Մարդակեր հսկայի հետ առճակատումը,
կախարդը, որը մարդկանց խոզերի է վերածում,
անհայտ կորած թագավորը, ով վերադարձնում է իր գահը:
Այս դրվագներից յուրաքանչյուրը առանձին հրաշալի պատմություններ են,
սակայն դրանք «Ոդիսականի» մի գլուխն են կազմում,
12,000 տողանի պոեմի, որը նկարագրում է Հին Հունաստանի պատմությունը,
ավանդությունները, լեգենդները:
Ինչպե՞ս հեշտ ընկալել այս ծավալուն տեքստը,
որը ավանդվել է հնուց ու պատմում է այդ աշխարհի մասին:
Միայն այն փաստը, որ հնարավություն ունենք
կարդալ «Ոդիսականը», արդեն զարմանալի է,
քանի որ այն ստեղծվել է հունական գրից առաջ` մ.թ.ա. 8-րդ դարում:
Այն հորինվել է հիմնականում ունկնդրելու, ոչ թե կարդալու համար,
ու ասմունքվել է երգիչների կողմից, որոնք կոչվում էին ռափսոդներ:
Ըստ ավանդության, դրա հեղինակը կույր բանաստեղծ Հոմերոսն էր:
Սակայն ոչ ոք չգիտի` նա գոյություն ունեցել է թե ոչ:
Նրա մասին առաջին հիշատակումները հայտնաբերվել են նրանից մի քանի դար հետո:
Նրան վերագրվող պոեմները փոփոխվել
ու դասավորվել են բազմաթիվ հեղինակների կողմից,
ու վերջապես գրի առնվել ներկայիս տեսքով:
Փաստորեն, «ռափսոդ» բառը նշանակում է կարկատան անող,
քանի որ այս բանաստեղծները հավաքում էին
գոյություն ունեցող պատմությունները, կատակները, ավանդությունները, երգերը
մի էպոսի մեջ:
Այս ծավալուն պոեմները արտասանելու համար
ռափսոդները մշակել էին բանաստեղծական հիմնական տներ,
ինչպես նաև արտասանական տեխնիկաներ,
օրինակ, անգիր արած տողերի կամ մասերի կրկնությունը:
Սրանց թվում էին բնության տեսարանների, հերոսների նկարագրությունը,
որոնք օգնում էին ռափսոդներին հեշտ կողմնորոշվել ասմունքելիս,
ինչպես երգի կրկներգը օգնում է մեզ արագ հիշել դրա հաջորդ տողը:
Քանի որ պատմություններից շատերը ծանոթ էին ժողովրդին,
հաճախ պոեմը խառն էր արտասանվում:
Ժամանակի ընթացքում, արտասանության հաջորդականությունը քարացել է
ու ստացվել է ներկայիս էպոսը, որը մենք կարդում ենք:
Քանի որ աշխարհը մի քանի դարերի ընթացքում որոշակի փոփոխություններ է կրել,
երկը կարդալուց առաջ անհրաժեշտ է դրա մասին գիտելիքներով զինվել:
«Ոդիսականը» Հոմերոսի այլ հանրահայտ երկի` «Իլիականի» շարունակությունն է,
որը տալիս է տրոյական պատերազմի նկարագիրը:
Այս երկու երկերը միավորում է մի ընդհանուր միտք, այն է`
«երբեք, ինչ էլ պատահի, չզայրացնեք աստվածներին»:
Հունական դիցարանը աստվածային ուժի և մարդկային թերահավատության վտանգավոր խառնուրդ է,
որին հատուկ են չափազանցության աստիճանի հասած խանդը ու քենը:
Պոեմների մեջ մարդկանց առերեսած բոլոր չարիքները նրանց փառամոլության
ու աստվածներին նետած մարտահրավերների հետևանքներ են:
Աստվածներին հաճոյանալու ցանկությունը այնքան մեծ էր,
որ հին հույները իրենց օջախ էին հյուրընկալում բոլոր անծանոթներին,
քանի որ վախենում էին,
որ դրանք կարող էին լինել մարդկային կերպարանք առած աստվածները:
Հյուրընկալության հին ավանդույթը կոչվում էր «թեոքսենիա»:
Այն ներառում էր հյուրերին հարմատավետ կացարանով, սնունդով ապահովելը,
իսկ հյուրերը իրենց հերթին պարտքը բարեխղճորեն վերադարձնում էին,
ըստ հնարավորության, նվերներով:
Թեոքսենիան իր կարևոր տեղն ունի «Ոդիսականում»,
որտեղ Ոդիսևսը իր թափառանքների ընթացքում մշտական հյուրի դերում է,
մինչդեռ, իր բացակայության ժամանակ իր կինը՝ Պենելոպեն է մշտական հյուրընկալի դերում:
Ոդիսականը լուսաբանում է Ոդիսևսի ճամփորդության տարիները,
սակայն պատմությունը սկիզբ է առնում գործողությունների թոհուբոհում:
Տրոյական պատերազմից տասը տարի անց, մեր հերոսը հայտնվում է վտարված մի կղզում,
որը հեռու է հայրենի Իթակեից ու իր ընտանիքից,
որին նա քսան տարի չի տեսել:
Քանի որ Ոդիսևսը զայրացրել էր ծովերի աստված` Պոսեյդոնին կուրացնելով նրա որդուն` կիկլոպին,
նրա ճամփորդությանը տուն անընդհատ ինչ-որ բան խնգարում է:
Մինչ հայրենի տանը խռովություն կսկսվեր, իսկ աստվածները կտնօրինեին իր բախտը,
Ոդիսևսը նկարագրում է այս կորած տարիների իր արկածները:
«Ոդիսականի» մասին ամենազարմանալի փաստերից մեկը այն է,
թե ինչքան քիչ է մեզ հայտնի տեքստի ժամանակահատվածի
և մանրամասների մասին:
Պատմաբանները, լեզբանները և հնագետները
դարեր շարունակ փնտրել են Տրոյայի ավերակները
և փորձել բացահայտել Ոդիսևսի այցելած կղզիները:
Իր հերոսի նման, 24 գլխից կազմված էպոսը իր ուրույն ճանապարհն է անցել՝
ավանդությունների ու պատմության միջով,
որպեսզի այս զարմանահրաշ պատմությունը հասնի մեզ: