Chrisek esan duenez, nik gizakiaren burmuina ikertzen dut,
bere funtzionamendu eta antolaketa.
Pentsa ezazue minutu batez zer esan nahi duen honek.
Hona hemen gelatina masa hau, kilo eta erdikoa.
Zure eskuan sartzen da
eta izarrarte amaigabeari so egon daiteke.
Hausnar dezake infinituaren zentzuaz
eta bere burua infinituaren zentzuaz hausnartzen kontenplatu.
Gaitasun errekurtsibo horri autokontzientzia deritzogu
eta uste dut dela neurozientzia eta neurologiaren Grial Santua.
Agian noizbait ulertuko dugu hori nola gertatzen den.
Nola ikertu organo misteriotsu hau?
100.000 miloi neurona dauzka,
protoplasma sorta txikiak elkarri eragiten,
eta haren jardueratik sortzen dira giza natura
eta giza-kontzientziaren gaitasun guztiak.
Nola gertatzen da hori?
Giza-burmuinaren funtzioak aztertzeko modu asko dago.
Erabiliena hau da:
aztertzen ditugu burmuineko zatitxo baten kaltea duten gaixoak,
aldaketa genetiko bat egon den lekua.
Kasu horietan, ez dira galtzen gaitasun mental guztiak,
funtzio bakar bat galtzen da
eta gainerako funtzioak ondo dabiltza.
Horrela badakigu
burmuineko zati hori galdutako funtzioari lotuta dagoela.
Horrela estrukturan kokatzen dugu funtzioa
eta jakin nola jardun diren zirkuituak
funtzio berezi hori sortzeko.
Horretan ari gara.
Utzidazue adibide harrigarri batzuk jartzen.
Hitzaldian 3 adibide emango dizkizuet, sei minutukoa bakoitza.
Lehen adibidea Capgras sindromea da, benetan ezohikoa eta txundigarria.
Begiratu lehen diapositibari:
hor daude lobulu tenporalak, frontalak, parietalak,
burmuina osatzen duten lobuluak.
Eta hemen, lobulu tenporalen azalaren azpian ezkutaturik
-ezin duzue ikusi-
egitura txiki bat dago: zirkunboluzio fusiformea.
“Aurpegien kokagunea” ere esaten zaio,
kalteturik dagoenean ezin diezulako pertsonen aurpegiei antzeman.
Haien ahotsa entzunda, ezagut ditzakezu
eta esan: “Bai, Jon da”.
Baina ezin duzu jakin nor den aurpegia ikusita.
Zeure burua ere ezin duzu ispiluan ezagutu.
Badakizu zu zarela, kliskatu eta ispiluko irudiak ere kliskatzen baitu
eta badakizu ispilua dela.
Baina ez duzu benetan zeure burua ezagutzen.
Sindrome horren jatorria zirkunboluzio fusiformean lesioa da.
Bada beste sindrome bat hain ezohikoa dela
ezen mediku eta neurologo gutxik entzun baitute hari buruz:
Capgras eldarnioa.
Horrelako gaixo batek, bestaldetik guztiz normala,
buruko lesioa izan, komatik esnatu,
itxuraz normal, eta ama ikustean,
dio: “Amaren antza osoa du emakume honek,
baina inpostore bat da.
Beste emakume bat da amarena egiten".
Zergatik gertatzen da?
Zergatik pertsona bati, bestela guztiz normala denari,
ama ikustean soilik
pizten zaio eldarnioa, eta orduan dio hori ez dela ama.
Freuden ikuspegitik
interpretatu ohi da eldarnio hori
psikiatria liburuetan. Horren arabera, gizon horrek --
emakumeei buruz antzeko azalpena ematen dute,
baina gizonezkoez arituko gara.
Haur txikia zarenean,
amarekiko erakarpen sexual handia duzu.
Horretan datza Freuden Edipo konplexua.
Ez diot neuk horretan sinisten dudanik,
baina Freuden irizpidea da hau.
