1956'da Jacques Cousteau'ya ait bir belgesel
hem Palme d'Or, hem de Oscar ödülü kazandı.
Bu filmin ismi 'Le Monde du Silence'
ya da 'Sessiz Dünya' idi.
Yapıma bu ismin verilmesindeki sebep, su altının sessiz bir dünya oluşuydu.
Bugün, 60 yıl sonra, biliyoruz ki
su altı dünyası hiç de sessiz değil.
Nerede olduğunuza ve yılın hangi zamanı olduğuna bağlı olarak,
seslerin suyun üzerinde işitilemez olmasına rağmen,
su altı ses düzeni herhangi bir yağmur ormanı kadar gürültülü olabilir.
Karides gibi omurgasızlar, balık ve deniz memelileri, hepsi sesi kullanır.
Kendi habitatlarını anlamak,
birbirleriyle iletişim içinde olmak, yönlerini bulmak,
avcıların yerini tespit etmek ve avlanmak için.
Ayrıca sesi kendi çevreleri hakkında bir şey öğrenmek amacıyla dinlerler.
Kuzey Kutbu'nu ele alalım.
Uçsuz bucaksız ve yaşanması zor olarak kabul edilir,
hatta bazen bir çöl olarak tanımlanır.
Çünkü çok soğuk, ücra ve yılın çoğu zamanı buzla kaplıdır.
Yine de, dünya üzerinde Kuzey Kutbu'ndan başka bir yerde olmayı tercih etmem.
Özellikle, günler uzadıkça ve ilkbahar yaklaştıkça.
Bana göre, Kuzey Kutbu, yüzeyde görünen ile
su altında olup biten arasındaki kopukluğu bir bütün hâline getiriyor.
Beyaz, mavi ve soğuk buza boylu boyunca bakıp da
hiçbir şey göremeyebilirsiniz.
Ancak su altını duyabilseydiniz,
duyacağınız sesler sizi önce şaşırtır, sonra keyiflendirirdi.
Gözleriniz kilometrelerce buzdan başka bir şey göremezken,
kulaklarınız size, orada bir yerlerde
kutup balinalarının, beyaz balinaların, morsların ve fokların olduğunu söylerdi.
Buz da ses çıkartır.
Isı, okyanus akıntıları veya rüzgârlar değişim gösterdikçe, çarpışan ve sürtünen
buz parçaları, tiz çatlama, patlama, inleme sesleri çıkarır.
Kışın ortasında tamamı buz kaplı denizde ise
beyaz balinalar şarkı söyler.
Bunu beklemezsiniz, çünkü
biz insanlar görmeye odaklı hayvanlarız.
Hepimiz olmasa da, çoğumuz,
dünyamızı görme duyumuz ile idare ederiz.
Su altında ise kimyasal işaretler
ve ışık yeterince iletilemediğinden, burada yaşayan memeliler için
görebilme, seslerle gerçekleşebilmektedir.
Ses su altında havada iletildiğinden çok daha iyi iletilir.
Dolayısıyla, çok uzak mesafelerden dahi sinyaller duyulabilir.
Kuzey Kutbu'nda bu özellikle önemli.
Sadece kutup memelilerinin birbirlerini duyabilmesi için değil,
ayrıca çevredeki veya açık denizdeki ağır bir buz kütlesinin
varlığının göstergesi olabilecek işaretleri de dinlemek zorundalar.
Unutmayın ki, bu canlılar hayatlarının büyük kısmını su altında geçirseler de,
memeli olduklarından soluk alabilmek için su yüzüne çıkmak zorundalar.
Bu sebeple ince buzu veya buz tutmamış yüzeyi
ya da yakındaki buzdan kaynaklanan yankıyı dinleyebilirler.
Kuzey Kutup memelileri zengin ve çeşitli
bir su altı ses düzeni içinde yaşamaktalar.
İlkbaharda bu sesler, ahenksiz bir karışıma dönüşebilir.
(Uğultu, pır pır etme, gıcırdama, ıslık, inleme sesleri)
Ancak buz donmuş hâldeyken ve ısı ya da okyanus akıntılarında
büyük bir değişiklik yoksa, Kuzey Kutbu'nun su altı dünyası,
dünya okyanuslarının en düşük ambiyans ses düzeylerinden
bazılarına ev sahipliği yapar.
