tôi mở ra một dải tần
giữa tập thể và cá nhân.
Một bài toán nhỏ:
nếu tính hết không gian xanh chừa lại trên đất nền,
trừ đi diện tích xây dựng của các tòa nhà,
rồi cộng vào phần diện tích xanh trên các sân thượng,
thì ta có 112 phần trăm diện tích xanh,
nên còn thiên nhiên hơn là không xây dựng tòa nhà.
Bài toán nhỏ này hẳn đã cho bạn thấy chúng tôi đang nhân rộng
không gian sẵn có cho cư dân nơi đây.
Đây là tầng thứ 13 của một trong những sân thượng này.
Bạn thấy những mặt bằng mới, những mặt nền mới cho hoạt động xã hội.
Chúng tôi rất quan tâm tới tính bền vững.
Trong các xứ nhiệt đới, mặt trời là yếu tố quan trọng nhất cần chú ý,
và, cần tìm cách bảo vệ khỏi mặt trời.
Đầu tiên chúng tôi đảm bảo mọi căn hộ đều có ánh sáng tự nhiên
trong suốt năm.
Rồi chúng tôi tiếp tục tối ưu hóa lắp kính ở các bề mặt
để hạn chế tối đa việc tòa nhà hấp thu năng lượng.
Quan trọng nhất là chúng tôi chứng minh được rằng nhờ áp dụng hình học
vào thiết kế tòa nhà,
tòa nhà sẽ tự cung cấp đủ bóng mát cho các sân chơi
để có thể sử dụng trong suốt năm.
Chúng tôi còn đặt các khối nước dọc hành lang gió,
để quá trình tản nhiệt hơi sẽ sinh ra vi khí hậu
và từ đó nâng cao chất lượng của những không gian
sẵn có cho cư dân.
Đó là ý tưởng về việc tạo ra nhiều lựa chọn,
tự do nghĩ về nơi bạn muốn sống,
nơi bạn muốn thoát khỏi, có thể chứ,
trong chính sự phức tạp của tổ hợp bạn đang sống.
Giờ chuyển từ châu Á sang châu Âu:
một tòa nhà cho công ty truyền thông Đức tại Berlin,
chuyển từ báo giấy truyền thống sang báo điện tử.
Giám đốc điều hành công ty này đã hỏi nhiều câu rất hay:
Tại sao ngày nay người ta vẫn muốn đến công sở,
vì bạn có thể làm việc ở bất cứ đâu mà?
Và làm thế nào mà một nhận dạng số của một công ty có thể được biểu hiện
qua một tòa nhà?
Chúng tôi không chỉ tạo ra một vật thể, mà tại tâm điểm của vật thể này
chúng tôi tạo ra một không gian rộng lớn,
và không gian này là trải nghiệm về tập thể,
trải nghiệm về sự kết nối với gắn bó.
Giao tiếp, tương tác như trung tâm của một không gian
sẽ bồng bềnh ở chính nơi đó,
mà chúng tôi gọi là đám mây liên kết,
ở chính giữa tòa nhà,
được vây quanh bởi các văn phòng mô đun tiêu chuẩn.
Như vậy chỉ với vài bước chân từ bàn làm việc yên tĩnh của bạn,
bạn có thể tham gia vào trải nghiệm tập thể rông lớn
tại không gian trung tâm.
Cuối cùng, chúng ta đến với London, dự án
do Công ty Phát triển Tài sản thừa kế London
của Thị trưởng London đặt hàng.
Chúng tôi được yêu cầu tiến hành nghiên cứu
và điều tra tiềm năng của một mảnh đất
ở Stratford tại Công viên Olympic.
Vào thế kỷ 19, Hoàng tử Albert đã phát minh ra Albertopolis.
Và Boris Johnson đã có ý tưởng phát minh ra Olympicopolis.
Ý tưởng này nhằm kết nối một số học viện lớn nhất của Anh,
một số học viện quốc tế, nhằm tạo ra hệ thống sức mạnh tổng hợp.
Hoàng tử Albert, như đã đề cập, phát minh ra Albertopolis vào thế kỷ 19,
nhằm trưng bày tất cả các thành tựu của loài người,
mang nghệ thuật và khoa học đến gần nhau hơn.