Handitzen zarenean, kortexa garatu egiten zaizu
eta amarekiko grina sexuala inhibitu egiten dizu kortexak.
Eskerrak, zeren bestela ama ikustean berotuko zinateke.
Gero, kolpe batengatik edo,
kortexa kaltetzen bada,
ezkutuko grina sexuala argitara ateratzen da berriro.
Bat-batean, ustekabean,
zeure amarekiko grina sexualak jota zaude.
Eta diozu: “Ene, hau ama bada,
nola liteke ni bero-bero egotea?
Beste emakume bat da: inpostorea da”.
Zure burmuin kaltetuarentzat, hori da interpretazio zentzudun bakarra.
Nire ustez horrek ez dauka zentzu handirik.
Zorrotza da, Freuden beste teoriak bezala.
(Barreak)
Ez dauka zentzu handirik, eldarnio bera ikusi baitut
gaixo bat eldarnio berberarekin baina bere canichearekiko.
(Barreak)
Zioen: “Doktorea, hau ez da Fifi. Haren itxura du,
baina beste txakur bat da”.
Bada, azaldu hori ikuspegi freudianotik.
Gizakion bestialismorako joera ezkutuaz
hasi beharko zinatekete, eta hori nahiko absurdoa da.
Zer da benetan gertatzen ari dena?
Gaitz bitxi hori azaltzeko,
burmuineko ikusmenaren ibilbideak aztertu behar ditugu.
Normalean, ikusmen-seinaleak begietan sartzen dira
eta burmuineko ikusmen-eremuetara doaz.
Burmuineko atzealdean badaude 30 eremu, ikusmenari hertsiki lotuak.
Behin hori prozesatu ondoren, mezua egitura txiki batera doa,
zirkunboluzio fusiformera, non azkenean aurpegiak hautematen dituzun.
Han daude aurpegiei antzemateko neuronak.
“Burmuineko aurpegien kokagunea” deritzo.
Arestian aipatu dut.
Eremu hori kalteturik dagoenean, ez zara aurpegiak ezagutzeko gai.
Eremu horretatik, mezua berrabiatzen da
sistema linbikoko “amigdala” izeneko egiturara,
burmuinaren gune emozionala.
Eta egitura horrek, amigdalak,
garrantzi emozionala balioesten du.
Harrapakina al da? Harraparia? Nire kidea?
Edo zerbait arrunta: hauts pixka bat,
klarion zatia -- ez dut hori seinalatu nahi, --
izan daiteke zapata bat edo antzeko zerbait.
Alde batera utz dezakezun zerbait.
Amigdala kitzikaturik badago eta hau garrantzizkoa da,
mezua nerbio-sistema autonomora desbideratzen da.
Bihotz-taupadak bizkortzen zaizkizu,
izerditan hasten zara, ariketa fisikoaren ondoriozko
muskuluen beroa arintzeko.
Izerditan hasten zara. Beraz, esku-azpietan elektrodoak jar ditzakegu
eta izerdiak sortutako larruazalaren konduktantzia neurtu.
Horrela jakin dezaket zerbaiti so egiten diozunean
kitzikaturik zauden ala ez.
Geroxeago komentatuko dugu hau.
Nire susmoa da lagun honek zerbaiti begiratzen dionean,
edozein gauzari, seinalea ikusmen-eremuetara joaten dela
eta zirkunboluzio fusiformean prozesatzen dela.
Orduan hautematen duzu madariondoa, mahaia
edo zure ama, dena delakoa.
Gero mezua amigdalara abiatzen da
eta, hortik, nerbio-sistema autonomora.
Baina agian, lagun horrengan, amigdalatik sistema linbikorako bidea,
burmuineko gune emozionalerako bidea moztuta dago istripuagatik.
Fusiformea ondo dagoenez,
bere ama ezagut dezake,
eta esaten du: “Tira, amaren antza osoa du”.
Baina gune emozionaletarako bidea mozturik dagoenez,
dio: “Baina ama bada, zergatik ez dut inolako maitasunik sentitzen?”
Edo ikara, akaso?