Ama bu durum değişiyor.
İklim değişikliği ve deniz buzullarındaki azalma,
Kuzey Kutbu'ndaki su altı ses düzeyini değişikliğe uğratıyor.
Bu da insanların sera gazı salımının doğrudan bir sonucu.
Aslına bakılırsa, iklim değişikliğiyle biz,
gezegenimizle tamamen kontrolsüz bir deney yürütmekteyiz.
Geride bıraktığımız 30 yılda,
Kuzey Kutbu'nun bölgeleri, dönemsel deniz buzullarında
6 haftadan 4 aya düşüşe tanıklık etti.
Bu düşüş bazen, Kuzey Kutbu'nun
deniz taşıtlarının seyrine uygun olduğu dönem olarak bilinen
açık deniz mevsimi'nde artış olarak değerlendirdi.
Değişime uğrayan sadece buz kütlelerinin genişliği değil,
aynı zamanda yaşı ve eni de.
Mevsimsel buzul kütlelerindeki azalmanın,
buz fokları, morslar ve kutup ayıları gibi yaşamları deniz buzullarına bağlı olan
hayvanların habitatlarının kaybına yol açtığını mutlaka duymuşsunuzdur.
Deniz buzullarının azalması, sahil köyleri boyunca erozyonun artışına da sebep oluyor
ve deniz kuşları ile memelileri için avlanmaya uygunluk da değişime uğruyor.
İklim değişikliği ve deniz buzullarındalki azalma ayrıca
Kuzey Kutbu'nun su altı ses düzenini de değiştiriyor.
Ses düzeni derken neyi kastediyorum?
Hayatını okyanuslara kulak vererek kazanan bizler,
hidrofon olarak bilinen su altı mikrofonları gibi gereçler kullanıyoruz.
Etrafımızdaki ortamsal sesi kaydediyoruz.
Ses düzeni de bu gürültü alanı içerisindeki
farklı katılımcıları tanımlıyor.
Hidrofonlarımızda duyduğumuz şey ise
iklim değişikliğinin gerçek sesi.
Bu değişimleri üç açıdan duyuyoruz:
Havadan, sudan ve karadan.
İlk olarak: Hava.
Suyun üzerindeki rüzgâr dalgaları oluşturuyor.
Bu dalgalar kabarcıklar oluştuyor ve bu kabarcıklar patlıyor.
Patladıklarında ses çıkarıyorlar ve
bu ses arka plandaki bir tıslama ya da radyo paraziti gibi.
Kuzey Kutbu buz kaplı olduğunda
rüzgârdan kaynaklanan sesin çoğunluğu suya ulaşmıyor,
çünkü buz, atmosfer ve su arasında tampon görevi görüyor.
İşte bu Kuzey Kutbu'ndaki ses seviyesinin çok düşük olmasının nedenlerinden biri.
Ancak dönemsel buz kütlelerindeki azalma
hem Kuzey Kutbu'nu bu dalga sesine açık hâle getiriyor,
hem de Kuzey Kutbu'ndaki fırtınaların sayısı ve şiddetinin
artmasına neden oluyor.
Tüm bunlar daha önce sessiz olan okyanusun ses seviyelerinin yükselmesine yol açıyor.
İkinci olarak: Su.
Daha az dönemsel deniz buzulları nedeniyle yarı-Kuzey Kutup türleri kuzeye ilerliyor
ve daha açık denizin sağladığı yeni habitatlardan yararlanıyor.
Kutup balinalarının, gördüğünüz bu tür gibi, sırt yüzgeci yoktur,
çünkü buz kaplı sularda yaşamak ve yüzmek üzere evrilmişlerdir.
Sırtında öyle bir şey bulunması, buzda
yol almaya çok elverişli değil,
hatta hayvanları buzdan uzak tutabilir.
Ancak şimdi, nereyi dinlediysek, gittikçe daha kuzeyde
ve gittikçe mevsimin daha geç zamanlarında,
oluklu balina, kambur balina
ve orka balinaların seslerini duyuyoruz.
