Een jaar geleden nodigde de Zwitserse ambassade in Berlijn ons uit
om onze kunstprojecten te presenteren.
We krijgen vaker uitnodigingen, maar deze was extra opwindend.
De Zwitserse ambassade in Berlijn is speciaal.
Het is het enige oude gebouw in het overheidsdistrict
dat niet kapot gebombardeerd is tijdens de Tweede Wereldoorlog
en staat vlak naast het Bundeskanzleramt.
Niemand staat dichter bij Bondskanselier Merkel dan de Zwitserse diplomaten.
(Gelach)
In het overheidsdistrict van Berlijn staat ook de Reichstag --
het Duitse parlementsgebouw -- en de Brandenburger Tor,
en naast de Tor staan andere ambassades,
zoals met name de ambassades van de VS en Groot-Brittannië.
Hoewel Duitsland een vooruitstrevende democratie is,
worden de burgers beperkt in hun grondwettelijke rechten
in het overheidsdistrict.
Het recht van bijeenkomst en demonstratie zijn hier beperkt.
Vanuit het perspectief van een kunstenaar is dat interessant.
De mogelijkheden om te participeren en je uit te drukken
zijn altijd aan een bepaalde orde gebonden
en altijd onderhevig aan specifieke regels.
Als we ons bewust worden van onze afhankelijkheid van die regels,
dan komen we tot een nieuw inzicht.
De opgelegde termen en voorwaarden bepalen onze perceptie, acties
en onze levens.
Dit is van groot belang in een andere context.
De laatste jaren
leerden we dat vanaf de daken van de ambassades van de VS en Groot-Brittannië
de geheime diensten het hele district hebben afgeluisterd,
inclusief de mobiele telefoon van Angela Merkel.
De antennes van het Britse GCHQ zijn verborgen in een ronde radarkoepel,
terwijl de luisterpost van de Amerikaanse NSA
wordt afgedekt door schermen die radiosignalen doorlaten.
Maar hoe ga je om met deze verborgen krachten?
Mijn collega Christoph Wachter en ik
accepteerden de uitnodiging van de Zwitserse ambassade.
We gebruikten deze gelegenheid om deze specifieke situatie uit te buiten.
Als mensen ons bespioneren, dan is het logisch
dat ze ook móeten luisteren naar wat we zeggen.
(Gelach)
Op het dak van de Zwitserse ambassade installeerden we antennes.
Ze waren niet zo complex als die van de Amerikanen en de Britten.
(Gelach)
Gewoon in elkaar geflanste antenneblikjes, zonder camouflage, open en bloot.
De Akademie der Künste deed ook mee
en dus bouwden we op hun dak een andere grote antenne,
precies tussen de luisterposten van de NSA en de GCHQ in.
(Gelach)
We werden nog nooit zo goed geobserveerd bij het bouwen van een kunstinstallatie.
Een helicopter cirkelde boven ons rond
en filmde al onze bewegingen,
terwijl op het dak van de ambassade van de VS veiligheidsmensen patrouilleerden.
Hoewel het overheidsdistrict onder een stricte politieverordening staat,
zijn er geen specifieke wetten met betrekking tot digitale communicatie.
Onze installatie was dus volkomen legaal
en de Zwitserse ambassadeur heeft Angela Merkel erover ingelicht.
We noemden het project 'Hoor je mijn blik?'
(Gelach)
De antennes genereerden een open en vrij toegankelijk Wifi-netwerk,
waar iedereen die dat wilde aan kon bijdragen
met een wifi-apparaat, zonder beperkingen,
en berichten kon sturen
aan de afluisteraars op de frequenties die werden onderschept.
SMS, spraakberichten, bestanden delen --
alles kon anoniem verstuurd worden.
Mensen begonnen echt te communiceren.
Er werden meer dan 15.000 berichten verstuurd,
Ik geef wat voorbeelden.
"Hallo wereld, hallo Berlijn, hallo NSA, hallo GCHQ."
"NSA-agenten doe wat juist is! Word een klokkenluider!"
"Dit is de NSA. We vertrouwen op God. Alle anderen houden we in de gaten!!!!!"
(Gelach)
"#@nonymous is watching #NSA #GSHQ - wij maken deel uit van jullie organisaties.
#verwacht ons. We leggen het #plat."
"Dit is de achilleshiel van de NSA. Open netwerken."
"Agenten, welk gestoord verhaal verzinnen jullie over jezelf voor je kleinkinderen?"
"@NSA Mijn buren veroorzaken overlast. Stuur er a.u.b. een drone op af."
(Gelach)
"Geen cyberoorlog, maar liefde."
We hebben de ambassades en ministeries ook uitgenodigd
om mee te werken aan het open netwerk, en tot onze verbazing deden ze dat.
Er verschenen dossiers op het netwerk, waaronder geheime documenten
die waren gelekt van de parlementaire onderzoekscommissie,
wat aantoont dat vrije uitwisseling en discussie van vitale informatie
moeilijk begint te worden, zelfs voor parlementsleden.
We organiseerden ook rondleidingen om het hele krachtenspel
ter plekke te ervaren en onderzoeken.
De rondleidingen kwamen langs de afgebakende zones rond de ambassades,
en we bespraken het potentieel en de hoogtepunten van communicatie.
Als we ons bewust worden van het krachtenspel,
de voorwaarden waaronder we communiceren,
dan verbreden we niet alleen onze horizon,
maar kijken we voorbij de regelgeving die ons wereldbeeld beperkt,
onze specifieke sociale, politieke of esthetische gebruiken.
Laten we een praktisch voorbeeld nemen.
Het lot van mensen in geïmproviseerde woningen
in de buitenwijken van Parijs
wordt uit het zicht gehouden.
Het is een vicieuze cirkel.
Het gaat er niet om dat armoede, racisme of uitsluiting iets nieuws is.
Nieuw is, hoe deze realiteit verborgen is en hoe mensen onzichtbaar worden
in een tijd van wereldwijde en overweldigende
communicatie en uitwisseling.
Zulke geïmproviseerde buurten worden als illegaal beschouwd,
waardoor de mensen die er wonen geen kans hebben
om hun stem te laten horen.
In tegendeel: telkens als ze verschijnen, het riskeren zichtbaar te zijn,
wordt het mogelijk om ze te vervolgen,
te verdrijven en te onderdrukken.
Wat ons interesseerde, was hoe we deze verborgen kant konden vinden.
We zochten naar een interface en vonden die ook.
Het is geen digitale interface, maar een fysieke: een hotel.
We noemden het project 'Hotel Gelem.'
Samen met Roma families zetten we verschillende Hotel Gelems op in Europa,
bijvoorbeeld in Freiburg in Duitsland, in Montreuil bij Parijs,
maar ook in de Balkan.
Het zijn echte hotels.
Mensen kunnen er overnachten.
Maar het is geen commerciële onderneming.
Het is een symbool.
Je kan online vragen om een persoonlijke uitnodiging
om een paar dagen te verblijven in het Hotel Gelem, in hun huis.
Om te eten, werken en leven met de Roma gezinnen.
De Roma gezinnen zijn nu niet de reizigers;
de bezoekers zijn dat.
De Roma gezinnen vormen hier niet de minderheid;
maar de bezoekers.
Het gaat er niet om dat je een oordeel velt,
maar dat je de context vindt
die deze ongelijkwaardige en schijnbaar onoverbrugbare tegenstellingen bepaalt.
In de wereld van globalisering
groeien de continenten steeds meer naar elkaar toe.
Permanente uitwisseling van cultuur, handelswaar en mensen,
terwijl tegelijkertijd het gat tussen de bevoorrechte
en de buitengesloten wereld groeit.
We waren onlangs in Australië.
We konden dat land zonder moeite binnen komen.
Wij hebben Europese paspoorten, visa's en vliegtickets.
Maar asielzoekers die per boot in Australië aankomen,
worden gedeporteerd of vastgezet.
Het onderscheppen van boten
en de verdwijning van mensen in het gevangenissysteem
wordt door de Australische autoriteiten verborgen gehouden.
Deze procedures worden aangemerkt als geheime militaire operaties.
Na een dramatische ontsnapping uit een crisis- of oorlogsgebied,
worden mannen, vrouwen en kinderen zonder proces door Australië vastgezet,
soms jarenlang.
Echter, tijdens ons verblijf
kwamen we in contact met asielzoekers die vastgezet waren,
ondanks de strikte screening en isolatie.