(Barreak)
Beraz, esaten du: “Nola liteke hutsune emozional hori?
Ezin da nire ama izan,
emakume arrotza da, ama ematen badu ere".
Nola frogatu susmo hori?
Honela: zuetako bat hemen jartzen dugu, pantailaren aurrean,
eta erantzun galbanikoa neurtzen dugu
irudiak pantailan erakustean.
Jakin dezaket zenbat izerdi egiten duzun objektu bat ikustean.
Mahaia edo euritakoa bada ez zara izerditan hasiko.
Lehoi baten edo biluzi baten irudia erakutsiz gero, izerditan hasiko zarete.
Eta, sinistu ala ez, amaren irudia erakusten badizut
-pertsona arruntez ari naiz-, izerditan hasiko zara.
Juduak izan ez arren.
(Barreak).
Aldiz, gaixo bati irudiak erakustean, zer gertatzen da?
Irudiak pantailan erakutsi
eta erantzun galbanikoa neurtuko dugu.
Mahaiak, aulkiak eta hautsa: ez da ezer gertatzen, jende normalarekin bezala.
Baina amaren irudia erakusten badiozu,
larruazalaren erantzun galbanikoa laua da ere.
Ez du erantzun emozionalik amaren aurrean
ikusmen-eremuak eta emozioak lotzen dituen konexioa etenda duelako.
Hortaz, ikusmena eta ikusmen-eremuak ondo dauzka.
Emozioak ere ondo ditu, barre, negar egingo du.
Ikusmena eta emozioen arteko konexioa, berriz, hautsirik dauka,
eta, horren ondorioz, ama inpostorea delako eldarnioa du.
Adibide ona da egiten dugun lana ikusteko.
Psikiatriaren sindrome bitxi bat hartu, lehen itxuraz ulertezina.
Irizpide freudianoa okerra dela erakutsi
eta, gainera azalpen zehatza topatu dugu,
burmuineko neurona-anatomian oinarrituta.
Bestalde, gaixo horri
amak telefonoz alboko gelatik deitzen badio,
telefonoa hartu eta erantzungo du: “Ama, nola zaude? Non zaude?”
Telefonoz, ez dago eldarniorik.
Ordu bat geroago ama hurbiltzean: “Nor zara?
Amaren antza duzu!”.
Izan ere, beste ibilbide bat dago,
burmuineko entzumen-guneetatik emozioaren guneetara,
eta ibilbide hori ez da hautsi istripuan.
Horregatik ezagutzen du ama telefonoz arazorik gabe.
Aurrez aurre ikustean, berriz, inpostorea dela esaten du.
Nola osatzen da zirkuitu multzo hori guztia burmuinean?
Natura da, geneak, ala kultura?
Eztabaida hori argitzeko
ikus dezagun beste sindrome bitxia: gorputz-adar fantasma.
Badakizue zer den gorputz-adar fantasma bat.
Norbaiti besoa edo zangoa ebakitzen diotenean
gerra, Irakekoa adibidez, edo gangrena dela eta,
arazo larria da.
Oraindik biziki sentitzen du galdutako besoaren presentzia.
Horri deitzen diogu beso edo zango fantasma.
Gorputzeko edozein zatiaren fantasma eduki dezakezu.
Sinistu ala ez, barne-organo batena ere.
Benetako umetokia kendu ondoren, histerektomia,
umetoki fantasmadun gaixoak tratatu ditut,
menstruazio minekin eta guztiz.
Ikasle batek galdetu zidan:
“Ba al dute menstruazioaren aurreko sindromea?”
(Barreak)
Zientifikoki ikertzea mereziko luke, baina oraindik ez dugu egin.
Hurrengo galdera zera da:
Nola ikertu gorputz-adar fantasmak esperimentuen bidez?
Hau aurkitu dugu:
gorputz-adar fantasmadun gaixoen erdiek
diote gai direla fantasma mugitzeko.
“Zaplada emango diot bizkarrean adiskide honi.
Telefonoa hartuko dut. Eskuaz agurtuko dut”.