Ông đã xây dựng Con đường Triển lãm, một chuỗi tuyến tính các học viện này.
Nhưng xã hội ngày nay đã tiến xa hơn thế.
Chúng ta không còn sống trong một thế giới
nơi mọi thứ được khoanh định rõ ràng
hay tách biệt khỏi nhau.
Chúng ta sống trong một thế giới nơi các ranh giới phai mờ dần
giữa các vùng miền khác nhau,
nơi kết nối và tương tác trở nên quan trọng hơn nhiều
so với việc tách biệt.
Bởi vậy chúng tôi muốn nghĩ đến một cỗ máy văn hóa khổng lồ,
một tòa nhà sẽ phổ khúc và sinh động hóa các vùng miền khác nhau,
nhưng cho phép chúng tương tác và kết nối.
Ở phần móng là một mô đun rất đơn giản,
một mô đun dạng vòng.
Đóng vai trò hành lang chịu tải kép, có ánh sáng tự nhiên, hệ thống thông hơi.
Nó có thể được phủ lên
và biến thành một không gian trưng bày khổng lồ.
Những mô đun này được xếp chồng lên nhau
sao cho gần như bất kỳ chức năng nào cũng hữu dụng với bất kỳ mô đun nào
theo thời gian.
Nhờ đó các học viện có thể thu hẹp hay rút gọn lại,
vì tương lai của văn hóa, là thứ ít chắc chắn nhất trong tất cả.
Đây là hình ảnh tòa nhà kế bên Trung tâm Thể thao dưới nước,
đối diện Sân vận động Olympic.
Bạn có thể thấy cách các nhịp hẫng của tòa nhà
nhô ra và hòa vào không gian công cộng
và cách các khoảng sân làm sinh động cho công chúng bên trong.
Ý tưởng là tạo ra một hệ thống phức hợp
nơi các tổ chức thể chế giữ được bản sắc,
nơi chúng không bị thâu tóm trong một lượng đơn.
Đây là so sánh về quy mô với Centre Pompidou ở Paris.
Nó thể hiện cả quy mô rộng lớn và tiềm năng của dự án,
và cả sự khác biệt:
ở đây, đó là bội số của cấu trúc dị thể,
mà ở đó các thực thể khác nhau có thể tương tác
mà không bị mất đi bản sắc.
Và đó chính là suy nghĩ này: nhằm tạo ra một kết cấu tổ chức
cho phép nhiều câu chuyện được vẽ nên --
cho những người trong lĩnh vực giáo dục tạo ra và nghĩ về văn hóa;
cho những người trình bày nghệ thuật thị giác, khiêu vũ;
và cho công chúng được tiếp cận với tất cả những điều này
với một chuỗi các quỹ đạo khả thi,
để viết nên kịch bản những câu chuyện kể
và trải nghiệm của chính mình.
Tôi muốn kết thúc bằng một dự án rất nhỏ,
theo một cách rất khác biệt:
một rạp chiếu phim nổi trên biển Thái Lan.
Các bạn tôi đã sáng lập ra một liên hoan phim,
và tôi đã cho rằng,
nếu tôi nghĩ đến những câu chuyện và lời kể trong phim,
tôi cũng có thể nghĩ về những lời kể từ những người xem chúng.
Vì vậy tôi thiết kế một nền tảng mô đun nổi nhỏ,
dựa trên kỹ thuật của ngư dân địa phương,
cách họ làm những ô nuôi cá và tôm hùm.
Chúng tôi phối hợp với cộng đồng địa phương
sử dụng vật liệu tái chế của họ để tạo nên
nền tảng nổi phi thường này
dập dềnh trên mặt biển
khi chúng tôi xem những bộ phim của Anh,
như [1903] "Alice ở Xứ Sở Thần Tiên".
Những trải nghiệm đầu tiên của khán giả
được hòa vào các câu chuyện trong phim.
Bởi vậy tôi tin rằng kiến trúc vượt qua phạm vi vật chất,
của môi trường được xây nên,
mà đúng hơn là về cách ta muốn sống cuộc sống của mình,
cách ta viết kịch bản những câu chuyện của chính mình và của người khác.
Xin cám ơn.
(Tiếng vỗ tay)