Uit deze context ontstond een installatie in de kunstafdeling
van de Technische Universiteit van Queensland in Brisbane.
Op het eerste gezicht was het een eenvoudige installatie.
Op de vloer gaf een gestileerd kompas de richting aan
naar ieder immigratie-detentiecentrum,
met daarbij de afstand tot en de naam van het centrum.
Maar het tentoonstellingsdeel kwam in de vorm van verbinding.
Boven iedere markering op de vloer hing een headset.
Bezoekers kregen de kans om direct met een vluchteling te praten
die gedetineerd was of was geweest
in een specifiek detentiecentrum,
en konden zo een persoonlijk gesprek aangaan.
In de beschermde context van de kunsttentoonstelling
konden de asielzoekers vrij over zichzelf praten,
hun verhaal en hun situatie voorleggen, zonder angst voor gevolgen.
Bezoekers gingen lange gesprekken aan
over uiteengerukte families, over ontsnappingen uit oorlogsgebied,
over zelfmoordpogingen
of over het lot van kinderen in gevangenschap.
Er kwamen veel emoties vrij. Velen huilden.
Diverse mensen kwamen terug.
Het was een krachtige ervaring.
Europa wordt nu geconfronteerd met een stroom aan immigranten.
De situatie voor asielzoekers wordt nog verslechterd door inconsistent beleid
en de verleiding om militair in te grijpen.
We hebben ook communicatiesystemen opgezet
in afgelegen vluchtelingencentra in Zwitserland en Griekenland.
Het gaat om het verstrekken van fundamentele informatie:
het weerbericht, juridische informatie, begeleiding.
Maar dit is waardevol.
Informatie op het internet
waardoor je op gevaarlijke routes kunt overleven,
wordt gecensureerd,
en het verstrekken van zulke informatie wordt steeds meer gecriminaliseerd.
Dat brengt ons terug bij ons netwerk
en de antennes op het dak van de Zwitserse ambassade in Berlijn
en het 'Hoor je mijn blik?'-project.
Dat we altijd verbonden zijn, moeten we niet vanzelfsprekend vinden.
We moeten zelf verbindingen gaan maken
en vechten voor de idee van een gelijke, wereldwijd verbonden wereld.
Dat is essentieel om onze sprakeloosheid te overwinnen,
en de scheiding uitgelokt door rivaliserende politieke krachten.
Alleen als we ons volledig blootstellen
aan de transformerende kracht van deze ervaring,
kunnen we vooroordelen en buitensluiting overwinnen.
Dankjewel.
(Applaus)
Bruno Giussani: Dankje, Mathias.
De andere helft van je artistieke duo is ook hier. Kom erbij, Christoph Wachter.
(Applaus)
Eerst een detail:
de naam van het hotel is niet willekeurig.
Gelem heeft een specifieke betekenis in de taal van de Roma.
Mathias Jud: Ja, 'Gelem, Gelem' is de titel van het volkslied van de Roma,
het officiële, en het betekent: 'ik ging een lange weg'.
BG: Om even dat detail aan je talk toe te voegen.
Maar jullie zijn ook naar Lesbos afgereisd,
pas geleden nog, en jullie zijn net een paar dagen terug,
in Griekenland, waar duizenden vluchtelingen aankomen,
en dat al enkele maanden lang.
Wat hebben jullie daar gezien en gedaan?
Christoph Wachter: Nou, Lesbos is een van de Griekse eilanden dicht bij Turkije,
en tijdens ons verblijf
kwamen veel asielzoekers aan per boot op overbeladen sloepen,
en na hun aankomst werden ze compleet aan hun lot overgelaten.
Vele voorzieningen werden ze onthouden.
Ze mochten bijvoorbeeld geen buskaartje kopen
of een hotelkamer boeken,
zodat veel gezinnen letterlijk op straat sliepen.
Dus hebben we daar netwerken opgezet voor eenvoudige communicatie,
want ik denk, nee geloof,
dat we niet alleen óver vluchtelingen moeten praten,
maar dat we ook mét ze moeten spreken.
Als we dat gaan doen, komen we erachter dat het over mensen gaat,
over hun levens en hun strijd om te overleven.
BG: En het geeft ze een stem.
Christoph, bedankt voor je komst op TED.
Mathias, bedankt voor je komst en het delen van je verhaal.
(Applaus)