Sentipen hauek oso biziak dira, sinistu beharrekoak.
Gaixoak ez du eldarniorik.
Badaki besorik ez daukala.
Hala ere, bizi-bizi sentitzen du hura.
Gaixoen beste erdiei ez zaie halakorik gertatzen.
Hau diote beso fantasmaz: “Doktorea, beso fantasma paralizaturik dago.
Espasmo gogorrean dago uzkurtuta, min ikaragarria ematen dit.
Behintzat mugitzerik izango banu, mina arinduko litzaidake agian”.
Nola liteke gorputz-adar fantasma paralizatuta egotea?
Kontraesana ematen du.
Historia klinikoei begiratzean hau ikusi genuen:
gorputz-adar fantasma paralizaturik dutenean,
bere besoa ere egon zen paralizaturik nerbio periferikoaren lesioagatik.
Besora heltzen den nerbioa moztuta zuten,
demagun motozikleta istripu batengatik.
Besoa euskarri bati lotuta izan zuten
hilabete edo urteetan zehar, mingarria dena
eta besoko mina kentzeko modu okerra dena.
Gero medikuak besoa anputatu du.
Hortaz, beso fantasma ere mingarria izango da.
Hau arazo kliniko larria da.
Gaixoak deprimitu egiten dira,
batzuk beren buruaz beste egiten dute.
Nola tratatu sindrome hori?
Zergatik sortzen da gorputz-adar fantasma paralizatua?
Historia klinikoei begiratuta, ikusi nuen
benetako besoa maneiatzen duten nerbioak moztu zirela aurretik
eta benetako besoa paralizaturik egon zela,
euskarri baten hilabetetan gordeta, anputatu arte.
Orduko min hura beso fantasmara igaro zen.
Zergatik gertatzen da hori?
Besoa osorik dagoenean, baina paralizatuta,
burmuinaren aurrealdeak besoari agintzen dio: “Mugi”
Baina burmuinak ikusmen-feedback hau jasotzen du: “Ez”.
Mugi. Ez. Mugi. Ez. Mugi. Ez
Kontraesan hori grabatu egiten da burmuineko zirkuiterian.
Horri “ikasitako paralisia” deitzen diogu.
Burmuinak lotura hebbiano hori egiten du,
eta, ondorioz, besoa mugitzeko aginduak berak
sortzen du paralisiaren sentsazioa.
Horrez gero, besoa anputatzen badizute,
ikasitako paralisi hori dator ere zure gorputz-irudira,
eta zure fantasmara.
Nola lagundu paziente hauei?
Nola “desikasi” ikasitako paralisia,
nola askatu beso fantasma
uzkurdura mingarritik?
Eta agindua fantasmari bidaltzen badiogu
eta ikusmen-feedbacka eman agindua betetzen ari dela?
Agian horrela bare genezake fantasmaren mina eta gogordura.
Nola egin? Bai, errealitate birtuala.
Baina milioika euro kostatzen du.
3 eurogatik egiteko modua asmatu nuen,
baina ez esan nire diru-laguntzaileei.
(Barreak).
Ispilu-kutxa bat egin dugu.
Kartoizko kutxa baten erdian ispilua jarri,
eta barruan beso fantasma kokatu. Derek, nire lehen pazientea sartu zen.
Besoa orain dela 10 urte anputatu zioten.
Besoa moztu zitzaion, nerbioak moztu,
besoa paralizatu. Urte bat euskarrian izan ondoren, anputatu zioten.
Beso fantasma bat zuen, paralizatuta eta sekulako minarekin.
Beso fantasma paralizatua.
Etorri zenean ispiludun kutxa bat eman nion,
ispilu-kutxa deitzen dudana.
Gaixoak ezkerreko beso fantasma zurrun tolestua
ispiluaren ezkerraldean jartzen du
eta esku normala ispiluaren eskuinaldean
eta bestearen modu berean tolesten du.
Ispiluari begiratzean, zer esperientzia izango du?
