Daha önce hiç halka açık bir havuzda
büyük, kırmızı bir "Koşmak Yasaktır" tabelası gördünüz mü?
Çoğu zaman, havuz etrafındaki tempo bu ifadeyle uyumludur
ancak tabela, müşterilerin hareketlerini doğru biçimde tanımlıyor olsa da
tabela onlara "koşmak yasaktır" dediği için yürüdükleri de doğru değil midir?
Yani, bu tabela havuzun çevresini mi betimliyor
yoksa bundan başka bir şey, daha güçlü bir şey mi yapıyor?
Betimleyen bir ifade ile komut veren bir ifade arasındaki fark
İngiliz dilbilimci J. L. Austin tarafından geliştirilmiş bir fikir.
Bu farklılığı, sözün iki ayrı bölümü olarak tanımlar:
Betimsel ve edimsel.
Betimsel cümleler, bir şeyi doğru veya yanlış biçimde tanımlar,
edimsel cümleler ise bir eylemi belirtir.
Başka bir deyişle, betimsel olan "olur",
edimsel olan ise "yapar".
Sözün bu iki kısmını ayırt edebilmek için
havuzun yakınındaki parkta, betimsel sözleri çalışarak başlayalım.
Karşılaştığımız ilk tabelada şu yazıyor:
"Park akşam 6'da kapanır."
Cana yakın bir park görevlisine sorup
parkın gerçekten de 6'da kapandığını öğrendiğimizde
bu ifadenin doğru bir betimleme olduğunu doğrulayabiliriz.
Yakınlarda, bankta gazete okuyan bir adam var
ve manşette "Yakıcı sıcaklık!" yazıyor
fakat gökyüzü bulutlu ve hava da biraz soğuk.
Bugünün manşeti, yanlış bir betimleme
çünkü doğru olmadığı kanıtlandı.
Yağmur başlamadan önce,
soda kutumuzu "Geri dönüştür" yazan mavi çöp kutusuna atalım.
Bu edimseldir.
Edimsel cümleler eylem oluşturma amacı taşır.
Bir mesaj vermek yerine dünyayı etkiler, bir şey yapar.
Bu örnekte, "Geri dönüştür" edimi
insanların çöplerini uygun kutuya atmasını talep ediyor.
Kelimeler, eylemleri yalnızca ortaya çıkarmaz,
bazı durumlarda kelimeler eylemlerin kendisidir.
Bunlar sözeylem olarak bilinir.
Bu eylemlerden bazıları
emir vermek, söz vermek, özür dilemek, uyarmak, hüküm vermek,
kutsamak ve hatta evlenmektir.
Kameriyedeki düğüne bir bakalım.
Gelin ve damat "Evet" kelimesini söylüyor.
Buradaki sözeylem "Evet" kelimesi.
Bu kelime birbirleriyle evlenmelerini sağlıyor.
"Evet" onları etkiliyor
ve dünyalarını büyük ölçüde değiştiriyor.
Yine de, edimsellik bağlam ve alımlamaya bağlıdır.
Bunlar uygunluk koşulları olarak bilinir.
Varsayalım ki belediye başkanı düğüne geldi ve şöyle dedi:
"Belediye başkanlığının bana verdiği yetkiye dayanarak
bu kameriyenin adını 'Başkanın Pizza Sarayı' koyuyorum."
Söylediği bu kelimeler, kameriyeyi adlandıran bir sözeylem olmuş olur
ve o belediye başkanı olduğu için kameriye artık yeni adıyla bilinir
ancak eğer belediye başkanı olmayan, sadece yoldan geçen biri
kameriyeye en sevdiği kedinin adını koymaya karar verirse
muhtemelen kameriyenin gerçek adı değişmez.
Uygunluk koşulları, edimin gerçekleştirilebilmesi için
sağlanması gereken koşullardır.
Bunlar gayet makul kurallardır.
Edimsel söz, uygun bir yetkiye sahip olmalıdır,
anlaşılmalıdır, açık olmalıdır
ve gerçekleştirilmesi mümkün olmalıdır.
Eğer edimsel söz bu koşulları sağlamıyorsa
eyleme geçirme gücüne sahip değildir
ancak bir edimsel sözün bu koşulları sağlaması
ve açıkça ifade edilmiş olması
kesin olarak uygulanacağı anlamına gelmez.
Havuza geri dönelim.
Bir grup gürültücü genç, havuza atlamak için yarışıyor.
"Koşmak yasak" onlar üzerinde bir etkiye sahip değilmiş gibi görünüyor
ve bu edimsel söze karşı gelmenin sonuçlarıyla yüzleşmek zorunda olacaklar.
Hatta kendileri de birkaç edimsel söz söylemek zorunda kalabilir,
cankurtarandan özür dilemek ve bir daha koşmamaya söz vermek gibi.
Belki cankurtaran da onları günün geri kalanında havuza girmekten men ederek
başka bir edimsel sözle cevap verir.
Ne de olsa, bu gençler kelimelerin gücüne saygı duymayı öğrenmeli.