ساڵی ١٩٠٥، دەروونناسان ئەڵفرێد بینێت و تیۆدۆر سایمۆن
تاقیکردنەوەیەکیان درووستکرد بۆ منداڵەکانی کێشەیان هەبوو لە قوتابخانە لە فەڕەنسا.
بۆ ئەوە درووستکرابوو بزانن کام منداڵ پێویستی بە سەرنجی تایبەتە،
شێوازەکەیان بوو بە بناغەی تاقیکردنەوەی ئای کیو.
لە سەرەتاکانی سەدەی ١٩دا،
توێژەرەوەکان گریمانەی ئەوەیان دانا تواناکانی فێربوون وەک تێگەشتن لە دەنگ،
کارکردنی بیرەوەری، و تواناکانی دەستکاریکردنی شێوەکان بە هزری خوود
وێنەدانەوەن بۆ زیرەکییەکی گشتی.
سایمۆن و بینێت ژمارەیەک تاقیکردنەوەیان درووستکرد بۆ پێوانەیی هەر یەکێک لەم
توانایانە ,ئەنجامەکانیان یەکخست بۆ یەک ئەنجام.
پرسیارەکان بۆ تەمەنە جیاوازەکان گونجێنران،
و خاڵەکانی منداڵەکەش وێنەدانەوەی توانای بووە بەراورد بە منداڵەکانی تری تەمەنەکەی.
دابەشکردنی نمرەی کەسەکە بەسەر تەمەنەکەیدا و لێکدانی ئەنجامەکە لەگەڵ ١٠٠
کۆلکەی زیرەکی، یان ئای کیوی لێدەرئەچێت.
ئەمڕۆ، نمرەی ١٠٠ نمرەی تێکڕای خەڵکە،
لەسەدا ٦٨ی خەڵک نمرەی ١٠٠ کەم و زیادی ١٥ ئەهێنن.
سایمۆن و بینێت پێیان وابوو شارەزاییەکانی تاقیکردنەوەکەیان هەڵیئەسەنگاند
وێنەدانەوەی زیرەکی گشتی بووە.
بەڵام ئەوکاتە و ئێستاش،
هیچ پێناسەیەکی زیرەکی گشتی نییە هەمووان کۆک بن لەسەری.
ئەوەش دەرگاکەی بە کراوەیی هێشتۆتەوە بۆ خەڵک هەتا تاقیکردنەوەکە بەکاربێنن
بۆ خزمەتی گریمانەکانی پێشتر هێناویانەتە بەرچاوی خۆیان دەربارەی زیرەکی.
ئەوەی دەستیپێکرد وەک ڕێگایەک بۆ ناسینەوەی ئەوانەی پێویستیان بە یارمەتی ئەکادیمییە
بەخێرایی بوو بە ڕێگایەک بۆ دابەشکردنی خەڵک بە شێوازی تر،
زۆرجار بۆ خزمەتی ئایدیۆلۆجیا پڕ لە کێشەکان.
یەکێک لە بەکارهێنانە فراوانەکانی لەکاتی
جەنگی جیهانی دووهەمدا بوو لە ئەمریکا، کاتێک سوپا تاقیکردنەوەی ئای کیوی بەکار
هێنا بۆ جیاکردنەوەی تازە دامەزراوەکان و هەڵبژاردنیان بۆ ڕاهێنانی ئەفسەری.
ئەوکاتە، زۆر کەس باوەڕیان بە باشترکردنی جینات هەبوو،
بیرۆکەی ئەوەی خەسڵەتە جینییە خوازراو و نەخوازراوەکان
دەکرێت و پێویستە کۆنترۆڵبکرێت لە مرۆڤدا لەڕێگەی بەیەک گەیاندنی هەڵبژێردراوەوە.
چەندین کێشە هەبوو لەم ڕەوتی بیرکردنەوەیە،
لەنێویاندا بیرۆکەی ئەوەی زیرەکی جێگیر و بۆماوەیی نییە،
بەڵکو بەستراویشەتەوە بە ڕەچەڵەکی کەسەکەوە.
لەژێر کاریگەری باشترکردنی جیناتدا،
زاناکان ئەنجامەکانی ناو بەکارهێنانەکەی سوپایان بەکارهێنا
بۆ ئەوەی جاڕی پڕ هەڵە بدەن کە چەند کۆمەڵە ڕەچەڵەکێک
لەڕووی زیرەکییەوە لەسەروو ئەوانی ترەوەن.
بێ ئەوەی گوێ بەوە بدەن زۆربەی هەڵبژێردراوەکانی تاقیکرابوونەوە
پەنابەرەکان بوون تازە کە هاتبوون بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان
کە خوێندنێکی ڕەسمی یان بەرکەوتنیان بۆ زمانی ئینگلیزی نەبووە،
چینایەتییەکی زیرەکی چەوتییان لەناو کۆمەڵە ڕەچەڵەکەکاندا درووستکرد.