Beso fantasma berpiztu egin dela irudituko zaio,
beso normalaren ispiluko isla ikusten baitu,
eta badirudi beso fantasma bizirik dagoela.
“Orain -esan nuen- astindu zure fantasma,
mugitu benetako atzamarrak, ispiluari begira”.
Fantasma mugitzen dela irudituko zaio.
Baina begira zer gauza harrigarria
esan zuen: “Ene! Nire fantasma berriro mugitzen da,
mina, uzkurduraren espasmoa arindu da”.
Gogoratu, niregana etorri zen lehen pazientea...
(Txaloak)
Eskerrik asko.
Nire lehen pazienteak ispiluan begiratu zuen
eta esan nion: "Begiratu zure fantasmaren islari".
Irri egin zuen: “Nire fantasma ikus dezaket”.
Ez da memeloa: badaki ez dela erreala.
Ispiluko isla dela,
baina bizi-bizia sentitzen du.
Esan nion esku normala eta fantasma batera mugitzeko.
Berak: “Ezin dut fantasma mugitu, mingarria da”.
Esku normala mugitzeko esan nion.
Eta berak: “Ene! Fantasma mugitzen da, ezin dut sinistu!
Mina desagertu da!”.
Eta nik: “Begiak itxi”. Begiak itxi zituen.
- Esku normala mugitu.
- Ai! Berriro uzkurtu da.
- Zabaldu begiak.
- Ene! Berriro mugitzen da!
Pozaren pozez zegoen.
Horrek frogatzen du nire teoria ikasitako paralisiari buruz
eta ikusmen input-aren funtsezko eginkizuna.
Baina ez dut Nobel Saria jasoko
norbaitek beso fantasma mugitzea lortu dudalako.
(Barreak) (Txaloak)
Azken finean, guztiz alferrikakoa da gaitasun hori.
(Barreak)
Baina pentsatu nuen neurologiako beste paralisi mota batzuetan ere
isurietan, foku-disfasietan,
egon zitekeela antzeko ikasitako osagairik,
ispilu soil baten bidez senda daitekeena.
Esan nion: "Tira, Derek" --
Ezin da batetik bestera ibili ispilu batekin, mina kentzeko.
Esan nion: “Derek: etxera eraman eta aste pare batez praktikatu".
Praktikatu eta gero, agian,
ispilua utzi, paralisia ‘desikasi’,
zure beso paralizatua mugitzen berriro hasi
eta minetik askatuko zara”.
Berak baietz esan eta etxera eraman zuen.
Esan nion: “Bi euro dira, eraman etxera”.
Bi aste geroago telefonoz deitu zidan:
- Doktorea, ez didazu sinistuko.
- Zer?
- Desagertu da.
- Zer desagertu da?
Uste nuen agian ispilua izango zela.
(Barreak)
- Ez. Badakizu 10 urtetan izan dudan fantasma?
Desagertu da!
Kezkatu nintzen.
Gizon honen gorputz-irudia aldatu dut.
Non dira etika, giza-arazo kontuak?
Esan nion: - Gaizki zaude horregatik?
- Ez, azken hiru egunetan ez dut beso fantasmarik izan,
ezta uzkurdurarik, ukondoko minik,
besaurreko minik. Min horiek guztiak joan zaizkit.
Arazoa da oraindik ditudala atzamar fantasmak lepotik eskegita,
eta zure kutxa ez da haraino ailegatzen.
(Barreak)
Kutxaren diseinua alda dezakezu, nire bekokian jarri
atzamar fantasmak ezabatzeko?
Aztitzat hartzen ninduen nonbait.
Zergatik gertatzen da hau?
Zentzumen-gatazka itzelari aurre egiten dio burmuinak.
Ikusmenak esaten dio besoa itzuli dela.
Beste aldetik, muskuluek ez diote igortzen
itzuleraren seinalerik.
Eta mugitzeko aginduek esaten dute besoa hor dagoela.
Gatazka hori dela-eta, burmuinak erabakitzen du:
“Pikutara. Ez dago besorik. Ez dago fantasmarik”.
