1996-yilda 56 nafar ko'ngillilar Trayverikin nomli yangi og'riq
qoldiruvchi vositani sinash uchun o'tkazilgan tadqiqotda qatnashdi.
Ishtirokchilarning bir ko'rsatkich barmog'iga sinovdagi yangi og'riqni
bosuvchi vosita surilgan, ikkinchisiga teginilmagan.
Keyin ikkala barmoq ham og'riqli qisqichlar orasiga solingan.
Ishtirokchilarning aytishicha, dori surilgan barmoq unchalik og'rimagan.
Buning ajablanarli yeri yo'q,
chunki Trayveriken aslida og'riq qoldiruvchi vosita bo'lmagan,
u umuman og'riq qoldiruvchi xususiyatga ega bo'lmagan "sohta eliksir" edi.
Talabalarni sohta dorining kuchiga ishonishga nima undadi?
Javob esa platsebo effektida, yetarlicha
izohlanmagan fenomen bo'lib,
unda ta'sir ko'rsatishi kutilmagan va ko'pincha sohta dorilar, muolajalar
va davolash usullari
mo'jizaviy ravishda insonni oyoqqa turgizadi.
Shifokorlar platsebo atamasini 1700-yildan buyon, bemordagi simptomni
yengilatishda sohta dorilarning qudratini anglaganlaridan beri ishlatib kelishmoqda.
Zarur dorilar mavjud bo’lmaganda yoki kimdir xayolida o’zini
nosog'lom his qilsa ulardan foydalanilgan.
Platsebo so'zining ma’nosi lotincha “Iltimos, roziman” degan ma’noni anglatib,
sarosimadagi bemorni tinchlantirishda ishlatilganiga ishora qilmoqda.
Platsebolar ishonarli bo’lishi uchun haqiqiy malhamga o'xshashi zarur edi,
shu tariqa ular tabletka, ampula va
hatto platsebo jarrohligi
ko’rinishini olgan.
Ko'p o'tmay shifokorlar odamni bu tarzda ishontirishning boshqa bir
istiqbolini angladi: tibbiy sinovlar.
1950-yillarda tadqiqotchilar plasebolardan yangi muolajalarini sinovdan o’tkazishda
dasturilamal sifatida foydalanayotgan edi
Misol uchun, yangi dorini baholashda
sinovdagi bemorlarning yarmi haqiqiy dorini ichishi mumkin.
Qolgan yarmi esa xuddi shu ko’rinishdagi platseboni ichadi.
Tadqiqotchilar agar bemorlar haqiqiy yoki sohta narsa o’rtasidagi farqni bilishmasa,
natijalarda tarafkashlik bo’lmaydi,
deb ishonishardi.
So’ng agar yangi dori platseboga nisbatan sezilarli darajada foyda bersa,
uning samarasi sinovdan o'tgan.
Hozirda platsebodan bu yo'lda foydalanish axloqiy masalalar bois odat tusida emas.
Agar eskiroq versiyadagi dorini yangisiga yoki boshqa bir doriga
solishtirish imkoni bo’lganda edi,
bu insonga hech qanaqangi dori bermagan yaxshiroq,
ayniqsa, ular jiddiy xastalikka chalingan bo’lsa.
Bu holatlarda platsebolardan odatda yangi, eski va alternativ dorilarning
xususiyatlarni aniqroq solishtirishda sinovning haqqoniyligini
ta’minlash maqsadida foydalaniladi.
Ammo platsebolar ham o’z ta’sir kuchini ko’rsatishini bilamiz.
Platsebo effekti boriga shukur
bemorlarning bari sohta dori ichgan yoki yolg'on jarrohlikni
boshdan kechirgan bo'lishsa
ham, ular yurak
xastaliklari, astma va
qattiq og’riq kabi bir qancha dardlardan forig’ bo’lishdi.
Uning mexanizmini tushunishga hanuz urinmoqdamiz
Platsebo effektiga shubha qiluvchilar uning
boshqa omillar bilan adashtirib yuborilishiga ishonishadi, misol uchun
bemor shifokorga ahvoli o’nglanganini aytib ko’nglini ko’tarishga intilishi.
Boshqa tomondan,
tadqiqotchilarning fikricha, agar bemor sohta dori haqiqiyligiga
ishonsa,uning tuzalib ketishga bo’lgan umidi kasallik alomatlarini yaxshilovchi
fiziologik faktorlarga ta’sir ko’rsatadi.
Platsebo effekti qon bosimi, yurak urish tezligini o'zgartirishga va og'riqni
kamaytiruvchi
kimyoviy moddalarni, masalan endorfinlarni ishlab chiqarishi mumkin.
Shuning uchun og’riq sinovi sinaluvchilari platsebo foyda berganini ta'kidlagan edi.
Platsebolar, hatto adrenalin kabi stress gormonlarini
kamaytirishi
bu esa kasallikning zararli ta'sirini zaiflashtirishi mumkin.
Shunday ekan g’ayrioddiy platsebo effektiga tasannolar aytmaymizmi?
Xulosa chiqarishga shoshilmang.
Agar bemor uni sohta eliksir oyoqqa turg'azganiga
ishonsa, u foyda berishi aniq bo’lgan dori va muolajani ortga surishi mumkin.
Qolaversa, bu ijobiy ta'sirlar vaqt o'tishi bilan so'nishi mumkin
va ko’pincha shunday bo’ladi.
Platsebolar tibbiy natijalarga ham shubha
uyg’otadi, bu olimlarni uning bizga ko'rsatayotgan ta'sirini
chuqurroq o’rganishga undaydi.
Tana haqida biz bilgan barcha bilimlarga qaramasdan,
platsebo effektiga o’xshash ayrim g’alati va ochilmagan
sir-asrorlar hali hanuz barhayot.
Xo’sh yana qanday ajoyibotlar egasi bo’lishimiz mumkin?
Atrofimizdagi dunyoni o’rganishga sho’ng’ib,
uning eng ajabtovur xilqatlaridan biri ko’z oldimizda ekanligini
unutib qo’yish oson.