یەکگرتنی هەڵبژاردنی جینات و تاقیکردنەوەی زیرەکی نەک تەنیا کاریکردە سەر زانست،
بەڵکو یاسا دانانیش.
ساڵی ١٩٢٤، ویلایەتی ڤێرجینیا یاسایەکی دەرکرد
ڕێگەی دەدا بە نەزۆککردنی بەزۆری ئەوانەی ئای کیویان نزم بوو --
بڕیارێک کە دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان پشتگیری لێکرد.
لە ئەڵمانیای نازی، حکومەت ڕێگەیدا بە کووشتنی منداڵەکان
لەسەر بنچینەی ئای کیوی نزم.
دوای هۆڵۆکۆست و جوڵەی مافی شارستانی
بەکارهێنانە جیاکەرەکانی تاقیکردنەوەی ئای کیو
لەسەر زەمینە زانستی و ڕەوشتییەکانیش ڕکابەری کران.
زانایان دەستیانکرد بە کۆکردنەوەی بەڵگە لەسەر کاریگەری چواردەور لەسەر ئای کیو.
بۆ نموونە، لە کاتێکدا تاقیکردنەوەکانی ئای کیو ماوە ماوە ئەگۆڕدران لە ٢٠%دا،
نەوە نوێکان بەردەوام نمرەی بەرزتریان لەسەر تاقیکردنەوە کۆنەکان ئەھێنا
لە چاو نەوەکانی پێش خۆیان.
ئەم دیاردەیە ناسراوە بە کاریگەری فلین،
زۆر لەوە خێراتر ڕوویدا هەتا هۆکارەکەی خەسڵەتی بۆماوەیی بووبێت.
لەجیاتی ئەوە، ئەگەری زۆرە هۆکارەکەی هی چواردەور بووبێت --
خوێندنی باشتر، تەندروستی باشتر، و خواردنی باشتر.
لە ناوەڕاستەکانی سەدەی بیستەمدا،
دەروونناسەکان هەوڵیشیاندا تاقیکردنەوەی ئای کیو بەکاربێنن
بۆ هەڵسەنگاندنی دۆخەکان وەک لە زیرەکی گشتی،
بەتایبەتی شیزۆفرینیا، خەمۆکی، و گرفتە دەروونییەکانی تر.
ئەم دەستنیشانکردنانە بەشێکی پشتی دەبەست بە بڕیاردانی ئەو کەسەی هەڵسەنگاندنی ئەکرد،
و چەند تاقیکردنەوەیەکی بەکاردەهێنا بۆ دیاریکردنی ئای کیو --
پەیڕەوێک دواتر توێژینەوەکان دەریانخست زانیاری پزیشکی بەسوودی دابین نەکردووە.
ئەمڕۆ، تاقیکردنەوەی ئای کیو چەندین پێکهاتە و جۆری پرسیاری هەیە
وەک تاقیکردنەوە کۆنەکان، هەرچەندە
تەکنیکی باشترمان هەیە بۆ ناسینەوەی بەلایەکدابردن لە تاقیکردنەوەکەدا.
چیتر بۆ دەستنیشانکردنی نەخۆشییە دەروونییەکان بەکارنایەن.
بەڵام پەیڕەوێکی هاوشێوە بە بەکارهێنانی نمرەی چەند پرسیارێک
هێشتا بەکاردێت بۆ دەستنیشانکردنی گرفتەکانی فێربوون،
ئەویش دژی ڕێنمایی پسپۆڕەکان.
دەروونناسەکان لە سەرانسەری جیهاندا هێشتا تاقیکردنەوەی ئای کیو بەکاردێنن
بۆ ناسینەوەی گرفتی فێربوون،
و ئەنجامەکانیش دەتوانرێت بەکاربهێنرێت بۆ دیاریکردنی
پشتیوانی فێربوونی گونجاو، ڕاهێنان بۆ کارکردن، و هاوکاریکردن لە ژیاندا.
تاقیکردنەوەکانی ئایکیو پێشتر بەکارهێنراون بۆ ڕەواییپێدان بە پەیڕەوە ترسناکەکان و
ئایدۆلۆجیاکانی لەڕووی زانستییەوە بێبنەما بوون.
ئەوە واتای ئەوە نییە تاقیکردنەوەکە خۆی بێکەڵک بێت --
ڕاستییەکەی، کارێکی باش ئەکات لە پێوانەیی بۆ بیرکردنەوە و چارەسەرکردنی کێشە
بەو شێوەیەی بۆی درووستکراوە.
بەڵام ئەوە هەمان شت نییە وەک پێوانەیی توانای شاردراوەی کەسێک.
هەرچەندە چەندین پرسی ئاڵۆزی سیاسی، مێژوویی، زانستی،
و کلتوری هەیە لەسەر تاقیکردنەوەی ئای کیو،
توێژەری زیاتر و زیاتر کۆکن لەسەر ئەم خاڵە،
و ئەو بیرۆکەیە ڕەتئەکەنەوە کە بتوانرێت کەسەکان پۆڵێن بکرێن
لەسەر بنەمای یەک پێوەری ژمارەیی.