Uko egiten du, seinaleak ukatzen ditu.
Besoarekin batera mina ere desagertzen da,
ezin delako inongo kokapenik gabeko minik eduki.
Horixe da gertatzen dena.
Egun, teknika hori hamaika pazientekin probatu dute
Helsinkiko ikerlari batzuek.
Frogatu dute baliagarria dela min fantasma tratatzeko.
Iktusaren errehabilitazioan ere probatu dute.
Iktusean, normalean, zuntzen kaltea dagoenez
zereginik ez dagoela pentsatu ohi dugu.
Baina paralisi horietako osagai bat ikasitakoa da,
eta osagai hori, akaso, ispiluak erabiliz gaindi genezake.
Ideia hori klinikoki ere probatu dute
eta gaixo askori lagundu dio.
Abia gaitezen hitzaldiaren hirugarren parterantz.
Sinestesia izeneko fenomeno bitxiari buruzkoa da.
Francis Galtonek aurkitu zuen, XIX. mendean.
Charles Darwinen lehengusua zen.
Hura konturatu zen pertsona jakin batzuek,
guztiz normalak izan arren, berezitasun hau dutela:
zenbakiak koloreztaturik ikusten dituzte beti.
Haientzat bosta urdina da, zazpia horia, zortzia berdexka,
bederatzia morea.
Guztiz normalak dira gainerako arloetan.
Edo, batzuetan, soinuek kolorea ekartzen diete gogora.
Do musika-notak urdina, Rek berdea,
beste nota batek horia.
Zergatik gertatzen da hori?
Sinestesia izena du. Galtonek horrela deitu zion:
zentzumenen nahastea.
Oro har zentzumenak bereizita egoten dira.
Baina pertsona horiengan nahastu egiten dira.
Zergatik?
Ezaugarri interesgarri pare bat du.
Familien barruan hedatzen da.
Horregatik Galtonek esan zuen oinarri genetikoa zuela.
Bigarrenik, eta honek hitzaldiaren muinera garamatza,
sormenera,
artista, poeta eta bestelako sortzaileen artean
zortzi aldiz gehiagotan gertatzen da
biztanleria osoaren artean baino.
Zer dela eta?
Galdera hori erantzungo dut.
Sekula erantzun gabeko galdera da.
Zer da sinestesia? Zerk sortzen du?
Teoria asko daude.
Teoria baten arabera, zoroak dira.
Ez da benetako teoria zientifikoa, beraz bazter dezakegu.
Beste teoria baten arabera,
azido eta haxix-pipatzaileak dira.
Baliteke egiaren bat egotea,
San Franciscon San Diegon baino ohikoagoa delako .
(Barreak).
Hirugarren teoria da…
Galde diezaiogun geure buruari zertan datzan sinestesia.
Aurkitu genuen koloreen aldea eta zenbakien aldea
pare-parean daudela burmuinean, zirkunboluzio fusiformean.
Esan genuen: ezusteko kable gurutzatuak
daude burmuinean, kolore eta zenbakien artean.
Zenbakia ikustean, dagokion kolorea ere ikusten duzu
eta horregatik daukazu sinestesia.
Zergatik gertatzen da?
Zergatik kable-gurutzaketa pertsona batzuengan?
Ez al genuen esan familietan hedatzen dela?
Horrek ematen dizu arrasto bat.
Ezohiko gene batek,
gene baten mutazioak sortzen du nerbio-gurutzaketa hori.
Izan ere, denok
jaiotzen garenean dena daukagu konektatuta.
Burmuineko alde bakoitza beste guztiekin dago konektatuta.
Gero, konexio horiek kimatu egiten dira
burmuin helduaren berezko arkitektura modularra sortzeko.
Kimaketa hori eragiten duen gene bat badago
eta genea mutatzen bada,
orduan kimatze urria edukiko duzu burmuineko alboko aldeen artean.
Zenbaki eta koloreen artean bada, zenbaki-kolore sinestesia duzu.
Tonua eta kolorearen artean bada, tonu-kolore sinestesia.