Esasen, Kuzey Kutbu'nun yarı-kutupsal türler tarafından işgalini duyuyoruz
ve bunun ne anlama geldiğini bilmiyoruz.
Kuzey Kutup türlerle yarı-kutupsal türler arasında yemek için bir rekabet mi olacak?
Bu yarı kutupsal türler Kuzey Kutbu'na yeni hastalık veya parazit getirebilir mi?
Ortaya çıkardıkları yeni sesler
su altı ses düzenine ne yapıyor?
Üçüncü olarak: Kara.
Kara derken insanları kastediyorum.
Daha fazla açık deniz, Kuzey Kutbu'nun insanlarca daha fazla kullanılması demek.
Henüz geçtiğimiz yaz,
çok büyük bir yolcu gemisi, Avrupa ve Pasifik arasındaki
bir zamanların hayali güzergâhı Kuzeybatı Geçidi'nde yol aldı.
Deniz buzulundaki azalma insanların Kuzey Kutbu'nu daha sık işgal etmesinin sebebi.
Petrol ve gaz sondajına,
ticari gemiciliğe, aynı zamanda,
artan turizme müsaade etmekte.
Bugün biliyoruz ki, gemi sesleri
balinaların stres hormonlarında artışa sebebiyet veriyor,
hatta beslenme alışkanlarını sekteye uğratabilir.
Her 10-20 saniyede bir,
alçak frekanslı, yüksek patlama sesleri çıkaran havalı tabancalar,
balinaların yüzme ve ses çıkarma davranışlarını değiştiriyor.
Tüm bu ses kaynakları, Kuzey Kutup memelilerinin içinde
iletişim kurduğu akustik alanı küçültüyor.
Yılın belli zamanlarında, Kuzey Kutup memelileri çok yüksek seviyedeki seslere
alışık olmalarına rağmen,
bu sesler ağırlıkla diğer hayvanlardan ya da deniz buzullarından geliyor.
Bunlar da bu hayvanların birlikte evrildiği
hayatların devamı için çok önemi olan sesler.
Yeni sesler ise yüksek ve yabancı.
Bunlar doğayı, anladığımızı zannettiğimiz,
ancak anlamadığımız pek çok açıdan etkileyebilir.
Unutmayın ki, duyma yetisi bu hayvanlar için en önemli duyu
ve hızla değişen yalnızca Kuzey Kutbu'nun fiziksel yapısı değil,
ayrıca akustik yapısı da.
Bu hayvanları sessiz bir kırsal bölgeden koparıp
en yoğun saatte büyük bir şehre bırakmışız gibi.
Bundan kaçamazlar.
Peki şimdi ne yapabiliriz?
Rüzgârların hızını azaltamayız ya da
yarı kutupsal türleri kuzeye göç etmekten alıkoyamayız,
ancak insan kaynaklı su altı seslerini azaltmak üzere
bölgesel çözüm yöntemleri üzerinde çalışabiliriz.
Bunlardan bir tanesi, Kuzey Kutbu'ndan geçen
gemileri yavaşlatmak,
çünkü daha yavaş bir gemi, daha sessiz bir gemidir.
Çiftleşme, beslenme veya göç açısından önem taşıyan
dönemlerde ve bölgelere girişleri kısıtlayabiliriz.
Gemileri daha sessizleştirebiliriz ve okyanus tabanını
incelemek için daha iyi yöntemler geliştirebiliriz.
İyi haber şu ki, şu anda bunun üzerinde çalışan insanlar var.
Ancak, en nihayetinde, insan kaynaklı atmosferik değişiklikleri
geriye çevirmek
veya en azından yavaşlatmak, biz, insanlara düşüyor.
O zaman sessiz su altı dünyası fikrine geri dönelim.
Bugün Kuzey Kutbu'nda yüzen
çoğu balinanın, özellikle kutup balinası gibi uzun ömürlü türlerin
- eskimoların deyişiyle iki insan ömrü kadar yaşayan -
Jacques Cousteau 1956'da
filmini yaptığında
hayatta olmaları tamamen mümkün.
Geriye dönüp baktığımızda,
bugün okyanuslarda yarattığımız bütün gürültüyü gözönüne alırsak,
belki gerçekten de 'sessiz bir dünya' idi.
Teşekkür ederim.
(Alkış)