Honaino, dena argi.
Eta gene horrek burmuin osoan eragina balu,
eta dena konektatuta balego?
Zer dute artista, nobelagile eta poeta guztiek?
Pentsamendu metaforikorako joera,
itxuraz loturik gabeko ideiak lotzen.
Adibidez: “Hau Ekialdea eta Julieta Eguzkia”.
Ez duzu esaten Julieta eguzkia denik,
suzko bola gorri distiratsua denik.
Eskizofrenikoek ere egiten dute, baina hori beste kontua da.
Jende arruntak dio Julieta eguzkia bezain beroa dela,
eguzkia bezain distiratsua, suspergarria.
Bat-batean egiten dituzu loturak.
Onartzen bada konexio-gurutzatze handiago hori
eta kontzeptuak burmuinaren beste alde batzuetan ere daudela,
pentsamendu metaforikoa eta sorkuntzarako
joera handiagoa aurkituko dugu
sinestesia duten pertsonengan.
Eta, horregatik, sinestesia zortzi aldiz hedatuago egotea
poeta, artista eta nobelagileen artean.
Sinestesiaren oso ikuspegi frenologikoa.
Azken froga - Minutu bat gehiago?
(Txaloak)
Guztiak sinestetak zaretela erakutsiko dizuet, baina ukatzen duzue.
Hona hemen “Marteko alfabetoa”. Zuen alfabetoaren gisakoa.
A da A, B da B, C da C.
Zenbat forma, hainbat fonema, ezta?
Hemen duzue alfabeto martetarra.
Bata Kiki da, eta bestea, Buba.
Zein Kiki eta zein Buba?
Nork uste du hau Kiki dela eta hori Buba? Altxa eskua.
Tira, mutante bat edo bi.
(Barreak)
Nork uste du hau dela Buba eta hori Kiki?
Zuetako %99k.
Ez dago martetarrik zuen artean. Nola asmatu duzue?
Guztiak ari zarete ereduak lotu eta abstrakzio sinestetikoa egiten.
Adierazten duzuena da inflexio zorrotz horrek --ki-ki
entzumen kortexean zelula ziliatuak kitzikatzeak, Kiki,
imitatzen duela ikusmenaren inflexioa, horzdun formaren inflexioa.
Hau oso garrantzitsua da, erakusten baitigu
burmuina jokaera primitiboan…
Badirudi ilusio inozoa dela,
baina begiko fotoiek forma hau hartzen dute
eta belarriko zelula ziliatuek entzumen-patroia kitzikatzen dute.
Baina burmuinak bien arteko elementu komunak atera ditzake.
Abstrakzioa egiteko modu primitibo bat da.
Egun badakigu zirkunboluzio fusiformean gertatzen dela,
hondatzen denean
Buba eta Kikiak erlazionatzeko gaitasuna galtzen delako.
Baita ere metaforak egiteko gaitasuna.
Galdetzen badiozu: “Ez da urrea distiratzen duen guztia.
Zer esan nahi du honek?"
Gaixoak dio: “Metalikoa eta distiratsua, baina ez da zertan urrea izan behar.
Dentsitatea neurtu beharko duzu".
Zentzu metaforikoa guztiz galdu du.
Alde hau zortzi aldiz handiagoa da primate garatuetan
gizakiarengan bereziki, ez garatuetan baino.
Zerbait oso interesgarria gertatzen da zirkunboluzio angularrean,
entzumena, ikusmena eta ukimenaren gurutzagunea baita.
Izugarri handi bihurtu da gizakiongan - eta gauza interesgarria ari da gertatzen.
Uste dut gizakiaren trebezia bereizgarrien kokagunea dela.
Abstrakzioarena, metaforarena eta sormenarena.
Filosofoek milaka urtetan miatutako galderak
zientzialariok azter ditzakegu burmuin-irudien bidez,
gaixoak ikertzen eta galdera egokiak egiten.
Eskerrik asko.
(Txaloak)
Barkatu horregatik.
(Barreak)